Skip to main content

Full text of "Sancti Aureli Augustini Contra academicos libri tres. De beata vita liber unus. De ordine libri duo"

See other formats 


FROMTHE-  LIBRARYOF 
TRINITYCOLLEGETORDNTO 


f  ^'^. 


'V 


C0RPV8 

SCRIPTORVM  ECCLE8IA8TIC0RVM 

LATINORVM 

EDITUM  CONSILIO   ET  IMPENSIS 

ACADEMIAE  LITTERARUM  VINDOBONENSIS 

VOL.  LXIII 
SANCTI  AVRELI  AVGVSTINI 

OPERA  (SECT.  I  PARS  III): 

CONTRA  ACADEMICOS  LIBRl  TRES,  DE  BEATA  VITA 
LIBER  VNVS,  DE  ORDINE  LIBRI  DVO 

EX  RECENSIOKE 

PII  KNOLL 


VINDOBONAE   «   LIPSIAE 
HOLDER-PICHLER-TEMPSKY  A.  G. 


MCMXXII 


ReprinWed  with  the  permission  of  the  original  publishers 

JOHNSON  REPRINT  CORPORATION 

NEW  YORK  and  LONDON 


SANCTI 


AVRELI  AVGVSTINI 


CONTRA  ACADEMICOS  LlBRl  TRES, 

DE  BEATA  VITA  LIBER  VNVS, 

DE  ORDINE  LIBRI  DVO 


KECENSVIT 


PIVS  KNOLL 


VINDOBOME   -  LIPSIAE 
HOLDER-PICHLEK-TEMPSKY  A.  G. 


MCMXXII 


Reprinted  wilh  the  permission  of  the  original  pubJishers 

JOHNSON  REPRINT  CORPORATION 

NEW  YORK  and  LONDON 


VI)  V 


■'  ^ 


First  reprinting,  1962,  Johnson  Reprint  Corportion 


7Bnn6 


Printed  in  Germany 
Lessingdruckerei  Wiesbaden 


PRAEFATIO. 


1.  DE  ORIGINE  LIBKORUM. 

Opuscula  trja,  quae  hoc  uolumine  continentur,  prima  sunt, 
quae  a  s.  Augustino  scripta  nobis  seruata  sunt;  nam  illi  diw 
aui  tres  lihri  ,De  pulchro  et  apto\  quos,  cum  adhuc  Karthagine 
artem  rhetoricam  doceret,  ad  Hierium  urbis  Romae  oratorem 
condiderat  (Conf.  IV  13,  20  sq.),  nobis  traditi  non  sunt  neque 
ueri  simile  est  eos  illo  tempore,  quo  Augustinus  Retractationes 
librorum  suorum  scripsit,  superstites  fuisse.  haec  autem  opuscula 
eo  tempore  composuit,  quo  peractis  feriis  uindemialibus  anni 
p.  Ch.  386  se  professione  rhetorica  Mediolanensi  abdicauerat 
et,  ut  ualetudini  parceret,  in  agro  Cassiciaco  familiarissimi 
Verecundi  grammatici  prope  Mediolanium  sito  adhuc  catechu- 
menus  nondum  baptizatus  cum  matre  propinquis  familiaribus 
morabatur.  orta  sunt  ex  compluribus  disputationibus,  quas 
mense  Nouembri  eiusdem  anni,  cum  ipse  tricesimum  tertium 
aetatis  annum  ageret  (C.  Acad.  III  43.  p.  80,  5,  Soliloq.  1  17), 
cum  amicis  et  discipulis  habuit.  paucis  enim  diebus  post  quam 
Mediolanio  relicto  in  uilla  esse  coepit,  disputatio  illa  inchoata 
sed  non  absoluta  est,  ex  (^ua  libri  Contra  Academicos  originem 
traxerunt  (C.  Ac.  I  1,  4.  p.  6,  10);  libellum  autem,  qui  Dc  heata 
tiita  agit,  non  post  libros  C.  Acad.,  sed  inter  illos  scriptum 
esse  ipse  in  Retr.  I  2,  1  testatur;  ortus  ex  disputatione,  quam 
die  natali  suo,  ipsis  Idibus  Nouembribus  anni  386  et  duobus 
deinceps  diebus  habuit,  tridui  disputatione  absolutus  est. 
codeni   modo   etiara    libros  duos    De   ordine   non    post   libros 

lAUI    Aii-ust.  I    pars  III.  fid.  Knoell.  1 


2  Praefatio. 

C.  Acad.,  sed  inter  illos  conscriptos  esse  ipse  in  Retr.  I  3, 
1  dicit.  ^)  disputationibus  librorum  ('.  Acad.  lAceniins  et  Try- 
getius  discipuli  et  Alypius  familiarissimus  (qui  tamen  non 
omnibus  diebus  aderat,  cuni  saepius  Mediolani  moraretur), 
disputationibus  triduanis  libelli  I)e  heata  uita  omnes  cognati 
ac  familiares,  qui  Augustinum  ex  Africa  secuti  erant  (p.  93, 
18  sqq.),  praeter  Alypium,  disputationibus  Ubronun  De  ordine 
Licentius  Trygetius  Alypius  Nauigius  frater  cum  matre  Mon- 
nica  interfuerunt.  ut  pulmonibus  parceret,  notarius  uel  stilus 
adhibitus  est,  qui  uerba  collo^iuentium,  sicut  in  Gestis  fieri 
solebat  (Retr.  I  15,  1),  tabulis  ceratis  exciperet,  unde  ab  ipso 
Augustino  postea  in  libros  transferrentur  (cf.  I  1,  4.  p.  6,  15 
et  p.  142,  14).  hos  igitur  libros  ipso  mense  Nouembri  anni 
386  coeptos  et  absolutos  neque  multo  post  amicis  missos  esse 
ueri  simile  est.  libri  C.  Acad.  Romaniano  familiari  et  com- 
municipi  diuiti  Thagastensi,  patri  Licentii,  libellus  I)e  hcata 
nita  Mallio  Theodoro,  uiro  docto  et  Christiano,  libri  I)e  ordme 
Zenobio  adulescenti,  qui  eum  carmine,  ut  rem  tractaret,  pro- 
uocauerat  (p.  134,  24),  dedicati  sunt.  ipsos  quidem  lam  deo 
seruire,  sed  adhuc  saperhiae  sclwlani  iamqaam  i)i  pausatio}ie 
anhelare  ipse  in  Conf.  IX  4,  7  confitetur.  Libri  C.  Acad.  et 
])e  ordine  simili  fere  modo  compositi  sunt;  nam  dialogi  forma 
in  priore  tantum  parte  seruatur,  cum  Augustinus  in  extrema 
parte  (C.  Ac.  III  7,  15  —  III  20,  45,  De  ord.  II  7,  24  —  II  20, 
52),  in  (jua  summa  opusculorum  posita  est,  quid  sibi  uideatur, 
oratione  continua  exponat.  libri  enim  C.  Acad.  ordiuntur  a 
quaestione,  num  uerum  inueniri  ad  beatam  uitam  necesse  sit, 
quam  Augustinus  Licentio  et  Trygetio  ludendi  potius  (cf. 
p.  44,  6)  et  exercendi  causa,  ({uam  ut  rem  absoluerent,  pro- 
posuit.  qui  cum  Hortensio  Ciceronis  lecto  limina  tantuni  philo- 

')  De  tempore,  (luo  singulae  disputationes  librorum  C.  Aca(t.  et  l)e 
online  habitae  sunt,  praeter  Maurinos  (Vita  H,  8,  3  sii^i  )  egit  etiam  D. 
Ohlmann,  qui  in  dissertatioue  Arg-entoratensi,  l)e  S.  Augustini  dialoijis 
in  Cassiciaco  scriptis  1897  p.  27  suspicatur  disputationes,  ex  (luibus  libri 
C.  Acad.  orti  sunt,  diebus  10.  11.  20.  21.  22.,  disputationes  autem  librorum 
De  ordine  diebus  IG.  17.  23.  niensis  XouemLris  habitas  esse,  ne([ue 
mihi   lonire  a   uero  aberraro   uidetur 


Praefatio.  o 

sopliiae  attigisse  putandi  sint,  in  tractanda  quaestione  mox 
defecerunt.  eorum  partes  Alypius  et  Augustinus  excipiunt. 
atque  Augustinus  omissa  quaestione  Academicorum  de  non 
assentiendo  exponit  ne  ipsis  quidem  Academicis  placuisse 
nihil  percipi  posse,  cum  sapiens  eorum  ipsam  qua  sapiens  sit 
sapientiam  percepisse  putandus  sit;  sed  Academicis  fuisse 
morem  occultandae  sententiae  siiae  propter  Zenonem  et  Stoicos. 
qua  in  re  cum  Alypius  cum  amico  se  consentire  dixisset, 
Augustinus  confitetur  se  quidem  uerum  nondum  inuenisse, 
sed  se  non  desperare  fore  ut  aliquando  uerum  percipiat,  cum 
adliuc  iuuenis  sit  (C.  Ac.  III  43,  p.  80,  5).  quo  significat  se  iam 
in  eo  esse,  ut  Academicorum  doctrina  relicta  catholicam  ueri- 
tatem  amplectatur.  pari  modo  etiam  in  libris  De  ordine 
cum  disputantes  de  rerum  ordine  se  tantae  quaestioni  im- 
pares  esse  ostendissent,  Augustinus  proposita  quaestione 
omissa  de  disciplinis  liberalibus  deque  ordine  studendi  quid 
sibi  uideatur  exponit  (De  ord.  II,  7,  24). 

II.  DE  C0DICI6U8. 

Haec  opuscula  per  medium  aeuum  lectitata  et  saepe  de- 
scripta  esse  ex  magno  numero  codicum,  qui  in  bibliothecis 
Galliae  Germaniae  Britanniae  Italiae  asseruantur,  colligitur. 
sed  non  omnia  tria  simul  iisdem  codicibus  uetustioribus  tra- 
dita  sunt;  plerumque  enim  libri  C.  Acad.  cum  libris  Be  ordine 
coniuncti  sunt,  cum  libellus  De  heata  itita  seorsum  aliis  codi- 
cibus  traditus  inueniatur.  sed  codicum  longe  maxima  pars 
saeculo  XI.  recentior  ex  uetustioribus  adhuc  extantibus  ma- 
nasse  lacunarurn  et  mendorum  consensu  pro  certo  constat. 
quare  necesse  erat,  ne  apparatus  criticus  solito  plus  augeretur, 
maxima  parte  recentiorum  codicum  neglecta  scripturas  dis- 
crepantes  ex  uetustioribus  tantum  adnotare.  uetustate  quidem 
codices  librorum  C.  Acad.  et  I)e  ordlne  codicibus,  quibus 
libellus  Be  heata  uita  seruatus  est,  praestant;  sed  saeculis 
XIII.  XIV.  XV.  libri  Be  heata  uita  et  Be  ordine  multo  saepius 
quani  libri  C.  Acad.  descripti  sunt,  sicut  ex  codicum  recen- 
tiorum  conspectu,  (luem  postea  alTeram,  apparebit.  quae  cum 


4  Praefatio. 

ita  sint,  primum  de  codicibus  librorum  C.  Acad.  et  De  ordwe, 
tum  deraum  de  codicibus  libri  T)e  heata  uita  agam. 

A.  De  codicibus  librorum  Contra  Academicos  et  De  ordine. 

Codices  librorum  C.  Acad.  et  De  ordine  in  duas  familias 
discedunt;  sed  non  tantum  inter  se  discrepant,  ut  non  ex 
eodem  codice  parente  intercedentibus  duobus  apographis  oriri 
potuerint,  quorum  alterum  lacunis  nonnullis  et  mendis  depra- 
uatum  interpolationibus  carebat,  quibus  illud  exemplar,  origo 
alterius  familiae,  iam  infectum  erat.  prioris  familiae  uetustis- 
simus  est 

Parisinus  n,  13369  (olim  220)  signatus,  membr.,  in  quarto^ 
saec.  IX.  exaratus,  oriundus  ex  monasterio  Corbeiensi,  sicut 
inscriptio  f.  T,  quam  manus  s.  XV  addidit,  indicat:  Liber 
sancti  Petri  Corbeiensis:  inde  translatus  in  bibliothecam  s. 
Germani  a  Pratis  in  bibliothecam  Nationalem  Parisinam  uenit. 
in  interiore  inuolucri  parte  manus  XI.  fere  saec.  indicem 
opusculorum,  quae  hoc  codice  continentur,  notauit:  Jn  Iwc 
uolmnine  ^^^^  libri  augustini  ^^^  /  demicorum  JJI  de  ordi^ie 
JJ  Ad  I  uincencium  uictorem  de  natura  /  et  origine  animae 
l.  JJ  I  Jlespoyisiones  aduersus  quaestiones  /  perfidie  arrianorum  / 
De  (juantitate  anime  lib.  J  j  quem  indicem  manus  admodum 
recens  in  uerso  folio  iterauit.  singulae  paginae  linearum  27 
sunt;  quaterniones  in  imis  marginibus  foliorum  uersorum 
litteris  uncialibus  A^  B  usque  ad  K  notati  sunt. 

Liber  a  duobus  librariis  eiusdem  temporis  exaratus  est  ita, 
ut  primi  quattuor  quaterniones,  folia  2  ad  32,  ab  eodem  scriba 
conscripti  sint,  qui  non  admodum  scribendo  exercitatus  so- 
cordius  rem  gessit.  nam  saepe  aut  singulas  litteras  (uelut  : 
a,u{t)  forte^  qua(n)tum,  consedi{.s)semus,  sensi{s)set.  ta{n)tum. 
f{r)ustrata,  c{r)ede,  ab{s)que  carne{a)des)  aut  syllabas  (uelut: 
adules{cen)tia,  mu{ni)cipales,  indti{bi)tanter,  philo{so)pliia. 
fa{ci)lius,  sen{ten)tiam.  patro{ni),  cla{ma)re.  perci{p)i),  inter- 
{ro)gatus,  diri {ge)  g {r) essum ,  sanc {ti)  tatem ,  prae{si) deribus, 
me{di)ocribus  al.)  omisit;  nonnumquam  etiam  plura  uerba 
propter  uocabula  similiter  incipientia  uel  desinentia  transiluit, 
uelut  }).  10,  29.  15,  3.  19,  24.  33,  28  al.,   quae  a  correctore, 


Praefatio.  5 

qui  eodem  lere  tempore  codicem  emendauit,  ex  excmplari,  unde 
descriptus  erat,  suppleta  sunt.  alias  autem  lacunas  (p.  5,  11. 
20,  2Q.  22,  13.  29,  25.  31,  2.  39,  24.  49,  20.  28)  iam  in  co- 
dice,  unde  deriuatus  est,  extitisse  ex  consensu  codicum  HMP 
apparet.  alter  autem  librarius,  qui  reliquam  particulam  libri 
III.  C.  Acad.  et  libros  De  ordine  litteris  multo  nitidioribus  a 
f.  33'  adf.  78'  exarauit,  multo  diligentius  rem  gessit.  de- 
scriptus  est  autem  ex  codice,  qui,  sicut  consensus  codicum 
HMP  indicat,  et  lacunis  quibusdam  et  mendis  non  paucis  de- 
prauatus  erat,  sicut  lacunae  p.  5,  11.  20,  26.  22,  13.  29,  25. 
31,  2.  39,  24.  49,  20.  28  al.  ostendunt;  sed  ab  interpolatio- 
nibus  immunis  erat. 

Maurini  codicem  in  adornanda  editione  sua  adhibuerunt, 
sicut  ex  lineis  rubricatis  discrepantibus  locis  superpositis  col- 
ligitur;  multa  etiam  inde  in  editionem  receperunt.  In  ortho- 
graphicis  sibi  non  constat,  cum  litterae  consonae  praeposi- 
tionum  in  uerbis  compositis  non  ubique  assimilentur.  tamen 
cum  utpote  uetustissimum  in  orthographicis  secutus  sum. 

Codicem  Vindobonam  missum  Vincentius  Lekusch  accura- 
tissime  contulit;  praeterea  adhibui  tabulas  lucis  ope  factas, 
quas  photographicas  uocant.  de  eo  etiam  J.  Zycha  in  CSEL 
uol.  LX  p.  XIII  sq.  paucis  agit. 

Codex  Harleianus  n.  3039  signatus,  membr.  fol.  110, 
3()4X230ram.,  saec.  X.  in.  uel  IX.  ex.,  ut  J.  A.  Herbert 
Londinensis  iudicat,  litteris  Carolingicis  minusculis- scriptus; 
singulae  paginae  undetricenas  lineas  coutinent.  fuit  olim  biblio- 
thecae  monasterii  Arnsteinensis  in  dioecesi  Treuerica,  quod 
ex  nota  in  fronte  fol.  2  scripta  colligitur:  Liber  sanctae 
Mariae  in  Arystein.  praecedunt  1.  J)e  (xenesi  contra  Mani- 
cJieos  a  f.  1  ad  30,  2.  Contra  epistidam  fnndamenti  Mani- 
cheorum  liber  nuus  a  f.  30  ad  49;  sequuntur  inde  a  f.  49  ad 
f.  84  Achademicormn  libri  tres  et  a  f.  84  ad  110  De  ordine 
libri  dno.  codex  in  pleris(jue  cum  Parisino  13369  consentit, 
cum  fere  ubique  eadem  menda  habeat,  uelut  exhibens  p.  5, 
24  illuc  pro  idlus,  17,  15  non  dnbitauit,  ubi  -non  abundat, 
24.  27  currit  pro  recurret,  44,  Qpredicam  pro  redigam,  53,  9 
falli  pro  falsa,  58,  14  ei  sijllae  pro  eis  ullam;  praeterea  eas- 


b  Praefatio. 

dem  lacunas  atque  Parisinus  habet:  p.  5,  11.  20,  26.  ^22,  13. 
31,  2.  39,  24.  49,  20.  28.  sed  eum  ex  P  non  descriptum 
esse  pluribus  locis,  ubi  a  codice  P  dissentit,  euincitur;  nam 
p.  14,  16  habet  uta  pro  ire^  28,  13  recte  cannlne  (carmipaene 
V),  28,  25  iiigentior  (sui  genitor  P),  55,  17  famitiarissimus 
{familiaris  soniis  P),  pene  ipena  P)7 -76,  26  dedidicisset  [dc- 
dicisset  P)  al. 

Codex  correctorem  expertus  est,  qui  tempore  librario  fere 
par  uerba  ex  alio  fortasse  exemplari  emendare  studebat,  uelut 
mutans  p.  9,  24  qtiid  in  quod,  21,  1?>  perfruitHs  m  perfructus, 
23,  19  num  in  no)i^  33,  7  nostrumdere  in  nostrudere,  uel  mani- 
festa  menda  corrigens,  uelut  142,  12  purgatiores  superscribens 
uerbo  librarii  prohatiores]  uel  suo  arbitrio  mutans  ueram 
librarii  scripturam  uelut  142,  15  disserta  in  desiderata^  uel 
lacunas  explens  uelut  132,  3.  nonnumquam  genuinam  scri- 
pturara  religiosius  seruauit  quam  P,  uelut  p.  76,  26  exhibens 
dedidicisset^  cum  P  mendose  habeat  dedicisset. 

Codicem  J.  A.  Herbert  Londinensis  contulit. 

Codex  Monacensis  n.  14330  signatus,  membr.  29  X  21  cm, 
olim  bibliothecae  monasterii  ad  s.  Emmeramum  Ratisbonensis, 
XI.  saec.  scriptus,  ex  uiginti  duobus  quaternionibus  et  uno 
semiquaternione,  179  foliis,  constat,  qui  numeris  antiquis  in 
uersa  foliorum  parte  notati  sunt.  in  f.  1'  summa  librorum,  qui 
codice  coniinentur,  scripta  est:  praemissa  (f.  1'  ad  2")  est 
Retractatio  librorum  C.  Acad.,  qui  af.  3'  ad  37"  sequuntur; 
liber  III.  explicit  sine  subscriptione;  sequitur  linea  uacua  re- 
licta  Retractatio  librorum  Be  ordine,  qui  inde  a"f.  38'  ad  67' 
sequuntur.  eos  liber  De  magistro  excipit,  post  quem  demum 
liber  De  heata  uita  a  f.  87'  ad  96"  sequitur,  sed,  ut  uidetur, 
non  ab  eodem  librario,  qui  libros  C.  Acad.  et  De  ordinc 
scripserat,  exaratus,  cum  uon  solura  ductus  litterarum  sed 
etiam  compendia  scripturae  ditferant.  scriptura  librorum  C. 
Acad.  et  De  ordme  diligeus  et  accurata,  libri  autem  De  heata 
uita  raulto  neglegentior  esse  perhibetur.  liber  postquam 
scriptus  est,  correctorera  terapore  paulo  posteriore  passus  est; 
sed  nonnuraquani  uix  diiudicari  potest,  utrura  correcturae  a 
priraa  an  ab   altera   raanu    profectae    sint.    hic   illic    librarius 


Praefatio.  « 

uerba,  quae  in  archetypo  legere  non  potuit,  omisit  spatio  ad 
inserendum  uacuo  relicto,  quae  lacunae  postea  a  correctore 
plerumque  expletae  sunt,  sed  nonnuliis  locis  etiam  nunc  hiant, 
uelut  p.  43,  5^  ubi  teltim,  et  43,  6,  ubi  tenus  additae  non  sunt. 

Libros  (l  Acad.  et  De  ordine  ex  exemplari  ad  familiam 
codicum  JIP  pertinente,  sed  multo  mendosiore  descriptos  ee 
ex  consensu  scripturarum  apparet;  sed  non  ex  P  descriptus 
est.  nam  codex  Monacensis  a  quibusdam  mendis  codicis  P, 
uelut  p.  28,  13.  25.  53,  22.  55,  17,  immunis  est  et  lacunae 
codicis  P  p.  31,  23.  33,  28.  51,   15— U)   in   M   non   hiscunt. 

Libellus  uero  J)e  beata  uita  ex  codice  innumeris  corruptelis 
deprauato  descriptus  esse  uidetur;  nam  a  tradito  textu  scri- 
ptoris  tam  frequenter  differt,  ut  omnes  scripturas  discrepantes 
eius  praesertim  sub  finem  libri  enumerare  uix  operae  pretium 
sit.  codicem  contulit  Lekusch. 

Alterius  familiae  priuceps  est 

codex  Trecensis  {Fonds  de  Moidier-la-Celle)  n.  1085  si- 
gnatus,  membr.,  in  quarto,  s.  XI.  ab  eodem,  ut  uidetur,  librario 
exaratus,  qui  mde  a  f.  31'''  paulo  pallidiore  atramento  usus 
est.  a  f .  5  ad  33"^'  libros  C.  Acad.  cum  Retractatione  et  inde 
ad  f.  53"''  libros  I)e  ordine  singulis  paginis  bipertitis  exhibet. 
praecedunt  tria  folia  s.  IX.  scripta  cum  titulo  litteris  uncialibus 
rubris  depicto.  Incipit  riuelatio  sancti  co^cod^mi  et  conuersio 
)namertint  et  actns  l>eati  giromani  eiHscopi  et  confessoris.  liber 
sollerter  scriptus  fuit  olim  monasterii  s.  Petri  et  ^^rodoberti, 
sicut  inscriptio  indicat:  hic  liher  sancti  jjetri  sancticiue  frodoherti. 
(jui  cum  he)ie  custodierit  rustodiat  do)ninus  animam  eius  in 
nitam  aeternam.  et  (jui  enm  furatus  juerit  uel  ahstiderit,  deleat 
enm  dominus  de  Idrro  uitae  acternac.  fiat  /'^^^(iai  ras.).  codex 
non  multo  postquaui  scriptus  est,  a  correctore  retractatus  esse 
uidetur,  qui  menda  quaedam  librarii  correxit,  uelut  suiauis- 
simnm  (p.  (3,  5),  cnmparatione,  uernm  pro  unum,  postridie\^\o 
post  cum  die  al.,  uel  uerba  ad  summam  pertinentia  in  mar- 
ginibus  addidit,  uelut  8'":  Definitio  erroris  falsa^  8"^:  de- 
foiitio  crroris  nera:  uatcs  alicna  moite  loipiitnr:  9"":  T)e  alhi- 
cerio  (pwdam  res  miras  narrat.  al.  praeterea  etiam  uocabulis 
minus    cognitis    apices    adscri})sit,     j)Iernmque    recte    uelut: 


8  Praefatio. 

Umere,  epicurus,  condUus,  herculea,  dtomos  al,  nonnumquam 
uero  perperam,  uelut:  tragoediis,  aicre,  istiic,  epicurcus,  metro- 
dorus^  ceutron.  in  marginibus  subinde  imagines  sat  artificiose 
ac  sollerter  delineatae  conspiciuntur,  uelut  f.  28"*,  ubi  ad 
uerbum  grecanica  homo,  f.  50',  ubi  ursus  addita  uoce  hestia 
depicta  est,  alia.  litterae  initiales  singulorum  librorum  posteriore 
tempore  ab  amatore  aliquo  exsectae  sunt;  quo  factum  est,  ut 
et  initia  librorum  manca  tradita  sint  et  in  uersa  folii  pagina 
nonnulla  uerba  desint.  in  calce  f.  227"  summa  opusculorum, 
quae  codice  continentur,  a  recentiore  manu  adiuncta  legitur. 

Codex  ex  exemplari  descriptus  eso,  quod  nonnumquam  qui- 
dem,  sicut  infra  demonstrabo,  uerius  quam  codices  alterius 
familiae  uerba  scriptoris  seruauit,  sed  tamen  iam  multifariara 
interpolationibus  deformatum  erat.  cuius  interpolationis  speci- 
mina  haud  pauca  in  libris  C.  Acad.,  plura  uero  et  maiora  in 
libris  De  ordine  extant.  de  interpolationibus  in  libris  C.  Acad.^ 
quae  non  tam  magnae  sunt  quam  in  libris  Be  ordine,  infra 
pluribus  agam.  hic  tantum  addidisse  sufficiat  nonnumquam 
a  librario  huius  libri  uel  codicis  parentis  etiam  interpreta- 
menta,  quae  explicandi  causa  uocabulis  singulis  superscripta 
erant,  in  textuni  recepta  esse,  uelut  p.  18,  6  coniectorihus 
somniorum,  ubi  somniorum  abundat;  p.  42,  31  uictoriae  tiiae^ 
ubi  tuae  sententiae  repugnat;  p.  12,  30  seductor  planus^  ubi 
seductor  explicandi  causa  suprascriptum  erat;  p.  80,  9  ut  opi- 
nor  arhitror.  manifestissima  autem  interpolationis  specimina 
sunt  in  libro  II.  De  ordine,  p.  162,  21  —  26,  ubi  uerba:  semper 
erat  —  ordine  uitae,  quippe  quae  neque  cum  antecedentibus 
neque  cum  sequentibus  conecti  possint,  ex  nescio  quo  alio 
libro  adiecta  esse  patet;  p.  128,  9  uerba  sic  altus  apollo  in- 
cipias  (cf.  Verg.  Aen.  X  875  sq.)  ab  interpolatore  addita  sunt. 
eodem  modo  interpolatione  sensu  carente  temptatus  est  locus 
p.  176,  7,  ubi  interpretamentum  mendose  scriptum  in  textum 
receptum  est.  editores  priores  locis  mederi  studebant,  cum 
p.  162,  21  sed  addebant  et  p.  176,  7  nonnulla  uerba  codicum 
omittebant. 

Codicem,  de  quo  etiam  J.  Zycha  in  CSEL  t.  LX  agit,  ipse 
contuli. 


Praefatio.  y 

Codex  Casinensisn.171,  membr. ,  in  quarto,  s. XI. scriptus, 
fol.  124,  inde  a  f.  1  ad  f.  45'  libros  C.  Acad.,  ad  f.  58"  librum 
])e  hcata  nlla,  a  89"  ad  124  libros  De  ordlne  continet;  inde 
a  f.  58"  ad  SO""  inserta  sunt  Soliloqiiia.  libri  secundi  I)e  ordine 
finis  desideratur,  cum  codex  in  uerba:  quae  iure  et  ha  .  .  . 
(p.  184,  14)  desinat.  liber  plerumque  cum  codicibus  HMP 
cons{)irat,  uelut  3,  6  exbibens  manus  pro  manum.  4,  26,  ubi 
additamentum  codicis  T  ut  suesti  deest;  6,  8  quasi-  8,  18 
niueyc\  11,  1  ctiamsi  omisso  is]  11,  18  quaerit  omisso  j96r- 
fecfc,  11,  20  ]ion  uult  omisso  ille,  14,  7  recta  omisso  non  falso^ 
25,  7  ad  studia  omisso  peregrina^  17,  23  ille  primo  inquit  pro 
c()o  pr.  inquam  al.  sed  cum  habeat  interpolationes  in  libris 
I)c  ordinc  p.  128,  9.  162,  21—26.  176,  7,  eum  ex  interpolato 
exemplari  deriuatum  esse  apparet.  praeterea  librarius  nonnulla 
additamenta,  quae  sine  dubio  in  arcbetypo  supra  lineas  ad- 
dita  inuenerat,  temere  in  textum  recepit,  uelut  p.  95,  22  post 
ipsani  uerba:  honam  ncquitiae  et  frugalitatis  nominum  etymolo- 
giam  et  p.  96,  18  \i0^i  dixerunt  uerba:  hinc  item  exordium  atque 
inserta  suut.  lectiones  autem  discrepantes  apparatui  addere 
nolui,   cum  ad  emendanda  uerba  scriptoris  nihil  suppeditent. 

Codicem  Casinensem  n.  166,  XI.  —  XII.  s.  scriptum  ex 
Casinensi  n.  171  ortum  esse,  cum  in  mendis  et  lacunis  cum  eo 
})lane  consentiat^  J.  Stowasser  iudicat,  qui  utrumque  contulit. 

Codex   Monacensis    n.    4514,    membr.,    in   folio    XII.    s. 
scriptus,   ex   bibliotheca   monasterii  Benedictoburani,    inde   a 
f.  188'*  ad  f.  209'^'  solos  libros  C.  Acad.  paginis  bipertitis  exhibet. 
scriptus  est  a  monacho  Burchardo,  sicut  uersus  eius  indicant: 
Quem  pro    tc,    christe,    scripsi    liher    e.rplicit    iste. 
}iunc,  hencdtcte  hone,  mihi  co}iscruando  repone 
tuquc  rccompcnses  dignunt,  si  modo  censes. 
qui}i,  lector  carc,  rogo  hurchardi  nicmorarc. 
se(iuitur  in  f.  201'''sqq.   Chro}tica  hurc}isis   monastcrit.    codex 
cx  Monacensi  n.  14330  uel  e  codice  parente   eius  descriptus 
est,  quocum  lacunarum  et  mendorum  concordia  coniunctus  est. 

Codex  Monacensis  n.  17051,  membr.  in  folio,  XII.  s. 
scriptus,  prorsus  cuni  antecedente  codice  consentit.  fuit  olim 
monasterii  Scheftlarnensis. 


10  rraefatio. 

Libros  C.  Acad.  et  Jk'  ordlne  coniplectitur  codex  Vindo- 
bonensis  u.  1009,  membr.  in  qiiarto,  XII.  s.  exaratiis;  fuit 
olim  bibliothecae  monasterii  sancti  geor{(j)ii  In  Weltenbnrch 
prope  Kelheim.  ex  Monacensi  14330  originem  traxisse  uidetur, 
cum  p.  5,  11  eandem  lacunam  habeat  et  p.  35,  23  scriptum 
legatur  facilias  nel  carlus,  sicut  in  M ;  sed  eo  multo  men- 
dosior  est.  Monacenses  et  Vindobonensem^  ipse  contuli. 

Codex  Bambergensis  B.  III.  10  (nunc  Patrist.  25),  membr., 
in  quarto,  XII.  s.  scriptus  inde  a  f.  2'  ad  31"  solos  libros  C. 
Acaa.  praemissa  Retractatioue  continet.  alteri  familiae  codi 
cum,  cuius  princeps  Trecensis  est,  annumerandus  est,  cum 
fere  easdem  interpolationes  quas  iste  habeat:  uelut  p.  3,  12 
Ipsa  foriutia,  6,  8  qiieni  qiiasi,  38,  24  non  enitn  sl  pro  si 
enim,  17,  23  ego  primo  inqiiam  pro  ille  pr.  inquif.  29,  "20  pro 
ine  roga  scriptum  est.  praeterea  etiam  ex  Retractationibus 
interj)olatus  est;  nam  p.  5,  24  pro  'ullus  sensus  legitur  ntor- 
talis  corporis  sensus  ex  Retract.  I  1,  4.  discrepantiam  scri- 
pturae  non  addidi,  cum  ad  recensenda  uerba  nihil  ualeat.  con- 
tuli  ipse. 

Codex  Parisinus  n.  1G725,  membr.,  XII.  s.  script,us,  ex 
bibliotheca  s.  Martini  in  Campis  (s.  Martin  <les  (^Jiamps)  oninia 
tria  opuscula  complectitur.  qui  etsi  in  quibusdam  minoris 
momenti  cum  +'amilia  codicum  HP  consentiat  (uelut  p.  3,  G 
manns,  4,  2G  ora.  nt  snestl)^  tamen  plerumque  cum  T  facit, 
uelut  p.  3,  12  ipsa  fortuna,  17,  23  ego  primo  inquam,  25,  7 
pcregrma  studia,  29,  20  jtro  me  roga,  30,  3  ])rofccto  utnque 
al.,  ut  eum  alteri  familiae  annumerandum  esse  uix  dubites. 
sed  multo  plures  corruptelas  passus  est,  uelut  p.  3,  IG  rc- 
spirare  iam  diu  parat  exhibet,  alia  praeterea  plura  et  gra- 
uiora  in  libro  J)e  beata  nita:  p.  100,  16  legitur  inflatins  pro 
intlat  uiscera,  p.  lOG,  7  lacunam  suo  Marte  expleuit  addens 
uerba  qui  beatus  uon  est.  in  libris  J)e  ordine  p.  128,  9.  1G2, 
21.  176,  7  easdem  (juas  T  interpolationes  exhibet. 

Codcx  Parisinus  bibl.  Mazarinianae  n.  G23,  mcmbr., 
XII.  s.  ex.  scriptus,  inde  a  f.  15  libros  C.  Acad..  I)e  Iwata 
uifa.  I)e  ordinr  continct.  ferme  ubique  cum  T  consentit  uelut 
p.  3,  G.  12.  4,  4.  2^^.  5,  11.   13.   1^5,  7.    12.  20.  2G,  20.  29.  15. 


Praefatio.  11 

20.  30,  3.  38,  24.  sed  iirtiore  cognatione  cum  Parisino  16725 
cohaeret;  nam  in  libro  l)e  beata  uiia  p.  106,  7  lacunam  iis- 
dem  uerbis  quibus  Parisinus  16725  explet,  quocum  etiara  bls 
locis  conspirat:  p.  90,  18  x^airlam  pro  uiiam,  100,  16  Inflatius 
pro  intlai  uiscera  habet;  93,  4  ante  disputationum  inserit  aliquid. 

Codex  Gratianopolitanus  n.  204,  membr.,  XII.  s.  sei'i- 
ptus,  olim  Cartusiae  des  Fories,  libros  C.  Acad.,  IJe  heata  uita, 
i)e  ordinc  continet;  qui  cum  mendorum  communioue  artissime 
cum  Parisino  n.  16725,  quem  supra  descripsi,  cobaereat,  ex 
eodem  fonte  fluxisse  censendus  est;  nam  p.  3,  16  etiam  in  eo 
legitur:  respirare  iamdiu  parat  et  5,  24  ex  Retractatione 
interpolatus  est:  mortalis  corporis  sensus.  iu  libris  ])c  ordine 
interpolationes  p.  128,  9.  162,  21.  176,  7  exbibet,  in  libro  l)e 
l^eaia^  uiia  p.  106,  7  lacunam  neque  indicat  neque  explet;  in 
nonnullis  autem  proxime  ad  Ambrosianum  (uide  infra)  ac- 
cedit,  uelut  p.  99,  21  coagitaueruntque^  92,  21  ea^nquc  pro 
aique.  contulit  Henricus  Lebegue. 

Codex  Trecensis  n.  40  uol.  1,  formae  maximae,  membr., 
XII.  s.  scriptus,  ex  bibliotheca  sanctac  Mariae  de  Clara  Valle, 
quod  corpus  Augustinianum  etiam  haec  tria  opuscula  inde  a 
f.  31"^  continet;  in  libris  C.  Acad.  et  J)e  ordinc  proxime  ac- 
cedit  ad  Trecensem  n.  1085,  uelut  p.  4,  26  ui  suesii.  8,  18 
uinccre  pro  uiucre]  in  libris  J)e  ordinc  p.  128,  9.  162,  21. 
176,  7  etiam  ipse  interpolatus  est.  in  libro  f)c  bcata  uita  af- 
finitate  quadam  coniunctus  est  Ambrosiano,  cum  p.  89.  27 
lacti,  91,  22  summc  diuina,  92,  17  fcssanu/uc  exhibeat.  ad 
recensionem  nullius  pretii  est,  cum  ceteris  multo  mendosior 
sit.  contuli  ipse. 

Praeter  codices  quos  descripsi  libri  C.  Acad.  etiam  in  his 
codicibus  extant:M 

aj  Andegauensi  n.  292  (283)  ?.  Albini.  XII.  s.,  Parisino 
n.  1936  (olim  dc  licthunc)  XIV.  s.,  Parisino  bibl.  Armamcii- 
tarii  n.  350  (397),  XV.   s.; 

b)  coniunetos  cum  libris  Dv  ordinc  et  J)c  bcaia  uiia  ex- 
hibent:    Parisinus  n.  1907  (oiini  Tellerianus),    XIII.  s.,  Poto- 

')  ('.Hlir(;s  e.\   catalu^i.v  buuniia   a.<.«i(luitate  exsciipto.s  iiutauit   Lckiisrl! 


12  Praefatio. 

magensis  n.  478  (A.  71  Fikamp-Ayicien  A.  399),  XII.  s.,  Abrin- 
censis  n.  92,  XII.  s.,  Victoriacensis  n.  45  (Cheminon)^  XII.  s., 
qui  tantum  excerpta  ex  libris  habet;  Duacensis  n.  261  (Abhfuje 
crAnchiuG  449)  XII.  s.,  Traiectinus  n.  62,  XV.  s.,  Oxoniensis 
Misc.  138  (ol.  1567)  XIII.  s.,  Hauniensis  (p.  449  Tottske). 

c)  cum  libris  De  ordlne  coniunctos  babent  Laudunensis 
n.  128  (Notre  Dame  de  Laon)  XIII.  s.,  Audomaropolitanus 
n.  81  (Ahhaye  de  Clairmarais)  XIV.  s.,  Parisinus  (hihl.  Ma- 
zarin.)  n.  640  (279)  XV.  s.,  Auenionensis  n.  228  XIII.  s. 

d)  cum  libro  De  heata  uita :  Parisinus  1936  (ol.  de  Bethnue) 
XIV.  s.,  Oxoniensis  Bodl.  {d'Orville  X  16,  20)  XV.  s.,  Leu- 
diensis  n.  118  (Couv.  de  Croisiers  de  Liege)  XV.  s. 

15.  Libros  De  ordinc  exhibent  hi  codices: 

HMPT,  de  quibus  uide  supra  p.  4 — 8;  praeterea 

Andegauensis  n.  166  (158)  signatus,  membr.,  IX.  s.  scriptus, 
ex  bibliotheca  monasterii  s.  Albini  Andegauensis,  congre^atio- 
nis  s.  Mauri,  sicut  in  fronte  folii  2  annotatum  est.  codex  a 
librario  ex  exemplari  iam  mendoso  parum  diligenter  descriptus 
a  correctore  aetate  paulo  inferiore  retractatus  est.  (^ui  etsi 
menda  nonnulla  correxit,  tamen  alia  temere  inseruit,  uelut 
scribens  p.  131,  7  dubitauerit  pro  deJtuerit,  145,  5  inea  pro 
}iostra,  150,  5  uel  imperem  pro  impero,  al.  praeterea  in  mar- 
ginibus  uerba  ad  summam  loci  pertinentia  adscripsit,  uelut 
p.  137,  12:  Nota:  tpiales  sihi  e.ribeat  deus  coniifx  optimns 
antmaruni:  al. 

Codicem  ad  familiam  interpolatornm  librorum  pertinere  et 
ex  additamentis  p.  128,  9.  162,  21  —  25.  176,  7  et  ex  con- 
seusu  lectionum  cum  T  apparet.  sed  uerba  scriptoris  in  eo 
mendosiora  sunt  quam  in  Trecensi,  sicut  ex  p.  121,  4  con- 
seqai  ])ro  cum  sequi,  123,  21  exiet  erroris.  129,  4.  130,  9.  131, 
18  al.  uidere  licet.  ita  fit,  ut  codex,  ([uamuis  uetustissimus 
alterius  classis  sit,  nihil  probi  ad  emendanda  scriptoris  uerba 
suppeditet.  contulit  Henricus  Leb(>gue. 

Codex  Metensis  n.  125  signatus,  ex  monasterio  s.  Arnulphi, 
membr.,  XI.  s.  scriptus,  a  f.  33"  ad  49"  primuni  librum  Dr 
ordine  integrum  et   alterius    particulam    complectitur;    desunt 


rraetatio,  13 

enim  libri  II  4,  12  (p.  154,  26)  ad  II  5,  17  (p.  loS,  H)  inde 
a  nayn  ea  dicitis  ad  pro  docfo  credtdum.  liber  11.  desinit  in 
uerbum  uituperetur  (^p.  166,  25),  ut  §§  28  ad  54  desiderentur. 
codex  multis  correcturis  deformatus  ad  familiani  codicum  HP 
pertinet,  cum  ab  interpolatione  p.  162,  21—26  immunis  sit; 
artiore  cognatione  cum  Harleiano  cohaeret,  cum  uerba  p.  132, 
3 — 4  necesse  —  contraritwi,  quae  librarius  codicis  H  omiserat, 
etiam  in  Metensi  desint.  librarius  in  describendo  neglegenter 
rem  gessit;  nam  multa  uerba  (uelut  p.  122,  18  cerneret^  122,  19 
in,    122,  28    ipse   al.)    per   oscitantiam    omisit.    contuli   ipse. 

Codex  Parisinus  n.  9546  (suppl.  lat.  118),  membr.,  XI.  s. 
scriptus,  non  integros  libros  exhibet,  cum  libri  II  §§  14.  15. 
16  et  prior  pars  17.  et  §§  28  —  54  sicut  in  Metensi  desint; 
desinit  enim  in  uerbum  uitiiperetur.  familiae  codicum  HP  an- 
numerandus  est,  cum  etiam  ab  eo  interpolatio  p.  162,  21—26 
absit. 

Codex  Parisinus  n.  371  (Nouv.  acquis.lat.)  membr.,  XI.  s. 
scriptus,  ex  bibliotheca  monasterii  de  Floreffe,  item  mutilus 
est,  cum  in  ipso  §§  14.  15.  16  et  prior  pars  §  17.  libri  TI  de- 
sint.  sed  ad  familiam  non  interpolatam  pertinet,  cum  inter- 
polationibus  p,  162,  21  —  26  et  176,  7  careat. 

Praeterea  libros  l)e  ordine  solos  etiara  hi  codices  continent: 

a)  Cheltenhamensis  bibl.  Th.  Philipps,  n.  16278,  IX.  s.,  qui 
tantum  excerpta  ex  libris  exhibet.  Oxoniensis  Bodl.  n.  132, 
XIII.  s.,  Aberdeenensis  Kings-CoU.  D^  5,  38,  XIV,  s., 
Parisinus  n.  2037  (ol.  Colbert.)  XII.  s.,  Parisinus  n.  2046  (ol. 
Carmel.  Far.)  XIV.  s.,  Parisinus  n.  5338  (ol.  Colhert.)  XIII.  s., 
Parisinus  bibl.  Mazarinianae  n.  632  (274)  XIII.  s.,  Camara- 
censis  161  (157)  XIII.  s.,  Monacenses  n.  18177  (ol.  Tegcrnsee.) 
XV.  s.,  n.  22220  (ol.  Windberg.)  XII.  s.,  n,  26638  (ol.  August.) 
XV.  s.,  Treuericus  n.  129.  XV.  s.,  Hauniensis  GI.  Kongl.  S, 
Fol.  31.,  Gottingensis  Theol.  93.  XV.  s.  (Excerpta),  Salisbur- 
gensis  bibl.  s.  Petri  a.  VII.  2Q.  XI.— XII,  s..  (Excerpta). 

b)  libros  I)e  ordine  cum  libro  De  heata  uita:  Parisinus 
n.  2983  (ol.  Colhert.)  XIII.  s,,  Parisinus  bibl.  Armamentarii 
n.  307  (447  T,  L.)  XIV.  s,,  Tolosanus  165  (J.  221.)  XII.  s., 
Vaticanus  Palat.  lat.  n.  194.,  XIV.  s. 


14  Praefatio. 

C.  CoiUces  llbri  I)e  heata  uita. 

Liber  I)e  heata  uita  non  integer  nobis  seruatus  est;  in 
medio  enim  fere  libro  lacuna  hiat,  quam  omnes  quotquot  mihi 
innotuerunt  codices  exhibent  quamque  iam  iis  temporibus, 
quibus  Augustinus  opera  sua  retractauit,  exstitisse  ipse  in 
Retractatione  libri  I  2,  4  testatur.  editores  quidem  eam  uerbis 
nonnullis  additis  explere  studebant;  sed  dubium  non  est,  quin 
lacuna  maior  fuerit,  quam  ut  paucis  uerbis  expleri  possit. 
quod  ex  ipsius  Augustini  uerbis  concluditur;  dicit  enim  in 
Retr.  I  2,  4:  istum  lihrum  in  nostro  codice  interruptum  repperi 
et  non  parum  minus  liahere  .  .  .  nec  adhuc  ajmd  aliqiiem 
integrum  inueneram]  et  Be  heata  uita  4,23  (p.  106,  25)  dictum 
esse  a  matre  nihil  aliud  esse  miseriam  quam  egestatem  seque 
istam  sententiam  matris  laudasse  (p.  106,  13);  quae  uerba  in 
iis,  quae  praecedunt,  frustra  quaeruntur.  inde  etiam  apparet, 
cur  Augustinus  ipse,  cum  circa  annum  427  opera  sua  retrac- 
taret,  lacunam  non  sustulerit;  neque  enim  quadraginta  annis 
transactis  iam  recordabatur,  quid  mater  et  quid  ipse  locutus 
esset,  ut  miseriam  egestatem  esse  probaret.  falluntur  igitur 
Maurini,  cum  libellum  l)e  heata  uita  integrum  esse  neque 
quidquam  desiderari  censent  {Vda  Aug.  II  7). 

In  libro  L)e  heata  uita  recensendo  praeter  Monacensem 
n.  14330  et  Casineusem  n.  171  ceterosque  quos  supra  laudaui 
codices  adhibui  codicem  Ambrosianum  M.  67.  sup.,  in  quarto, 
membr.,  fol.  191,  X. — XI.  s.  scriptum,  qui  inde  a  f.  l^^""  ad 
179''  hunc  librum  exhibet.  fuit  olim  monasterii  Bobiensis, 
sicut  in  f.  1  annotatum  est:  Lihcr  sancti  columhani  de  hohio 
{n.  4o()).  praecedit  a  f.  1  — 167  .synodus  II  Constantinopoli- 
tana^  sequitur  a  f.  179—191  Augustini  liber  I)e  dnohus 
animis. 

Codex  ex  bono  exemplari  a  librario  diligenter  et  attente 
descriptus  paucas  tantum  correcturas  expertus  est,  quarum 
aliae  a  libraiio  ipso,  aliae  a  correctore  aetate  paulo  recen- 
tiore  profectae  esse  uidentur.  etsi  non  omnino  mendis  caret, 
tamen  ceteris  transalpinis  codicibus  bonitate  adeo  praestat, 
ut  eum  ducem  in  recensendis  uerbis  sequendum  esse  non 
dubitandum    sit.    Maurini    eum  non  adhibuerunt;    quare    haec 


Praefatio.  15 

editio  ab  eorum  recensione  miiltum  ditlert.  contulit  J.  M.  Sto- 
wasser;  praeterea  adhibui  tabulas  lucis  ope  factas. 

Codex  Londinensis  rausei  Britannici  add.  mss.  n.  10940, 
membr.,  fol.  135,  226  X  167  mm,  XI.  s.  scriptus  inde  a  f.  17" 
librum  T)e  heata  uita  continet.  singulae  paginae  bipertitae 
31  ad  84  linearum  sunt.  fuit  olim  monasterii  s.  Maximini 
Treuerensis,  sicut  in  f.  3"  et4'  annotatum  est:  Codex  sanctl 
maximini,  si  quis  aJfsinlerit  iu  etermim  moriatur,  et:  Hic 
coilex  monasterii  sancti  maximini  extra  mnros  Tr(euirorum), 
unde  emptione  in  Museum  Britannicum  translatus  est.  ante- 
cedit  Augustini  liber  De  magistro,  sequuntur  libri  JJe  lihero 
arhitrio  et  ])c  uera  religione.  codex  a  librario  diligenter  ex- 
aratus  correctorem  expertus  est,  qui  menda  quaedam  primae 
manus  emendauit.    contulit  J.  A.  Herbert. 

Codex  Metensis  n.  138,  membr.,  in  quarto,  ex  monasterio 
s.  Arnulphi,  XI.  s.  e  mendoso  archetypo  neglegenter  descriptus, 
a  correctoribus,  ut  uidetur^  duobus  radendo  et  corrigendo 
ita  retractatns  est,  ut  saepe  quid  librarius,  quid  correctores 
scripserint,  uix  dinoscas,  quamquam  ille  fuluiore,  hi  nigriorc 
atramento  usi  sunt.  iam  exemplar,  unde  descriptus  est,  men- 
dosissimum  fuisse  ex  multis  lacunis  et  mendis,  quae  in  codice 
insunt,  apparet.  cum  Monacensi  n.  14330  saepe  consentit, 
quamquam  etiam  hunc  mendositate  longe  superat,  uelut  e.  g. 
p.  90,  7  exhibens:  uiroruni  transierint  pro  uero  homimim  tru- 
serint  al.  uariam  lectionem  eius  non  adieci,  cum  nullius  pretii 
ad  emendaiuUi  uerba  sit.    contuli  ipse. 

Libellum  J)e  heata  uita  saeculis  XII.  ad  XV.  propter  ma- 
teriam  tractatam  multo  frequentius  lectitatum  et  descriptuni 
esse  quam  libros  (J.  Acad.  et  De  ordine  ex  magno  numero 
codicum  recentiorum,  (\m  in  bibliothecis  asseruantur,  apparet. 
libellum  hi  codices  exhibent:  Diuionensis  (anciens  fonds) 
n.  152  (119  (Jitcaux)  XII.  saec.  Cabillonensis  n.  6(5—0) 
(La  Fertr  sur  (h-osnej  XIII.  et  XIV.  s.  Victoriaceusis  n.  11 
(C/ieminonj  XII.  s.  Ambianensis  n.  215  ((^orhie  Itloj  XV.  s., 
Trecensis  n.  610  (Clarae  Vallis  G.  16)  Xil.  s,  Bononiensis 
(Boulogne  s.  mer)  n.  49  (s.  Vedasti  Atrebatensis)  XIII.  s., 
Parisinns    n.  627.    (276)    hi])l.  Jfa.tarin..    Parisinus    n.    1639 


16  Praefatio. 

(541)  bthl  Mazarin.  XIV.  s.,  Parisinus  n.  354  (402  T.  L.  bibL 
Armamentaru)  XII.  s.,  Parisinus  n.  214  CC  1.  in  fol.  8  (bibl. 
Genevirve)  XIII.  s.,  Berolinensis  n.  2S  Phil.  1656  (Rose  XII,  1 1 
XIII.  s.,  Monaeensis  n.  16064  (s.  Nicol.  64)  XIII.— XIV.  s., 
Erlangensis  n.  145,  XIII.  s.,  Monasteriensis  n.  137  (728)  XV.  s., 
Coloniensis  n.  LXXVII  (Darmst.  2078)  XII.  s.,  Traiectinus 
n.  67  i^bibl.  uniuers.)  XV.  s.,  Leodiensis  n.  117  (coiiv.  dr^ 
Vroisiers  de  Huy )  XVI.  s.,  Treuericus  n.  161  et  106,  XV.  s., 
Oxoniensis  misc.  n.  136  (ol.  1555)  XV.  s.,  Londinensis  Add. 
mss.  n.  17293,  XIII.  s.,  Vaticanus  Palatinus  lat.  n.  312,  XII.  s., 
Salisburgensis  s.  Petri  V.  47,  Zwetlensis  n.  299,  XII.  et  XIII  s., 
Sanctae  Crucis  in  Austria  inferiore  n.  209,  XII.  et  XIII.  s., 
n.  299,  XIIL  s. 

III.  DE  EDITIONIBUS. 

Praeterea  ad  recensionem  his  editionibus  usus  sum : 
\.  editionc  libri  I)e  beata  uita,  quae  prodiit  sine  loco  et 
anno,  cuius  exemplar  in  bibliotheca  uniuersitatis  Bonnensis 
asseruatum  a  me  rogatus  praepositus  bibliothecae  liberalissime 
Vindobonam  misit;  eius  lectiones  discrepantes  littera  p  signaui. 
facta  esse  uidetur  ex  codice  Londinensis  simillimo. 

2.  editione  Amerbachiana,  quae  Basileae  a.  1506  prodiit; 
facta  est  ex  codice  deterioris  notae,  sicut  ex  lectionibus,  quas 
littera  a  signatas  in  apparatu  addidi,  intellciiitur; 

3.  editione  Benedictinorum  Maurin<»rum,  cuius  discrepantes 
seripturas  littera  m  signaui. 

In  crisi  factitanda  discernendum  est  inter  singulos  libros. 
nam  in  libro  l)e  beata  uita  recensendo  uix  cui({uani  dubium 
fore  puto,  quin  codicem  uetustissimum  atque  integerrimum 
Aiubrosianum  sequendum  esse  arbitretur.  at  in  libris  C.  Acad. 
et  De  ordine  examinandis  considerandum  est  codices  HP  non 
ubique  bonitate  adeo  praecellere,  ut  solos  duces  sequi  possis; 
nonnumfjuam  enim  in  iis  uerba  scriptoris  corrupta  esse  patet, 
cum  genuinam  scripturam  potius  codex  Trecensis  seruauerit; 
uelut  e.  g.  uerba  in  codicibus  HP  propter  uocabula  similiter 
incipientia    uel    uesinentia    exciderunt,    (piae    in    T    leguntur: 


Praefatio.  17 

p.  5,  11.  20,  26.  22,  13.  29,  25.  31,  2.  39,  24.  49,  20.  28. 
quae  iam  in  parente  codicum  HMP  defuisse  ueri  simile  est. 
genuinam  praeterea  scripturam  T  seruasse  censendus  est 
p.  16,  1  mox  ut  pro  mox]  numquam  enim,  quantum  scio, 
Augustinus  aduerbium  mox  pro  mox  ut  coniunctionis  uice 
usurpauit;  cf.  De  ord.  II  9,  20  (p.  106,  1);  Conf.  IV  4,  S 
(p.  09,  V.>)]  I)e  nat.  et  or.  cm.  1 20,  35  (p.  335,  17);  III  4,  4 
(p.  303,  2i)]  p.  32,  9  probahili  pro  prohari;  p.  33,  7  nos 
trudere  pro  nostrum  dere  (P)  uel  nos  tnndere  (H);  44,  6  re- 
digam  in  cistas  pro  piraedicam  in  cista;  46,  4  uacauit  pro 
uacuit;  nam  etiamsi  haec  forma  hic  illic  in  operibus  s.  Augu- 
stini  occurrat  (cf.  Retr.  H  28,  1  p.  134,  8),  tamen  mihi  ueri 
simile  non  uidetur  eum  illo  tempore,  cum  adhuc  sermonem 
Terentii  Ciceronis  Vergilii  imitabatur,  hanc  formam  usurpasse; 
p.  46,  9  miserati  nos  pro  miserati  nostri;  in  Confessionibus 
enim  miserari  non  nisi  cum  accusatiuo  iungitur;  cf.  Conf.  I 
13,  21  (p.  18,  16).  III  2,  3  (p.  46,  5).  111  6,  11  (p.  53,  7). 
VI  12,  22  (p.  136,  19);  p.  50,  19  cpwd  pro  qtw;  53,  9  falsa 
pro  falli;  56,  19  conditus  pro  concidit;  57,  4  interrogetur  pro 
interrogentur ;  ^58,  14  eis  ullam  pro  ei  syllae;  58,  28  ista 
uilissima  pro  stahilissima;  76,  1  moralihus  pro  mortalihus. 
at  aliis  locis  Trecensis,  sicut  iani  supra  dixi,  aut  interpola- 
tionibus  aut  corruptelis  manifestis  temptatus  est,  cum  soli 
codices  HP  genuina  uerba  scriptoris  seruasse  iudicandi  sint. 
interpolationis  certissima  specimina  sunt  in  libris  I)e  ordine 
p.  128,  9  sic  altus  apollo  incipias  (cf.  supra  p.  8);  162, 
21 — 25  quae  uerba  contextum  turbare  nemo  non  uidet,  sed 
unde  sumpta  sint  dicere  non  possum;  176,  7  quaerendumne 
—  fdius  musus,  quae  frustra  Maurini  emendare  conati  snnt, 
in  libris  C.  Acad.  p.  3,  12,  ubi  fortuna  abundat;  4,  26,  ubi 
uerba  ut  suesti  ex  interpolatione  orta  esse  uidentur,  cum 
enarrationem  asyndeticam  turbent,  quod  a  loquendi  more 
Augustini  alienum  est;  uide  indices.  6,  8  ubi  quem  ante 
quasi  ab  interpolatore  intrusum  est,  cum  quasi  pro  aduerbio 
acciperet.  14,  7  ubi  )iou  falso  abundat.  eodem  modo  p.  25,  7 
peregrina  interpolatione  irrepsisse  uidetur.  ueriora  autem  co- 
dices  HP  his  locis  exhibent:  p.  17,  5  potk  esset  pro  potuisset; 

LXIII   August    I.  pius  III,  e.l.  Kuoell.  2 


18  Praefatio. 

nam  Augustinus  in  his  libris  Terentii  sermonem  imitari  amat; 
17,  17  at  pro  aut]  17,  23  ille:  immo,  inquii  pro  ego:  primo, 
inquam\  haec  enim  sunt,  ut  ex  sequentibus  elucet,  uerba 
Trygetii  contra  Licentium  disputantis,  non  Augustini;  19,  21 
existimans  pro  existimas,  cum  ad  Albicerium  referendum  sit; 
21,  22  modeste  pro  moleste  (cf.  38,  24);  27,  12  fame  pro 
fama]  38,  24  si  enim  pro  non  enim  si]  44,  1  stiae  pro  tuae] 
29,  21  aut  te  ipse  promereor  pro  tu  te  ipse  pro  me  roga^ 
promereor  mihi  propterea  uerum  esse  uidetur,  quia  Augustinus, 
qui  uerbum  promerendi  in  Conf.  XIII  2,  2  sqq.  saepius  usurpat, 
dicit  sibi  non  solum  precibus  opus  esse,  sed  sibi  etiam  ali- 
quid  iuris  esse;  lectionem  codicis  T  et  editionum  me  non 
intellegere  fateor;  p.  35,  26  uos  pro  uohis]  47,  4  disserendum 
pro  discernendum ,  quod  sensui  non  conuenit;  49,  25  dixisti 
post  uideri  interpolatione  in  T  irrepsit;  50,  ^(S  meretur  pro 
mereretur  libri  T,  quod  sensui  non  conuenit;  5C>,  12  lectio 
codicum  HMP  dicendo  mihi  scripturae  codicis  T  docendo  prae- 
stare  uidetur,  cum  Augustinus  p.  56,  4  se  propter  ualetudinem 
oratione  perpetua  uti  nolle  dicat;  docere  enim  etiara  inter- 
rogando  et  respondendo  poterat;  56,  20  ut  nonnuUis  autem 
lectioni  codicis  T  nonmdla  autem  praeferendum  est,  ut  uerba, 
quae  praecedunt:  ut  mihi  uidetur  ostendunt;  eodem  modo  in 
loco  Ciceroniano  p.  57,  18  codices  HP  soli  ueram  lectionem 
Liher  pro  lihera  (T)  seruauerunt;  p.  69,  14  lectionem  mendi- 
cissimam  pro  mendacissimam  genuinam  esse  ex  uerbis  fanie 
necet  apparet.  praeterea  codices  HP  genuinam  scripturam 
exhibent  p.  19,  16  adminictdare  (cf.  p.  2b,  17  adminicidasti) 
p.  23,  20  omnino  pro  omnium'^  44,  1  suae  pro  tuae  (cf.  p.  42, 
22  sqq.);  56,  7  captiuus  pro  captus  (uide  indicem  ni.);  68,  2 
formidahis  pro  formidahit]  72,  1  doctorum  pro  doctiorum] 
ipse  enim  p.  90,  7  se  stultum  esse  fatetur;  78,  23  derecto 
(corruptum  ex  directo)  pro  decrcto  al. 

Testimonia  ex  scriptoribus,  quibus  Augustinus  usus  est, 
apposui,  ubicumque  niihi  manifesta  similitudo  inter  Augustini 
uerba  eiusque  fontes  extare  uidebatur,  quamquara  non  ignora- 
bam  Augustinum,  qui  tenacissima  meraoria  praeditus  Ciceronis 
libros  frequenter  lectitauerat,  saepissime  uocabula  locutiones- 


Praefatio.  19 

que  Ciceronianas  usurpasse;  uelut  iis  quae  attuli  etiam  haec 
adiungi  possunt:  p.  37,  6:  qtiam  patris  similis  est  sc.  fiUus 
cuin  Cic.  Fin.  V  12  cur  non  potuerit  patris  similis  esse  filius- 
p.  75,  24:  de  morihus  uitaque  tractamus  cum  Cic.  Resp.  I  10 
de  uita  et  de  moribus  quaerere.  de  iis  locis,  quos  Augustinus 
ex  Ciceronis  Hortensio  mutuatus  esse  uidetur,  disputauit 
D.  Ohlmann,  qui  in  dissertatione  supra  laudata  de  primo 
libro  Contra  Academicos  agens  praeter  eos  quos  iam  Otto 
Plasberg^)  adnotauerat  locos  etiam  haec  ab  Augustino  inde 
sumpta  esse  existimat:  p.  7,  15 — 18  quis  duhitauerit  —  dici 
potest,  8,  29  —  9,  4  nihil  ab  homine  —  est  cidpa  sapientis, 
10,  16 — 20  ueritatem  —  sed  tamen  hominem,  10,  26  — 11,  2 
at  hoc  ipsum  —  ita  natus  est,  12,  14  error  —  approhatio, 
21,  7  — 13  cum  ah  omnihus—perfruitiis.  de  libris  II  et  III 
praecipue  agit  P.  Drewniok,  cuius  dissertatio -)  mihi  textu 
editionis  iam  typis  absoluto  in  manus  uenit.  qui  etsi  in  in- 
uestigandis  similitudinibus  inter  Augustini  Ciceronisque  libros 
aequo  longius  mihi  processisse  uidetur,  tamen  quae  expiscatus 
est,   hic  loci  adiciam,   ne  quid  huic  editioni  deesse   uideatur. 


Cf.  editionia 

p.      1, 

,  13 

cum 

Cic 

.  Ac.  I  29. 

„ 

.      3, 

n, 

13     „ 

n 

Tusc.  V  2. 

» 

n    25, 

•20 

n 

„ 

Resp.  VI  14. 

n 

.  27, 

11 

n 

„ 

Otr.  I   15.  Resp.  I  50. 

n 

n    27, 

10 

n 

n 

Fin.  IV   18. 

n 

„   32, 

14 

„ 

n 

Ac.  11  108. 

r 

n    33, 

29 

„ 

„ 

„     I  45. 

r, 

.   34, 

1 

„ 

„ 

„     II  68. 

n 

„  34, 

5 

n 

„ 

„     II  70. 

n 

n   35, 

2 

„ 

n 

„     II  32. 

n 

n    37, 

15 

n 

n 

„     II  35. 

n 

n    -11, 

29 

„ 

n 

„11  99.   104. 

n 

n    46, 

15 

n 

„ 

Fin.  V  12.    Tusc.  V  25, 

n 

n    48, 

8 

n 

„ 

Ac.  II  103. 

n 

n    48, 

14 

n 

„ 

„     II  112. 

n 

n    40, 

5 

„ 

„ 

„     II   115. 

„ 

n    50, 

25 

n 

„ 

Tusc.  V  6. 

^)  De  M.  Tullii  Ciceronis  Hortensio  dialogo.    Lipsiao   1892. 
-)  De  Augustini    Contra  Acadeniicos  libris  lil.    Vratislauiae    1913. 

2* 


20 


Praefa 

tro. 

52, 

21 

cum 

Cic. 

Ac.  II  105. 

53, 

14 

„ 

n 

Leg.  I  22. 

56, 

4 

V 

n 

Fin.  I  29. 

GO, 

29 

„ 

V 

„     III  23. 

62, 

14 

^ 

„ 

Ac.  II  36  sq. 

04, 

5 

n 

»1 

„     II  119.  121. 

125.   128 

66, 

16 

n 

„ 

„     II  19.  21. 

67, 

31 

„ 

„ 

„     II  51. 

75, 

2  4 

r 

» 

Resp.  I  16. 

Haec  ante  octennium  scripta  et  iam  typothetis  tradita  erant, 
ut  imprimerentur,  cum  comperi  codicem  antiquissimum  Re- 
mensem  ab  eo,  qui  libros  manuscriptos  ex  catalogis  biblio- 
thecarum  conquisitos  mihi  ad  recensendum  tradiderat,  praeter- 
missum  esse.  quem  eum  Academia  litterarum  omitti  nollet, 
ne  quid  in  recensendis  his  opusculis  deesse  uideretur,  statim 
omnera  operam  nauauit,  ut  hic  liber  Remis  Vindobonam  ad 
couferendum  mitteretur.  at  priusquam  hoc  fieret,  bellum  atro- 
cissimum  exortum  est,  quo  omne  commercium  litterarum 
interruptum  est.  quo  denique  finito  rursus  Academia  summa 
ope  atque  opera  enixa  est,  ut  rescisceret,  num  codex  adhuc 
superstes  esset  et  ubi  asseruaretur.  quo  comperto  Academia 
doctissimura  et  huraanissiraura  praefectura  bibliothecae  natio- 
nalis  Parisinae  Henricura  Omont  precibus  adiit,  ut  liber 
Parisiis  conferretur.  quod  cura  uiri  docti  facere  recusarent, 
tandera  impetratura  est,  ut  liber  Rerais  Parisios  missus  lucis 
ope  excuteretur.  tabulae  igitur  photographicae  suramis  im- 
pensis  Academiae  factae  et  Vindobonam  transmissae  a  me 
collatac  sunt. 

Codex  Reraensis  n.  382,  raerabr.,  s.  IX.  scriptus  inde  a 
f.  20 --  (98)  ad  f.  92'  (171)  libros  tres  Acaderaicorura  et  duos 
J)e  ordine  complectitur.  praecedunt  Retractationura  libri.  liber 
a  duobus,  ut  mihi  quidem  uidetur,  librariis  scriptus  est, 
quorura  prior  a  f.  20''  ad  f.  39'  minoribus  litteris  accuratissime 
ac  diligentissime  rem  gessit,  cum  alter  inde  a  f.  39  "^  ad  f.  92' 
socordius  officio  suo  functus  sit,  ita  ut  praesertim  in  libris 
Be  ordine  multa  menda  reperiantur.  singulae  paginae  foliorum 


Praefatio.  21 

20  ad  f.  76'  uiceiias  senas,  inde  a  f.  76''  ad  f.  92  uicenas 
quinas  lineas  habeut.  codex  postquam  a  librario  absolutus 
est,  duos  correctores  expertus  est;  prior  aetati  scribae  fere 
suppar  textum  cum  archetypo  contulisse  et  nonnuUa  menda 
sustulisse  uidetur  (m  i);  saeculo  autem  fere  XI.  uel  XII. 
aiius  corrector  librum  cum  codice  alterius  familiae  contulit 
et  differentiam  scripturae  lectionibus  tamen  primariis  non 
erasis  supra  lineas  adscripsit  (m  2).  sed  hoc  tantum  in  libris 
Academicorum  factum  est,  cum  uestigia  huius  correctoris 
in  libris  De  ordine  uix  inueniantur.  saeculo  autem  XVII. 
Maurini  editores  etiam  hunc  librum  in  adornanda  editione 
sua  adhibuerunt,  sicut  lineae  rubrica  ductae  et  discrepantibus 
lectionibus  suprapositae  indicant;  in  libris  Be  ordine  Maurini 
aperta  quaedam  menda  codicis  stilo  rubro  notata  correxisse 
uidentur. 

Liber  olim  fuit  Hincmari  archiepiscopi  Remensis,  qui  eum 
ecclesiae  sanctae  Mariae  Remensis  dono  dedit,  sicut  in  in- 
feriore  margine  foliorum  23"  et  24"^,  44"  et  ^b\  68"  et  69'', 
84"  et  85'  adnotatum  est:  HINCMAR  ARCHIEPS  DED  SCAE 
MARIAE  REMENSI. 

Itaque  fere  coaetanei  sunt  codices  Parisinus  n.  13369  et 
Remensis  n.  382  neque  admodum  uerisimile  est  alterum  ex 
altero  originem  traxisse,  id  quod  etiam  ex  ipsis  codieibus 
probari  potest.  nam  Remensem  ex  Parisino  non  descriptum 
esse  inde  apparet,  quod  nonnumquam  in  P  lacunae  et  menda 
sunt,  quae  in  R  non  inueniuntur,  uelut  p.  10,  13,  ubi  et  in  P 
deest,  13,  17,  ubi  in  P  ex  deest,  quod  R  habet,  14,  25  diri- 
gessum  P  gressus  R,  36,  12  unde  P,  tindeunde  R,  ^Q^  23 
ubi  P  liomhnhus  omittit,  quod  R  habet,  al.  —  neque  P  ex 
R  descriptus  est,  id  quod  ex  his  locis  sequitur:  p.  31,  2 
omisit  librarius  uerba  animum  —  dentihus,  quae  Parisinus 
habet;  p.  44,  6  post  praedlcam,  quod  uterque  falso  exhibet, 
deest  in  R  ni  clsta,  quod  P  habet,  p.  02^  5  numqiiam  post 
tjuamquam  deest  in  R,  quod  P  exhibet,  al.  sed  ne  Harleianus 
quidem  liber  ex  R  deriuatus  est;  nam  p.  153,  28.  154,24. 
156,  16.  28.  161,  11  libcr  R  lacunosus  est,  cum  H  uerba  in- 
tegra  habeat.    unde   seciuitur  omnes  tres  libros  HPR  non  ex 


22  Praefatio. 

inuicem  ortos  esse,  sed  ex  eodem  codice  archetypo  fluxisse. 
quae  cum  ita  sint,  efficitur  codicis  Parisini  (P)  auctoritatem 
Remensi  non  praeualere.  quare  textum  editionis  meae  his 
locis  corrigas  uelim:  p.  10,  13  scrib.  Et  Trygetins  pro  Try- 
getkiS]  13,  7  potestne  pro  potest]  13,  17  ex  eo  pro  eo]  24,  13 
et  tu  pro  et]  25,  5  egone  pro  e^o;  42,  7  repugno  pro  ptigno', 
54,  4  quod  si  pro  quod  (pro  interiectionis  signo  post  dignetur 
repone  comma);  66,  23  omnihus  Jiominihus  pro  omnihus] 
141,  10  periculis  pro  pericidosis;  170,  28  »i05  co^or  pro  nos. 
Codex  Remensis  igitur  neglectis  plerumque  orthographicis 
minutiis  his  locis  ab  editione  mea  differt. 


AVRELII  (I  cUL  add.  m  2)  AGVSTINI   EPI   CATHOLICAE   (I  m  2  s.) 

fortuna 

ACHADEMICORV  LIBER  PRIMVS  INCIPIT  —  p.  3,  12  ipsa     (f.  ?n2*.) 

sepe 

—  4,  2  contempnas  5cwi/?er  —  4  semp  (sepe  v\  2)  —  6  excipit  in  excepit 

munici  t; 

m  2    —    12  &  ciuibus    —    15    simulpales   (corr.  m  1)    —    19    esse   (t  m  2) 

\t  snesti 

—  22  sumptibus  —  26  mundissimus.  (vt  suesti  m  2)  —  5,  2  supsuadere 

ex  aliqua  parte  p 

—  7    ita  expertus  (corr.  m  2)  —  11  concufsiisti  (coj-r.  2)  —  esse  ...  cessisti 

/■  .  /     . 

add.  m  2  s.    —    12   quod   in  te  diuinum  (transp.  m  2)    —    13  ueternosoq; 

(corr.  m2)   —    20    px^enitus    (a   ras.)    —    21    pcipitante    —    23    quodquod 

mortali»  corporia 

(o  in  i  mut.)   —    24  quicquid  semper    —    illuc  (add.  m  2)  —  26  p- 

lucides  VI  1   —  28  iuuenalibus  (a  in  i  m  2)  —  6,  2  quaeretur  —  4  quod 

s 

(corr.  m  2)  —  8  ([uasi]  que  k{.  (que  add.  m  2)  —  9  ita  (s  m  2)  —  magnorum 

V 

(o  m  a  m2)  —  17  alippii  —  23  alipius  /ere  semper  —  24  totius  (^  m  2)  — 
7,  2  quicquam  saepe  —  8  me  (m  2  s.)  ne  (m  1)  —  8,  4  magnopere  semper 

tu 

—  cx  specto  (e-^  m  2)  —   5  positis  m  1   —  8  cur  (tu  m  2)   —   15  trigetius 
saepe  —  21   grecus  semper  —   22  qui]  que  wi  1   —   25  qu(^  sit  add.  m  1  s. 

id 

—  9,  7    ipsa   inuestigatione    —    15    parum    —    21    qm  .  iam    (id   m  2)    — 

o  ne 

24  discessisset  (sisset  inseruit  m  2)  —  <iuid  (o  m2)  —  25  ergo  .  {nQ  m  1) 

—  27  inchoata  —  10,  1   ,pbare  (l  m  1)  —  4  aci  adserendum  —  9  liceute 

h 

m  1  —   13    Et   trygetius   —    explica  *  (s  ras.)   —    14   abeo   —    17   aut   si 

if 
forte  —  26  ad  m  /  —  11,  1   ueritati?  (if  m2)  —  5  ueritatis  —    14  mon- 

stratum  ml    —    18    perfecte  ante  ((uaerit  add.  m  2  s.   —   12,  1   repperire 


Praefatio.  23 


ia 


plerumque  —  6  cum  .  (iS  vi  2)  —  9  posttridie  —  12  nomen  —  13,  2  ee 
add.  m  1  s.  —  7  potestne  —  8  potes  *  (t  ras.)  —  9  impedimenti!?  (t    m  2) 

k  ■        '    c 

—  10  nonne  corr.  ml   —  ammones  semper —  17  ex  eo  —  25  si.  (c  add. 

nigi  u  falso 

„1  2)  —  14,7  si  enim  non  fallor         fmut.  m  2)  —  10  perueniat  corr.  m  1 

ea 

—  11  irrisione  —  13  ea  ex  eo  vi  1  —  15  quispiam  qui  —  20  uidetur 
coin-.  m  2  —  25  gressus  —  15,  l  descrip*iionem  (s  ras.)  —  5  erat  corr. 

at  '  '  i 

ml  —  7  ut*  —  9  &  (at  m2)  —  14  sim  —  17  definire  —  18  definire 
corr.  m  1)  —  16,  1    ut  om.  ml    —    pridiae  —  3  postulasti    (o  ex  u  corr.) 

eam  te 

—  6  ullo  (corr.  m  2)  —  9  si  *  (t  7'as.  tu  om.)  —  12  mirer  —  16  quod 
in  quid  7n2  —  19  carthaginem  —  17,  3  flactianum  —  t>  potes  ee  corr. 
ni  2  —  8  flactianus  —  11   uirgilii   —   14  scolam  semper  —   15'  noii  dubi- 

ego  am  um 

tauit  —   17  aut  —  23  ille  primo  in^iuit  (mut.  m  2)  —  26  quisquam  (mut. 

cep  ain 

771  2)  —  28  perfectum  (mut.  m  2)  —  18,  6  somniorum  s.  m  2  —  10  quicquam 
(am  m  2)    ~    12   ea  dicitur  —   13  ([uot  (t  in  d  mut.)  —   15    lumen   (v  ex 

a 

1  C07-7-.  771  ^)  —  18  crede  (e  alt.  ex  i)  —  luxoriose  —  20    quo  (a  add.  m  2) 

n  unde 

—  24  miru  e  (e  m  2)  —  19,  1  uicit  (n  r7i /)  —  unde  (corr.  m  2)  — 
saltim    semper   —   8   animalae  (corr.    m  2)   —    11    num    ex    nunc    77i  i    — 

21  existimans    —    20,  2    quicquid   semper    —    9    ei    ?u /,    cui    m  2  s.    — 

22  quaere  (corr.  ml)  —   25  et]  sed  m2s.  —  26  ista  stulticie  add.  m2s. 

—  21,  13  perfructus  —  14  sit]  sibi  eer  771  2  s.  —  19  et  ante  perfectum  m  2  s. 

—  22    moleste    ex   modeste   ras.    —    25    «luaesiuit    (i*,  |  que    (q;   m2)    — 

a 

26  quaeret  —  22,  1  quo  (a  m  2)  —  7  ni]  ne  7?i  i,  nisi  m2s.  —  8  aciia- 
demici  semper  —  13  fuvta  —  Albicerius  add.  m  2  s.  —  18  respondit  vi  1  — 
19  uel  —  23,  9  accusare]  reos  citare  m  2  s.  —  post  dicta  add.  vi  2  s. 
prandium  paratum  esse  nuntiatum  est  at^iue  —  EXPLIC  LIB.  I  ACHA- 
DEMICOR.   INCIPIT   LIB   SECVNDVS.    —    15   tempe    (e   alt.  m  2)    — 

+  V 

19  fiuquam  co?-?-.  m  2  —  20  omnino  C7?m^.  vi  2)  —  22  a]  ea  —  24,  8  sim 

—  11  misteria  —   13  et]  et  tu  —  15  ([ua*  (e  ras^  —  21  t?^it'7  <^«^-  "^ -^ 

—  24  ergone  n  (e  alt.  in  r.  et  n  vi  2)  —  27  currit  7?i  /  —  28  agustinus  — 

at 

sinet  (at  vi  2)  —  25,  5  egone  —  7   peregrina  ante  studia  vi  2  s.  —  sumptu 

—  primatem^i.    e   corr.    —    11    Ithartaorinem    —    12    soli    post   tibi   m  2  s. 

—  19  tum  —  20  nonuihil  (exp.  vi  2)  —  25  superfluuiarum  vi  1  — 
26,  1   resipesco  —  4  adhoc  771  /  —  6  interio*res  (r  ras.)  —  motus  m  2s 

—  asserere  rem   [^  m  2)  —  9  tanto   (o   ex   u)  -;-   10   uani    mei  pott   pu- 


24  Prcaefatio. 

*         ntii 

doris  in2s.  —  15  amoto    —    '10  qualeiii  (nta  m  2)    —    '24   et  alt.  expuncta 

—  27,  3    confitebor  —  4  post  ipsa  add.  m  2  me  s.  —   9  casjtissime  {'■'  m  2) 

—  10  quantulacri(j.    —    asperso  —  12  famae  (e  del.  m  2)  —  «quo   (*  m  2) 

e 

—  14  deligata  ml  —  15  istriones  —  19  sementfi  —  24  ipsa  (e  m  2) 
elegantiae  (e   tert.   m  2)    —    28,  1.  4.   11    filocalia    —    6   igitur.'    ('   m  2) 

?e  o 

—  0  illa  (^^  m  2)  —  pennis  —  12  e*so}tus  —  14  falsae  (°  m  2)  — 
15    posset   (e   ex   i    m  2)    —    20  est  m  1  .<t.    —   24    ia  ante   filins    m  2  s.    — 

^  Ji     .  .V 

29,  6    ee.feo    m  i,    ee.led   m  2   —    15    i])Sfi  m  2  s.  corr.    —    16   o)»iniobus 

ni 

—  18  luciliano  ("'  m2)  —  20  aut .  .  .  tantum  scis  (juia  debes  ml.  tu  te 
ipse    pro    me    roga  (juantu   scis    (juia  debes  m  2  s.    —    23  summa  (^  m  2) 

—  24  U()S  ne  uos  —  25  uel  ])otius  07n.  ml,  credite  uel  ])otius  m  2  s.  — 
30,2  ])rincipum  m  1   —   \0  ita  p7-o  iam  —   10  ])aululum((uae  —  urguebat 

pu  me 

—  19  discr>]»tationis  (p"  m  2)  —  25  eam  eflfugiat  ('"«■  m  2)  —  28  edatiorem  — 

cibuiii" 

31,2  ])rhuun.i  (°'^"""??i2)  —  animum  .  .  .  dentibus  om.  ml  —  7  bone  in 
bona  m2  et  In  mg.  —  13  et   —    hominis  —  32.  1    solitae  —   7    suum  m2 

—  9  probari  m  1  —  14  magnam  prorsus  —  16  ali])i*  (i  vas.)  —  22  ro- 
uelasti    —    24    (iui)(]uante   corr.  m  2    —   2t5    ])ercontationi    et    ])ercontanti 

os  tru . 

(o  pr.  ex  u)  —  33,  4  magis*'^  (^^  m  2)  —  1  nrmdere  {corr.  m  2)  —  10  com- 
])escen(lae  (o  ex  u)  —  22  actenus  pr.  —  26  contenderet  (\-  |  quae  (([' 
m2  in  mg.)  —  posset  {^-  m  2)  —  28  archesilas  —   34,  5  nonnulli  —  simul- 

te 

tam  {^'^  m  2)  —  S  ])hisicorum  —  24  ijtse  add.  m  1  s.  —  27  arisione  — 
35,  3  etiam  expuncta  —  5  illud  antc  (luaeso  m  2  s.  —  G  uisum  ((f  m2s.) 
19  rogationibus  me  ('i'  m  2)  —  36,  5   uidebis  (r  m  2)  —  8  inquit  ego   — 

re  iuste 

10  dimitti  {'''•  m  2)  —  16  iam  (i  in  r.)  —  17  quinni  iste  {mut.  m  1)  — 
17   trnu;   —   18    nam]  iam  ml    —   37,  10   sequatur  (}  m  2)    —    12    coe])isti 

i  s 

—  similiter  .similiter  —  uere  —  20  patris.&  {"  vi  2)  —  ([ui**  {•■  m  2)  — 
24   istuc  (c  in  d  m  2)  —  27   ne   (^  m  2)  —  38,  5  arbitromur  (e  in  a  m  2) 

i  (1 

—  8  terrori*  —  9  ne  {' m  2)  —  14  illu    ('^  m  2)  —   15  quaesvmus  {\  vi  2) 

—  24    .si  enim     {""   et  ^'  m  2)    —    25    .selorum    rcorr.  m  2)    —    39,  2    alypi 

c       c  h 

(p  ex  b)   —   13  ne(|ui(iuam  {'"'=  m  2)   —  20    abeo  —  24  ac  doctissimis  m  2  .<?. 

—  40,  1       ])otius  {^m2)   —   18  inf*  ixa  (1   7-as.)   —    20  eos     («^-'0  m  2)   — 

nt 

21  nescire  no  ("*  m  2)  —  26  hoc  us(].  —  41,  1  disputauimus  —  2  ad- 
uers.os  (»' ?u  2)    —    6  facerent  (corr.ml)    —    7   actenus   —  9    ])ost  tridie 

—  10     domesticis  (*  m2)  —  11  "^scriptione  (  m2)  —  13  nimia]  uel  mira 


Praefatio.  ^^ 

istuc 

VI  2 s.  —  20  cum  in  dum  m  2  —  27  (luid .  sit  (i.m2)  —  uos  igl  fex/?. 
;/.  2/j    -     ac   uel    —    42,  3    exliorturus    —    7   repugno   —    11    illa  om.    — 

int  inihi 

12  excussas       —   22  esse   (mid.  m  2)  —  27   uera  (a  ex  e  m  2)  —  43,  4  iu- 

i  n  vis 

uenali  a  ('  "  m  2)  —    6  ten'  vil,  ten  m2    —    7  sufficerit  vi  t  —   19  sibi] 

t 
si  —  24  alipi  *  —   44,  1  suae  (*  m  2)  —  2  respondere  *  (s  ras.)  —   4  in- 

petreiii 

crepe   (coi-)'.  vi  2)   —    G  praedicani    {om.    in    cistas)    corr.  vi  2  s.    —    10    de 

s  i 

ovi.vil,  ab  vi2s.  —  20  indita  (•  vi  1)  —  22  illorum  —  27  si.d  — 
45,  6  eis]  ceteris  m2s.-l  EXPLIC^^  LIB  •  II  •  ACIIADEMICOR-  AURELI  • 
AV(T-  INCir^    LIB.    TERTIUS-  Ij  13   partes   me.as  vitit.  m  2  —  15   aboV- 

'a 

rentia  —   46,3  uiuere  (u  alt.  corr.)  —  4  uacuit  ('^  7?i  2)  —  6  phylosopbia 

i  cern 

—  9    nostri  —   14  •:<•  ut  —  19   necessitate    —    47,4    disserendum  vmt.  m  2 

qua 

—  5  seu  VI  2  s.,  sed  vi  1  —  7  dedalum  —  22  .  cum  ((|ua  vi  2)  —  24  pro- 
uehamur    (jiro  ex  per  vi  1)  —   48,  1      fortuna  (»  vi  2)  —   G    sapientia  vi  1 

id  tu 

—  11  elo(iuutus  —  28  (luidem  (^'^  vi  2)  —  49,  6  nunc  ('"  vi  2)  —  ad- 
tirmes  saepe  —  H  lines(f  (  vi2)  —  17  conse^iuutum  —  19  arbitror. 
^esse  „i  2)  —  20  quia  disputare  et  add.  vi  2  s.  —  mihi  iam  vi2  —  22  iudicium 

—  24  (lixisti  (expunxit  m2).  —    25  dixisti  post  uideri  m  2  s.    —    28  nam 

—  uidetur  vi  2  s,    —    50,  1   inquit  ^jos^  ille  vi  2  s.    —    2    hac   re    ("~  vi  2) 

—  10  ])romeridianis  —   14  redisemus  —   15  helicoo  ju  7,  heri  cum  vi  2  s. 

—  subuenissent  —  19  ([uo  —  51,  5  resedisset  —  8  possint  —  19  inquit 
»1 2  s.,  in(|uam  m  1  —  25  intemtatae  (p  vi  2),  intentatae  vi.  post.  s.  — 
26  noster  m  2*.,  fit  m  1  —  2S  al  .v-.ter  (i  ?•.)  —  52,  8.  21  agere  —  16  certe 
aiite  scio  m  2  s.  —  19  ([uae  —  27  incpiam  igitur  —  53,  9  falsa  mS^, 
falli  ml  —  16  ante  post  deprehensum  m  2  s.  —  17  labefacta   —    24  nunc 

—  54,  2  protheo  semper  —   4  quod  si  assit  — post  superatos  ras.  fere  22 

t 
litterarum  —  8   (^uo  (*  vi  2)   —    13  scire  vi  1    —    55,  18  uerum    v\  2  s.   uel 

ii 
VI  1    —    24    offendere  7/1  /   —  56,  1   hodie  in^piit  —  auspicato    (*>  vi  2)  — 

7  excrucies  vi  1    —   8  aliud  (d  s.  m  1)    —    10  rethoricae  —   12   clare  vi  1 

—  13  ualitudinem  —  16  aut  —  19  conciditus  (us  m  2)  —  57,  3  crysippus 
seniper  —   4  interrogentur  —  (^uis  —   12  quomodo  vi  1   —   16  alt.  et  om. 

e 

—  18  libera   {:i  add.  vi  2)  —   21   discrepant  (corr.  vi  2)    —    27  deserit  vi  1 

—  30  die  {--=  dicit)  —  58,  12  horum  —  14  ilh^^  vi  1   ullam  vi2  —  16  leuite 

VI  1  —  18  qui  —  20  achademichus  —  23  uerum  vi  1  —  28   stabilissima 

II 

—  29  ])hyloplianti  m  /   —  59,  3   adsint  — •  4  carne  adae   —   5  praeferet 


26  Praefatio. 

—  10  discendentem  m  1  —  11  retendo  m  1  —  16  (luid  —  26  scire  (e 
^n  i  7)1  1)  —  liac  m  1  —  60,  4  raouet  —  6  ingemescendo  ('  m  2)  —  10  alt. 
uiuat.uiuat  —   17  nofnine  (mine  vi  2  in  r.)   —   19  saltiiu  —  27  perfrua- 

.  aliud  t 

tur  ml  —  61,  1  apud  te.       (a  m2s.)   —    10  archesilass  —    12  a  ('  m  2) 

—  14  ut]  aut  ml  —  16  percij^ies  (e  ex  a  m  2)  —  18  cg-o  auteui  (a. 
add.  m  2)  —  19  scire  m  1  —  22  potes  m  1  —  62,  5  numcjuam  om.  — 
12  ut-.--.  •-••.   1  ualemus  (ua  m2  in  mg.)  —  16  uel  illorum  m  2  s.  —  17  secum  ;•.; 

ubi 

—  -x-loiiuens  (e  ras.)  —  18  an]  aut  —  22  prouocemus  (corr.  m  2J  — 
63,  1   in  cautos  ('"  m  2)  —   10  retuli   —    11   uiderit  m  1  —   15  perfici  ml 

—  17  illas  —  21  luxoriosos  —  atyiomos  —  26  alium  7u  /  —  64,  2  j^lii- 
gicis  semper  —   7  <=*  minime  {^^  m  2)  —   11    falsis  —   13   pendet  certe   — 

27  erat  7?i  1  —  uidere  vi  1  —  28  a  om.  vi  1  —  65.  2  nihil  —  1 1  sani  (i  ex  a) 

—  12  falsa  possit   —  24  somnum  —   25  (juadratum   «S:   —  66,  1    aninruu.i, 

oxistentibu:< 

corr.  ml   —   10  causis  (e.\.  m2s.)  —  12  pennulis   —   16  alt.  hoc 

ovi.  —  au*  ditum  —  17  iocunde  —  20  :•-. -.ijest  —  22  sunt  —  tendisne 
(t  171  r.  VI 1)   —    in  immolestiam    —    23    omnibus  hominibus      -    hoc   om. 

c 

—  24  enini  om.  —  28  tam  om.  —  delectationon  (''  vi  2)  —  ligurienti  — 
67,  1  sed]  si  vi  2  s.  —  2  dixit  —  cirenaici  —  5  rescindantur  —  6  di- 
sputantur  —  8  gygnere  -  13  iubat  vt  1  -  15  iievuiu  —  67,  17  se.^centa 
(corr.  VI  1)  —   (piod   —   21   summu  —  27    .••.:•■.  dubitabo  —  28  i)hylosoj)hyaiu 

—  21  sibi  —  68,  1  eum:--..;-. .;■.  —  2  uidet  vi  1  —  4  au-vdet  —  7  enim 
add.  VI  2  s.  —  amittitur  (a  e.x  e  m  1)  et  iam  m  2  s.,  eniui  vi  1  -  9  in 
add.  VI  1  .^.  —  14  ])ercipit  7n /,  repercipi  vi  2  s.  —  hoc  ?u  /,  hic  7?i  2  — 
17  omnes  illas  —  21  pr.  et  jn  J  s.  —  25  se  —  26  uero  vi  2  s.  —  con- 
mi.vionem  (i  p?-.  m  c  7?i  /)  —  6i),  2  imperita  —  3  aliud  om.  —  4  opto])- 
l^erat  —  16  miserendo  —  neij-et  26  subtilisimisijue  7?i  /  —  27  suadere 
mi  —  si  assit  vi2s.  suasit  7?i  /  —  2'.)  (|uamuis  —  70,  5  tenebrascens 
VI 2  s.    -     '.>   (jua     -     13  monstrosius  -      15  tale  ovl   —  20  iste     -  23  credit 

tem  le 

—  29  sai)iens  .(♦<^"'  7/1  2)  —  71,  5  si  add.  vi  2  s.  —  8  (juere  (■'^^  7?i  2  s.)  9  uos 
07?i.  /  —  10  estis  ~  11  ()i>inaris  12  adprobabit  (babit  m2inr.)  — 
15  ob  hoc  (ob   h   in  r.)    —    16  enim   vi2s.   —    19    sapientiae  {alt.  e  e.r.  a) 

—  20  sit  ?u  /  —  21  euitaris  nullam  {ovi.  si  in)  ?u  /        22  erat  m  1  —  26  ine:^..:: 

—  28  <|uic(iuid  nam    —    72,  1    pb^rnbo    —    si  om.  vi  1  —  6    (^recania  7?i  / 

—  12  autl  ac     -    13  uelle  7u /,  bello  vi2s.  —   14  ul)i  m2s.  —  16  solu.;: 


Praefatio.  27 

—  17  facianius  (faci  in  ?•.)  —  10  ad  •.!-.■.••.  —  saluei**  in  1  in  ■»■.  —  27  iste 
(e  in  r.)  —  salutati-.o  (i  raft.)  —  28  *  suae  —  73,  1  decipit  -  dicipe- 
retur  ?u  i    -  3  utilo'»  —   4  ille]  ia  i.  (ia  in  r.  m  1)  —    7  x-^ille  —  at  vi  1 

—  21  audierit  i  •;■■;•■:;•  (rit  m  2)  —  23  ei-.i^*  :  uidetur  (ui  in  mg.)  —  24  tan- 
tuni  .i:.;:  I  meininerit  (nie  in  mg.)  —  non]  •.•<•.;;  n  —  26  te  te  in  r.  m  1  — 
niarce    (co  m  2  in  mg.)   —   27    educandae   m  2    —    74,  2  pr.    inueniat   — 

ol. 

4  infitiere  ■>/  —  8  sed  .si    —    12       temperantes  ("^  m  2)  —  14  succenseat 

i         ct 

(c  pr.  in  r.)  —  15  fecerint  (i  ex  a)  —  16  suscepi  .  &  (^t  m  2)  —  19  omnes 
m  1  —  22  sed  t|ue  23  dixisse   —    24  liomicidis  —  patricidiis  ml    ■ — 

25  ac]  aut  —  29  cantilaenae  ml  —  7o,  1  'lua]  ([uae  —  14  si  m2s., 
<(ui  ml  —  18  sciani:;:.^.  (am  ml  in  r.)  --  (|uid  •.•r. -.^.  —  19  re  ^-.•.^.  seruabam 
—  25  jthithag-oreis  -  26  ]ihyl(iso]thia  —  27  pherecidae  —  76,  1  sochra- 
ticae  inniortalibus  7U  1    —    21   uindicarint  ('^*  m  2)   —   ({uodlibet  (d  in 

s  m  2)  —  25  cui]  c.  de  illa  —  26  didicisset  —  27  succendit  —  28  ar- 
chesilas  —  78,  1  in  aorendo  ml  —  4  enim  ml,  ergo  nihil  m  2  s.  — 
6  ([uid  m2  —  falsan.i  —  7  animaduertebant  (anim  m2  in  mg.)  —  15  tam- 
(|uaiii  —  17.  25  antliiitcus —  19  antiocus  —  phil  :;•  onis  —  22  metrodurus 
III.  1  -  23  derectti  —  20  audi.stis  -  phil  •'••  onem  —  oranearco  m  /,  ome- 
sarcd  77i  2     -     29  adita    —    79,  1   til  ":•  <i    —    4  plantonis    —   10  perijtaticos 

—  12  attinent^x  13  solertissimi  —  14  arist(ttilem  -  ista  /)?'o  ita  — 
SO,  1  consuisse  ?n  /,  c(tnsuescere  m  2  h.  —  5  trice -.v.  simum  —  11  er:i:.::q-o 
— -  12  non  :•:•:■:•  —  21  ee  (e  alt.  m  2)  —  29  ])osse  m  1.  ])otest  7/1  2  —  30  mn- 
deratae  —  81,  1  delucide  ml  —  5  jtuerili  •:•:•  -  7  ]ter  laudibus  —  8  con- 
stantia  :•:•  (m  ?-a.^.)  13  pn.]  ..ro  m  1  -  16  EXPI.  LUi  •  111  •  A VKELI 
AV^   ACHADEMCOKV    INCIPIT  1)E  ORDINE  LIB  •  I  • 

]).  121,  5  coercetur  —  7  (iuoque'x-  —  10  (]Ui)  —  (juae  obtima  —  11  huis 
ex  huic  —   15  est        122,  5   mitis ••:•      -  7  tam  om.  —  14  miratur  --  mage- 

c 

statis    —    23    coujTrueiitinni  25    foditatem  123,  2    adse^juuntur    — 

12  centron      -    15  denietiantiir  21   ait.   et  om.  —   exerroris    (o??i.  exteti 

.•!a]tientiae  ?u  /  .v.  124.  5   et  m  1  s.    —     11   (|uia  21   est   —  22   ac 

mirabiliter    —    125.  0  et  sese  habitare  oni.   —    10  est  11    sose(|ua(^  (se 

))r.  in  mg.)  —  12  anim  :;:.•<  I  aduertisti  (ad  in  mg.)  —  23  ost  -  24  oris  ' 
126.  1  emittendi  —  4  est  —  5  tum]  cum  —  6  callioitan  —  12  ost  - 
14   concepisse  —   is  ('•  ?/t  2")  17   helicttne  24  amantis     -  25   elij^ere 


28  Praefatio. 

—  Diolita   —   respirabunt   —   piramum    —    127,  2  coepta  —   13  isto  om. 

—  19  illi  —  25  comrauneni  —  128,  2  ([uo  -  -  8  efudi  **::-.  —  11  quid- 
admodo    —    16  adgrediamur  -     17  uestris  —   20  uerbis  meis  {om.  et)  — 

24  libereut  —  129,  14  est  ml   —  ubetatem(!)  —   15  nos]  non  —  16  est 

—  19  otiosum  —  percunctatorem  —  20  enim  m  2  s.  —  est  —  21  con- 
loqueris    —   matura   —   26  (|uae  lignis   —   130,  5    esse]  est  —  6  esse]  e 

—  minimum    —   8  inquam   —   leuius  te  —  25  succensionibus  —  modos 

—  131,7  (juod  (o??i.  si)  -  11  i\  m  1  8.  —  12  aut([ui  si  —  liberum  — 
dicere  — -14  uolitatio  —  17  posterius(jue  —  22  a  om.  -  -  25  ee  m  r.  ml 

—  26  de]  e  —  132,  1  est  —  8  sit  —  17  ubi  —  25  ([uod  ■;■■*••;■•■•;■•  ^•-  — 
28  uere  —  133,  13  ipse  om.  —  14  deo  ml  in  r.  —  31  est  m  r.  —- 
134:,  7  ista  haec  (haec  in  r.)  —  21   i»ercunctanti  —  24  inpatiens  fuit  — 

25  ■•■.■  timc  (t  m  r.)  —  135,  15  tysbe  m  r.  --  piramus  —  21  late  — 
23  re^juaesita  —  25  dicebam  ■ —  136,  1  est  —  12  infectus  —  17  a  tenebris 

—  18  immoratione  -  28  ueritate  m  1  —  137,  8  pauluui  —  9  ua- 
litudini  semper         12   talamo  —  couiun.x     -    14  interim  om.  —    15  iubet 

s 

17  carnem  —  21  dotatae  —  formosae  —  28  gaUo  (»  7n  2)  gallinaci(»s  — 
138,  1  ((uod  —  2  unde  —  4  inhiantis  (hiantis  in  r.)  —  10  collectam  — 
12  pennulas    —    13  concinum  —  18    ([uaeret  —  22  esset]  est  —  23  ubi 

i 

—  26  actum  —  28  uergili  ('  m  2)  —  139,  4  posttridie  —  5  atteutissimc 

s 

[om.  in  me)  —  6  •;••■•:• -^-  hic  —  9  ornate  —  13  perueuturo  —  18  (luem  — 
19  tantura]  tam    —   20  otiosos  —  140,  4  si  tibi]  sibi  —  7  rae-s  —   8  quod 

—  ait]  agit  —  19  agitur]  agit  —  andubitans  —  20  istunc  —  26  cohibe 
te  in  r.  ml  —  141,  4  aninii-»  aduerti  —  7  imperitia  —  haeccine  — 
10  periculis  iaciamus  —  15  magnum  (g  a  Maiirinis  del.)  —  17  sanantur 
ml  -  21  cura-x-  (m  ?•.)  — ■  142,  4  de  me  -  12  probatiores,  m  mg.  ml- 
\  purgatiores    —   futurissimus   —    15  diserta  23   femina  /  sum(|uam  (I) 

—  143,  5  est  —  7  teodorus  —  12  conteuta  —  13  philoso]»hante  •:•:•  — 
28  euitandos  —   144,  1   christus  ipse  —  9  et  nouerim   —  diligas  om.  ml 

—  17  difieri  —  23  i^raesumo  —  25  EXPLICIT  LIBER  •  I  •  INCIITT 
LIB.II.  AVKELI  AVGVSTINI  1)E  ORDINE- 

145,  19  faciet  [ovi.  et)  —  147,  3  ut]  (^uod  —  4  expectetis  —  9  aut] 
autem  —  11  si]  sine  —  25  mouere  —  28  supelectilem  —  30  est  - 
148,8  anim^»  aduertissera   —   9  dicere   —  20  alt.  <i  om.  —  27    sensit  — 


Praefatio.  ^^ 

29  interim  mihi  —  149,  10  ilhl*  (m  r.)  —  15  (luod  ad  modo  —  loO,  1  es- 
get]  est  —  11  et  o/u.  —  flagitantur  —  ille]  illi  —  22  illo  —  151,  7  (|uae 
cum  —  8  dictuni  —  17  alipii  —  beniuolentiae  --  27  sit  om.  —  152,  4  se- 
cernitur  —  11  adtirmauerim  —  tameu  om.  —  18  stultitia  —  22  credimus 

—  26  discis  —  27  acce])isse  —  153,  1   paruum  —  4  cautiores   m  1  in  r. 

—  6  cupiebam  —  9  i>atientes  —  18-sensuum  —  24  nulla  vi  1  —  27  stul- 
titia  —  28  ]>er  hanc  —  intellegere  om.  —  154,5  difinitio  —  11  pre- 
sentia  {om.  in)  —  ([uia  —   13  sentio  in  r.  m  1  —    19  sit    -    24  mira  om. 

—  27   alt.   modo   {om.   ([uo)    —    155,  3    dedeorius   —   6   dehunestaberis 

—  7  sic  171  r.  —  11  indecore  —  12  meliorum  -  18  solycismos  —  20  sce- 
mata      -  22   desiderauimus    —    24  ditionem    —    156,  4  ut  uilem  in  r.    — 

16  eo  sine  om.  —  17  eam  —  19  *  illum  —  23  foecunditate  —  25  lu- 
xories  —  28  in  turba  om.    —    157,  13  praesidiapparent  —  adesse   trahat 

—  26    tides    —    158,    7     putetis    —     14    uestra  x-  (m   ras.)   —    rendantur 

17  rede  —   19    mente  —  159,   7    -.y.-ic.  quaeso    ex   inquit   m  7    —    8    tacere 

—  15  ad   —    refecimus]  jieregimus    --    20    alt.  aliud  est  (d  est  in  r.)    — 

30  ubi  —  160,  11  est  —  15  a  oin.  —  19  iocundissimum  —  27  agat  — 
29  x- *•:••*•.••:•■* *  dicturus  (dicturus  ras.  et  in  mg.)  -  -  161,  1  humeris  — 
«S  audiere  —   10  remotumiiue  —   11   iste  —  nondum  om.  —-    14  meminus 

15  (juae  —  16  tantum  —  20  ullum  in  r.  —  26  animaduertit  — 
16*2,  2.  5  catillinae  —   13  in  tanta  —   20    esse  ipse  ipsum  —   21    ortuum 

—  semi^er  ....  26  ordine  uitae  desunt  —  27  sententiam  —  163,  12  se- 
l>ius  ut  {om.  et)    -—    habuit  om.  —  16  seuit   —   rededgit  —  21    diligentis 

—  28  reprehendatur  —  164,  6  deus  —  aj^ud  eum  in  r.  —  13  ueneriis 
(iis  171  r.)  —  actorcorpore  —  15  babhoriorum  ml  —  18  spetiae  —  19  iii 
peccatis  in  r.  —  20  frenant  m  1  —  22  ualeant  —  27  tiniant  citissime 
ferant  ae^iuissime  —  165,  1  eonuerterit  erit  —  14  imperitate  multitudine 
(ta  et  e  deL.  Maur.)  —  17  nocentibus  —  22  est  ex  €h  —  26  in  om.  — 
166,  8  cupiditas  —  10  transcendet  —  11   eis  (s  del.  Maur.)  —  12  tenere  — 

16  praeceptioneni  -—  22  est  —  23  accesserint  (i  ex  u)  —  24  contentum- 
([ue  —  (piis^iue-x  in  r.  --  167,2  quod]  uel  —  4  esset  —  9  libris  — 
13  co<i-itandos  —  istum  ex  istos  15  natura  —  18  laude  .  .  .  nouerunt 
om.  m  1,  udd.  m  2  in  my.  inf.  —  20  ullus  —  21  bonus  m  1  —  aliter 
(^iter  m  r.)   —   168.  8  pr.   oui  m  1 .  a   C'T    m  2)   —  24   dixisti  —  25   sini   (im 


30  Praefatio. 


m  r 


.)  —  27  idagemus  —  169,  1   (luo   —   0  (juo  ■>:•   (s  ras.)  —  est  —  7  e  se 

—  9  liinc  in  r.  —  30  fug-atur  m  1  -  -  170,  4  ortum  —  5  flagrat  —  ut 
oni.  m  1  —  10  praesentis  —  13  id  est  in  r.  —  14  pr.  in  om.  —  15  li- 
g-urriens**  in  ras.  —  17  delectatior  —  rei]  ei  —  26  ({uantumque  — 
28  nos  color  —  171,  5  hostiuin  —  G  rebus  {om.  in)  —  U  in  o»i.  m  1  — 
11   ne  —   21   uoluptatem  (corr.  Maur.)  —  23  consolatione    (so  del.  Maur.) 

—  28  pulchrae  (a  del.  Maur.)  —  29  pr.  in  ?u  2  s.  —  niotus  (s  del. 
Maur.)  —  29  _pr-  i»i  "»  ^  •?•  —  motus  (b  del.  Maur.)  —  30  iocunde  — 
illum  —  172,  20  sensus  —  24  termine  —  173,  10  dimensiones  —  12  et 
alia  —  18  iocunditatis  —  20  uideri]  utri  —  23,  nostro  familiari  — 
24  euriali  —  171,  7  digereret  /.  r.  —  8  pr.  doceat  —  9  haec  —  ipse  — 
14  sectentur  —   18.  29  rethoricam  —  23  ipsa  —  25  possit   —  175,  1    ad 

—  5  pertineret  —  comedos  —  9  materia  —  16  primum  —  18  praeuol- 
ueretur  —  20  rationabiter  —  21  rithmi  —  (juia  —  24  plurimi  —  retri- 
buit  —  17(J,  2  contexerat  —  5  a]»}»arebat  —  6  inperituni  —  177,  1 '])rae- 

e 

ce]»it   —    5  esse  eum    —    10  se    —    11   teneretur   —    14  dig-nissimus  {om. 

os 

nomine)  —  credendani  —  17  hinrans  —  25  deo  om.  m  1  —  178,  2  ista  — 
6  usus  —  8  at([ue  C(»nstantissime  om.  —  23  s(»lycismos  —  24  mea  om.  — 
mihi  om.  —  27  ratio  —  30  ut  ??i  ^ ,?.,  et  m  1  —  corpus([.  (q.  m  2)  — 
reli<[uis(iue    —      179,  2    lilius   om.    —    4  firmissime    —     10   fuit]  fuerit    — 

13  mundus  m  1  — -16  retr(»]  rerum  —  22  uiolabile  [corr.  Maur.)  — 
23  uel  om.  m  1  —  ne]  nec  —  30  nos  conplexos  ovi.  —  31  esse]  non  esse 

—  180,  5  alt.  in  om.    —    9  long-e  {om.  (]ue)    —   12  n(»s]  nobis   —  ad]  aut 

—  15  dinoscendum  —  23  possunt  —  181,  5  milibus  —  6  non  —-  7  alt. 
cuneus  -  11  disiscere  —  17  hyrundine  —  18  affabre  {'pr.  f  ex  d)  — 
19  melior  om.  —  23  alt.  poterant  om.  —  25  «(»re  (e  ras.)  —  28  memoriae 

—  29  quo]  ([uod  182,  1  et  m  1,  est  m  2  s.  —  2  ratione  ~  4  ([uiddam 
esse  —  8  alt.  iste  m  1  —  11  mortalis  12  ([uae  m  1,  ([ui  m2  —  C(»niect(» 
m  /  —  16  loquetur  —  20  cytharamque  —  27  ijtsum  {om.  que)  —  ISJJ,  28  deu(»- 
tissimos  —  181,  4  desidero  —  i»romerente->:-  (m  i-as.)  —  11  incredibili  7u  /- 

14  n(jn  de  {om.  ne)  -  15- pytag-^^rae  —  16  reg^ulas  et  scientiae  ovi.  — 
itinera]  inaera  —  22  in([uam  ista  —  23  ([iiaej  ([uam  —  27  beniuolentis- 
sime  --  185,  4  haec  ferre  -  14  EXPL  LIB  AVKELI  AVGVSTINI  DE 
ORDINE  •  II  • 


Praefatio.  31 

Restat,  ut  uiris,  qui  de  hac  editione  bene  meruerunt,  gratias 
agam,  praefectis  bibliothecarum,  qui  mihi  codices  manuscriptos 
uel  libros  impressos  conferendos  Vindobonam  miserunt,  prae- 
terea  Vincentio  Lekusch,  qui  mihi  copias  a  se  collectas 
liberalissime  utendas  permisit,  maxime  uero  Augusto  Engel- 
brecht,  qui  me  in  plagulis  corrigeudis  et  consilio  et  opera 
sincerissime  adiuuit. 

Vindobonae  MCMXXII 


Pius  KnOIL 


CONTEA  ACADEMICOS  LIBRI  TRES. 


LXIII.  August.  I  pars  III.  cd.  K  n  o  e  1  1. 


//  =  codex  Harleianus  n.  3039  saec.  X. 
M  =^  codex  Monacensis  n.  14330  saec.  XI. 
P  =-  codex  Parisinus  n.  13369  saec.  IX. 
T  =  codex  Trecensis  n.  1085  saec.  XI. 
a  —  editio  Amerbachiana. 
m  =  editio  Maurinorum. 
vdd.  ~  consensus  utriusque  editionis. 


I. 

CONTRA  ACADEMICOS  LIBRI  TRES. 

LIBER  PRBIUS. 

I.  1.  0  utinam,  Romaniaiie,  hominem  sibi  aptum  ita  uicissim 
*  uirtus  fortunae  repup^nanti  posset  auferre,  ut  ab  ea  sibi  auferri  ne- 
minempatitur,  iam  tibi  profeeto  iniecisset  manus  suique  iuris  te  esse 
proelamans  et  in  bonorum  certissimorum  possessionem  traducens 
ne  prosperis  quidem  casibus  seruire  permitteret.  sed  quoniam  ita 
comparatum  est  siue  pro  meritis  nostris  siue  pro  necessitate  naturae, 

10  ut  diuinum  animum  mortalibus  inhaerentem  nequaquam  sapientiae 
portus  accipiat,  ubi  neque  aduersante  fortunae  flatu  neque  secun- 
dante  moueatur,  nisi  eo  iUum  ipsa  uel  secunda  uel  quasi  aduersa 
perdu(^at,  nihil  pro  te  nobis  aliud  quam  uota  restant,  quibus  ab  illo 
cui  haec  curae  sunt  deo,  si  possumus,  impetremus,  ut  te  tibi  reddat 

15  —  ita  enim  facile  reddet  et  nobis  —  sinatque  mentem  illam  tuam, 
quae  respirationem  iam  diu  parturit,  ahquando  in  auras  uerae  hber- 
tatis  emergere.  etenim  fortasse  quae  uulgo  fortuna  nominatur 
occulto  quodam  ordine  regitur  nihilque  aUud  in  rebus  casum  uoca- 
nuis,  nisi  cuius  ratio  et  causa  secreta  est.  nihilque  seu  commodi  seu 

20  incommodi  contingit  in  parte,  quod  non  conueniat  et  congruat  uni- 
uerso.  quam  sententiam  uberrimarum  doctrinarum  oracuhs  editam 
remotamque  longissime  ab  intellectu  profanorum  se  demonstra- 
turam  ueris  amatoribus  suis  ad  quam  te  inuito  philosophia  poUice- 

9  cf.  Retract.  I  1,  3        17  cf.  Retract.  I  1,  2 

2  AURELI  AUGUSTINI  EPI  OATHOLICAE  ACHADEMIC0RL3I  LIB 
PRIMUS  INCIPIT  P  EXPLIGIT  RETRACT  INCIPIT  LIBER  I.  SCI  AU- 
GUSTINI  EPI  CONTRA  ACHADEMICOS  M  INCIPIT  LIB   -I.  AURELII 

AUGUST  .  .  .   CONTRA T  D.  AURELII  AUGUSTINI  Al^HADEMI- 

CORUM  LIBER  PRIMUS  suppl  m.  rec.  H  4  prma  uerba  resecta  litt.  initiaJi 
lacera  et  manca  cxhihet  T  G  nianumTwi  8  peripitte  permitteret  (ret  in  r.)P 
9  necessitate*  (m  ras.)  P  12  ipsa  HMP  ipsa  turtuna  T  edd.  15  redded  T 
tuam  illamT  19  et]  uel  T  secraeta  Pml  2U  et]  iam  et  T  22  moustra- 
turamT 

1* 


4  I.   ContraAcademicos 

tur.  quam  ob  rem  cum  tibi  tuo  animo  indigna  multa  accidunt,  ne 
te  ipse  contemnas.  nam  si  diuina  prouidentia  pertenditur  usque  ad 
nos,  quod  minime  dubitandum  est,  mihi  crede,  sic  tecum  agi  oportet, 
ut  agitur.  nam  cum  tanta  quantam  semper  admiror  indole  tua  ab 
ineunte  adulescentia  adhuc  infirmo  rationis  atque  lapsante  uestigio  5 
humanam  uitam  errorum  omnium  plenissimam  ingredereris,  excepit 
te  circumfluentia  diuitiarum,  quae  illam  aetatem  atque  animum, 
quae  pulchra  et  honesta  uidebantur,  auide  sequentem  inlecebrosis 
coeperat  absorbere  gurgitibus,  nisi  inde  te  fortunae  illi  flatus,  qui 
putantur  aduersi,  eripuissent  paene  mergentem.  10 

2.  An  uero  si  edentem  te  munera  ursorum  et  numquam  ibi 
antea  uisa  spectacula  ciuibus  nostris  theatricus  plausus  semper 
prosperrimus  accepisset,  si  stultorum  hominum,  quorum  inmensa 
turba  est,  conflatis  et  consentientibus  uocibus  ferreris  ad  caelum,  si 
nemo  tibi  esse  auderet  inimicus,  si  municipales  tabulae  te  non  solum  15 
ciuium  sed  etiam  uicinorum  patronum  aere  signarent,  conlocaren- 
tur  statuae,  influerent  honores,  adderentur  etiam  potestates,  quae 
municipalem  habitum  supercrescerent,  conuiuiis  cotidianis  mensae 
opimae  struerentur,  quod  cuique  esset  necesse,  quod  cuiusque  etiam 
dehciae  sitirent,  indubitanter  peteret,  indubitanter  hauriret,  multa  20 
etiam  non  petentibus  funderentur,  resque  ipsa  famiharis  dihgenter 
a  tuis  fidehterque  administrata  idoneam  se  tantis  sumtibus  para- 
tamque  praeberet,  tu  interea  uiueres  in  aedificiorum  exquisitissi- 
mis  mohbus,  in  nitore  balnearum,  in  tesseris,  quas  honestas  non  re- 
spuit,  in  uenatibus,  in  conuiuiis,  in  ore  chentium,  in  ore  ciuium,  25 
in  ore  denique  populorum  humanissimus  hberahssimus  mundissi- 
mus  fortunatissimus  iactareris,  quisquam  tibi,  Romaniane,  beatae 


3  oportet  jPw2  operet  Pml  tecum  agitur  ut  agi  oportetT  4  quanta  ff 
semper]  uel  sepe  Tm2  in  mg.  a  5  adulestia  Pml  ratione  a  lassescente  M 
6  ingrederis  Mml  excipite  {om.  te)  P  7  atque]  et  M        8  onesta  Pml 

illecebrosis  T  11  *ter  12etciuibusP  14  conflatu  ilf a  ferreis  Tpr. 
15  esse  ex  isse  Pm2  auderet  tibi  esse  a  tibi  auderet  esse  m  simr*nicipales 
{]ras.)P  IGetiamom.T  patronorum  ilf  18  conuiuisTpr.  19  alias 
optimae  a  m  mgf.        esseP         alt.qnodom.T  20delitiaeP         ai/.  inc  u- 

tanter  Pmi  auriretPm2  22  idonea  M  24  sumptibus  HMPm2T  balnae- 
arum  Pml  thesseris  M  25  uenationibus  M  clientum  M  26  mundissi- 
mus  fortunatissimus]  mundissimus  ut  suesti  fortan.  T  mund.  fortunatissimus 
ut  fuisti  m 


I  1,   1-4  5 

alterius  uitae,  quae  sola  beata  est,  quisquam  quaeso  mentionem  fa- 
cere  auderet?  quisquam  tibi  persuadere  posset  non  solum  te  felicem 
non  esse  sed  eo  maxime  miserum,  quo  tibi  minime  uidereris  ?  nunc 
uero  quam  te  breuiter  admonendum  tot  et  tanta  quae  pertulisti 
5  aduersa  fecerunt.  non  enim  tibi  alienis  exemplis  persuadendum  est, 
quam  fluxa  et  fragilia  et  plena  calamitatum  sint  omnia,  quae  bona 
mortales  putant,  cum  ita  expertus  sis,  ut  ex  te  ceteris  persuadere 
possimus. 

3.  lUud  ergo,  illud  tuum,  quo  semper  decora  et  honesta  desi- 
10  derasti,  quo  te  liberalem  magis  quam  diuitem  esse  maluisti,  quo  num- 

quam  concupisti  esse  potentior  quam  iustior,  numquam  aduersitati- 
bus  inprobitatibusque  cessisti,  illud  ipsum,  inquam,  quod  in  te 
diuinum  nescio  quo  uitae  huius  somno  ueternoque  sopitum  est,  uariis 
iliis  durisque  iactationibus  secreta  prouidentia  excitare  decreuit. 

15  euigila,  euigila,  oro  te;  multum,  mihi  crede,  gratulaberis,  quod 
paene  nullis  prosperitatibus,  quibus  tenentur  incauti,  mundi  huius 
tibi  dona  blandita  sunt,  quae  me  ipsum  capere  moliebantur  cotidie 
ista  cantantem,  nisi  me  pectoris  dolor  uentosam  professionem  abi- 
cere  et  in  philosophiae  gremium  confugere  coegisset.  ipsa  me  nunc 

20  in  otio,  quod  uehementer  optauimus,  nutrit  ac  fouet,ipsa  me  penitus 
ab  illa  superstitione,  in  quam  te  mecum  praecipitem  dederam,  libe- 
rauit.  ipsa  enim  docet  et  uere  docet  nihil  omnino  colendum  esse 
totumque  contemni  oportere,  quidquid  mortaUbus  ocuUs  cemitur, 
quidquid  uUus  sensus  attingit.   ipsa  uerissimum  et  secretissimum 

25  deum  perspicue  se  demonstraturam  promittit  et  iam  iamque  quasi 
per  lucidas  nubes  ostentare  dignatur. 

4.  In  hac  mecum  studiosissime  uiuit  noster  Licentius;  ad  eam 
totus  a  iuuenaUbus  inlecebris  uoluptatibusque  conuersus  est  ita,  ut 


22  cf.  Retract.  11,4 

2  supersuadere  P  4  tot*ac  tanta  (et  ras.  ac  s.l  mbric.  add.  a  Maurinis)  P 
5  est]  dest  P  7  expertus]  ex  ali  ♦**♦♦♦♦♦  T  ex  aliqua  parte  bene  expertus  edd. 
9  ergo  om.M  11  concupisti  T  concusisti  HPml  concussisti  MPm2  esse— 
cessisti  om.HMP  12  ♦illud  T  diuinum  quod  in  te  a  13  ueternosoque 
HMP  uanis  M  14  illius  a  15  crede  om.ilf  cede  Pm2  16  huius  mundi  M 
17  captare  a  19  compulisset  Mml  nunc  omM  20  p+enitus  (a  ras.)P 
22  omnino  (ni  add.  m2)  P  23  quicquid  Pm2  24  uUus]  illuc  HPm2  illic 

Pml       ipsa  se  T      secretissum  Tml         25  se  om.T        28  iuuenilibus  M  edd. 


I.   C  0 11 1  r  a  A  c  a  (1  e  iii  i  c 


eiini  non  teniere  patri  audeani  imitandnm  proponere.  philosophia 
(^st  enim,  a  cuius  uberibus  se  nulla  aetas  queretur  excludi.  ad  quam 
auidius  retinendam  et  hauriendam  quo  te  incitarem,  quanmis  tuam 
sitim  bene  nouerim,  gustum  tamen  mittere  uohii.  quod  tibi 
suauissimum  et,  ut  ita  dicam,  inductorium  fore  peto,  ne  frustra  spe-  ; 
rauerim.  nam  disputationem,  quam  inter  se  Trygetius  et  Licentius 
habuerunt,  relatam  in  htteras  tibi  misi.  iUum  enim  qnoque  adule- 
scentem  quasi  ad  detergendum  fastidium  diseiphnarum  ahquantum 
sibi  usurpasset  mihtia,  ita  nobis  magnarim  honestarumque  artium 
ardentissimum  edacissimumque  restituit.  paucuhs  igitur  diebus  lo 
transactis  posteaquam  in  agro  uiuerc  coepimus,  cum  eos  ad  studia 
h(utans  atque  animans  uhra  quam  optaueram  paratos  et  prorsus 
inhiantes  uiderem,  uohii  temtare  pro  aetate  quidpossent,  praesertim 
cum  Hortensius  hber  Ciceronis  iam  eos  ex  magna  parte  concihasse 
philosophiae  uideretur.  adhibito  itaque  notario,  ne  aurae  laborem  i5 
nostrum  discerperent,  nihil  perire  permisi.  sane  in  hoc  hbro  res  et 
sententias  iUorum,  mea  uero  et  Alypii  etiam  uerba  lecturus  es. 
11.  5.  Cum  igitur  omnes  hortatu  meo  nnum  in  locum  ad  hoc 
congregati  essemus,  ubi  oportunum  uisum  est:  Xumquidnam  dubi- 
tatis,  inquam,  uerum  nos  scire  oportere?  — Minime,  aitTrygetius  ce-  ^ 
terique  se  uultu  ipso  approbasse  significauerunt.—  Quid,si,inquam, 
etiam  non  conprehenso  uero  beati  esse  possumus,  necessariam  ueri 
conprehensionem  arbitramini? — Hic  Alypius:  Huius  quaestionis, 
inquit,  iudicem  me  tutius  puto.  cum  enim  iter  mihi  in  urbeni  sit 
constitutum,  oportet  me  onere  ahcuius  snscipiendae  partis  releuari,  2 
simul  quod  facilius  iudicis  partes  quam  cuiusquam  defensionis  cuipiam 

15  cf.  Uerg.  Aen.  IX  312  sq. 

1  praeponerea  phisopliia  Pml  2  nulla  aetas  se  T  qu*eretur  (a  ras.)  P 
((aeiatur  T  3  auriendami/  4  quod]  quem  MT  edd.  5  suiauissimum  Twi^ 
fustra  P  6  trigetius  HMT  plerumque  7  Jiteras  MPml  litteris.  J"  quoque 
'yiiuM  8  quasi]  quem  quasijT  9  millitia  P  ista  7"  magnosimi  hoiie- 
staque  P         10  edacissimum  {om.  que)  J/  11  ceperimus  il/  ceperamus  a 

12  ortans  Pml  l.S  iniantesT  pr.  uidere*(t  ras.  et  m  s.)  P         temptare 

HMPm2T  atate  Pml  17  eorum  T  alipii  HT  alybii  P  alippii  M 

ISadhuc.l/  19  numquid  .1/  21  approbare  .1/  22  etiam  0m.iI/7/i/  non 
om.M  conpraehenso  P  hixeati  Pjnl  possimusP  23  alybius  P  nie 
huius  quaest.  iud.  esse  (o??L  inquitjP  25  onore  P  ^GquoT"        iudices 

(•!  ex  i  corr.  m2)  P        defcnsorisT  edd.        ca*piam  ex  cuipiam  Pm2 


I   1,   4-2,  6  7 

delegare  possuni.  qiiare  dehinc  pro  alterutra  parte  ne  a  nie 
quidquam  exspectetis.  —  Quod  ei  cum  concessum  esset  ab  omnibus 
et  ego  rogationemrepetissem:  Beaticerte,  inquit  Trygetius,  e s s e 
uohimus,  et  si  ad  hanc  rem  possumus  absque  ueritate  peruenire, 
5  quaerenda  nobis  ueritasnon  est.  —  Quid  hocipsum?  inquam;  existi- 
matisne  beatos  nos  esse  posse  etiam  non  inuenta  ueritate  ?  —  Tunc 
Licentius:  Possumus,  inquit,  si  uerum  quaeramus.  —  Hic  cum  ego 
ceteronim  sententiam  nutu  flagitassem:  Mouet  me,  inquit  Naui- 
gius,  quod  a  Licentio  dictum  est.  potest  enim  fortasse  hoc  ipsum 

10  esse  beate  uiuere,  in  ueritatis  inquisitione  uiuere.  —  Defini  ergo,  ait 
Trygetius,  quid  sit  beata  uita,  ut  ex  eo  coUigam  quid  respondere 
conueniat. —  Quid  censes,  inquam,esseahudbeateuiuerenisisecun- 
dum  id  quod  in  homine  optimum  est  uiuere  ?  —  Temere,  inquit,  uer- 
ba  non  fundam;  nam  id  ipsum  optimum  quid  sit,  definiendum  mihi 

15  abs  te  puto.  —  Quis,  inquam,  dubitauerit  nihil  esse  ahud  hominis 
optimum  quam  eam  partem  animi,  cui  dominanti  optemperare  con- 
uenit  cetera  quaeque  in  homine  sunt?  haec  autem,  ne  aham  postu- 
les  definitionem,  mens  aut  ratio  dici  potest.  quod  si  tibi  non  uidetur, 
quaere  quomodo  ipsedefinias  uelbeatam  uitam  uel  hominis  optimum. 

20  —  Adsentior,  inquit. 

6.  Quid  ergo  ?  ut  ad  propositum,  inquam,  redeamus,  uideturne 
tibi  non  inuento  uero  beate  posse  uiui,  si  tantum  quaeratur?  —  Re- 
peto,  inquit,  sententiam  illam  meam:  minime  uidetur.  —  Uos,  in- 
quam,  quid  opinamini?  —  Tum  Licentius:  Mihi  prorsus,  inquit,  ui- 

25  detur.  nam  maiores  nostri,  quos  sapientes  beatosque  accepimus,  eo 
solo,  quod  uemm  quaerebant,  bene  beateque uixerunt.  —  Ago  gratias, 
inquam,  quod  cum  Alypio  me  iudicem  fecistis,  cui,  fateor,  inuidere 

3  Cic.  Hort.  fiag.  36  Muller  (August.  Trin.  XIII  4,  7)  cf.  Tusc.  V  28 
12.15  cf.Retract.  II,. 5 

1  del*egare  (a  ras.)  /*  possira  edd.  2  quicquam  (c  ex  d)  P  ex<,pec- 
tetis  (s  ras.)  P  3  ragationem  Pml  interrogationem  Pm2  rog^tionem  rogati- 

oue«i  T         4  abque  Pml         5  ipsum  om.M         6  tura  T         7  hec  (i  s.  e)  T 
S  sentiara  Pml         flagitauissem  M  9  enim  om.M         12  cesses  PmlTml 

14  quit  Pml         15  peto  Ma  aliud  esse  edd.         17  quae  M  quaeq;  quae  a 

19  beata  M  optimum]  ultimum  T  pr.  22  non  om.M  23  inquam  ex 

inquit  corr.  Pml  24  tunc  MT  uide*tur  (n  ras.)  P  pr.  inquit  mihi 

uidetur  3/       26  uixrt***P        27  fecestis  Tm7 


8  I.   ContraAcademicos 

iam  coeperam.  quoniam  igitur  alteri  uestrum  uidetur  beatam  uitam 
sola  inuestigatione  ueritatis,  alteri  non  nisi  inuentione  posse  contin- 
gere,  Nauigius  autem  paulo  ante  ostendit  in  tuam,  Licenti,  partem 
se  uelle  transire,  magno  opere  specto,  quales  sententiarum  uestrarum 
patroni  esse  possitis.  res  enim  magna  est  et  diligenti  discussione  5 
dignissima.  —  Si  res  magna  est,  ait  Licentius,  magnos  uiros  deside- 
rat.  —  Noli  quaerere,  inquam,  praesertim  in  hac  uilla,  quod  ubiuis 
gentium  reperire  difficile  est,  et  potius  explica,  cur  id  quod  abs  te 
non  temere,  ut  opinor,  prolatum  est  et  qua  tibi  ratione  uideatur. 
nam  et  maximae  res  cum  a  paruis  quaeruntur,  magnos  eos  solent  10 
efficere. 

IIL  7.  Quoniam  te,  inquit,  uideo  magno  opere  nos  urgere,  ut 
aduersum  inuicem  disputemus,  quod  te  utiliter  uelle  confido,  quaero, 
cur  beatus  esse  non  possit  qui  uerum  quaerit,  etiamsi  minime  in- 
ueniat.  —  Quia  beatum,  inquit  Trygetius,  uolumus  esse  perfectum  15 
in  omnibus  sapientem.  qui  autem  adhuc  quaerit,  perfectus  non  est. 
hunc  igitur  quomodo  asseras  beatum,  omnino  non  uideo.  —  Et  ille: 
P  test  apud  te  uiuere,  inquit,  auctoritas  maiorum?  —  Non  omniuni. 
inquit  Trygetius.  —  Quorum  tandem?  —  Ille:  Eorum  sciUcet,  qui 
sapientes  fuerunt.  —  Tuni  Licentius:  Carneades,  inquit,  tibi  sapiens  20 
non  uidetur?  —  Ego,  ait,  Graecus  non  sum;  nescio  Cameades  iste 
qui  fuerit.  —  Quid,  inquit  Licentius,  de  illo  nostro  Cicerone  quid 
tandem  existimas  ?  —  Hic  cum  diu  tacuisset :  Sapiens  fuit,  inquit. 
—  Et  ille:  Ergo  eius  de  hac  re  sententia  habet  apud  te  aUquid  pon- 
deris?  —  Habet,  inquit.  —  Accipe  igitur  quae  sit;  nam  eam  tibi  25 
excidisse  arbitror.  placuit  enim  Ciceroni  nostro  beatum  esse, 
qui  ueritatem  inuestigat,  etiamsi  ad  eius  inuentionem  non  ualeat 
peruenire.  —  Ubi  hoc,  inquit,  Cicero  dixit?  —  Et  Licentius: 
Quis    ignorat    eum    adfirmasse    uehementer     nihil    ab    homine 


26.29cf.  Cic.  Hort.  frag.  101  Mtiller 

1  uestri  E         2  solam  P  continge*re  T  4  magnopere  HMTedd. 

4  expecto  Tm  5  patroni  (^ni  add.  m2)  P  positis  Pml  8  re*pe*rire  (p  et  r 
ras.)  P  repperire  T  et]  sed  T  edd.  explica  cur]  explicatu  T  9  prola+tura  P 
12  magnopere  HMT  edd.  14  etia»si  P  15  qui*  (a  s.  ras.  m2)  P  16  autem 
om.M  18aputPm2  uincere  inquit  T  inquit  uiuere  ec?f/.  maiorura(ma5.?.)  P 
19  ille  (e  in  i  mut.  m.  post.)  P  20  carnedes  Pml  22  qui]  quis  (s  s.  m2)  T 
24  aput  Pml     aliquis  T  pr. 


I  2,  6—3,  ^  ^ 

percipi  posse  nihiique  remanere  sapienti  nisi  ciligentissimam 
inquisitionem  ueritatis,  propterea  quia,  si  incertis  rebus  esset 
assensus,  etiamsi  fortasse  uerae  forent.  liberari  errore  non 
posset,  quae  maxinia  est  culpa  sapientis?  quam  ob  rem  si  et 
sapientem  necessario  beatum  esse  credendum  est  et  ueritatis 
sola  inquisitio  perfectum  sapientiae  munus  est,  quid  dubitamus 
existimare  beatam  uitam  etiam  per  se  ipsa  imi^^^+^^^+ioTie 
ueritatis  pos^se  contingere? 

8.  Tum  ille:  Licetne  tandem  ad  ea,  quae  temere  concessa  sunt, 

10  rursuni  redire?  —  Hicego:  Illi  hoc  non  solent  concedere,  inquam, 
quos  ad  disputandum  non  inueniendi  ueri  cupiditas  sed  ingenn 
iactantia  puerihs  inpellit.  itaque  apud  me,  praesertim  cum  adhuc 
nutriendi  educandique  sitis,  non  sohim  conceditur  sed  etiani  in  prae- 
ceptis  habeatis  uolo  ad  ea  uos  discutienda  redire  oportere,  quae 

15  concesseritis  incautius.  —  Et  Licentius:  Non  paruum  in  philosophia 
profectum  puto,  inquit,  cum  in  conparatione  recti  uerique  inueniendi 
contemnitur  a  disputante  uictoria.  itaque  libenter  obsequor  praecep- 
tis  et  sententiae  tuae  et  Trygetium  ad  id,  quod  teniere  se  concessisse 
arbitratur  —  res  enim  mei  iuris  est  —  redire  permitto.  —  Tum 

20  Alypius:  Suscepti  a  nie  officii  nondum  partes  esseuosmetipsi  mecum 
recognoscitis.  sed  quoniam  iam  dudum  disposita  profectio  inter- 
rumpere  me  conpellit,  pro  meo  quoque  munere  geminatam  sibi 
potestatem  partice})s  mecum  iudicii  non  rennuet  usque  in  reditum 
nieum;  uideo  enim  hoc  uestrum  certamen  longius  progressurum.  — 
Et  cum  discessit:  Quid,inquitLicentius,temere  concesseras?  profer. 

25  —  Et  ille:  Temere  dedi,  inquit,  Ciceronem  fuisse  sapientem.  —  Er- 
gone  Cicero  sapiens  non  fuit,  a  quo  in  latina  lingua  philosophia  et 
incoata  est  et  perfecta?  —  Etsi  concedam,  inquit,  esse  sapientem, 
non  omnia  tamen  eius  probo.  —  Atqui  oportet  multa  eius  alia  refel- 


1  peicipi  posse  (pi  el  alf.  s  ui'^)  P  sapieiiti  (sa  add.  m2)  P  2  {^roterea 
Pml  3  ascensus  P  ab  errare  jn  4  sepientis  {corr.  ni2)  P  **si  (et  ras. )  P 
10  redire  nirsum  edd  11  inueni*endi  (r  ras.)  P  12  puerilis  iactantia  )» 

impellit  (m  ea;  n  m2)  P  aput  Pml  15  parum  HMP  1(5  com  Pml 

cumparatio.ie  2'ml  18  se  temere  edd.  21  quoniamj  (pioniam  id  T  edd. 

23  renuet  HPm2T  renuit  M  24  discessisset  Mm2Tn  quod  Hm2Ma 

profer]  prome  T  25  inquit  dedi  T  26  phisofia  Pml  27  inchoatii 

HMPm2Tm2      sapientem  esse  M      29  probo*****(probo  nis.)  T      oportet  ex 
(tperet  corr.  Pm2       alia*  (s  ras.)  T 


10  I.   ContraAcademicos 

las,  ut  non  inpudenter  hoc,  de  quo  agitur,  inprobare  uidearis.  — 
Quid,  si  hoc  solum  non  recte  illum  sensisse  adfirmare  paratus  sum? 
uestra,  ut  opinor,  nihil  interest,  nisi  cuius  ponderis  ad  id  quod  uolo 
adserendum  rationes  adferam.  —  Perge,  inquit  ille.  —  Quid  enim, 
inquit,  audeam  contra  eum,  qui  se  Ciceronis  aduersarium  profitetur  ?  5 

9.  Hic  Trygetius:  Uolo  attendas,  ait,  tu  iudex  noster,  quem  ad 
modum  superius  beatam  uitam  definieris;  dixisti  namque  eum 
beatum  esse,  qui  secundum  eani  partem  animi  uiuit,  quam  ceteris 
conuenit  imperare.  tu  autem,  Licenti,  uolo  uel  nunc  mihi  concedas 
—  iam  enim  libertate,  in  quam  maxime  nos  uindicaturam  se  philoso-  10 
phia  polHcetur,  iugum  illud  auctoritatis  excussi  —  perf  ectum  non  esse, 
qui  adhuc  ueritatem  requirat.  —  Tum  ille  post  diuturnum  silen- 
tium:  Non  concedo,  inquit.  —  Trygetius:  Cur  quaeso?  exphca.  istic 
sum  enim  et  aueo  audire,  quo  pacto  possit  et  perfectus  homo  esse 
et  adhuc  quaerere  ueritatem.  —  Hic  ille:  Qui  ad  finem,  inquit,  non  15 
peruenit,  fateor,  quod  perfectus  non  sit.  ueritatem  autem  illam  so- 
lum  deum  nosse  arbitror  aut  forte  hominis  animam,  cum  hoc  corpus, 
hoc  est  tenebrosum  carcerem,  derehquerit.  hominis  autem  finis  est 
perfecte  quaerere  ueritatem;  perfectum  enjm  quaerimus,  sed  tamen 
hominem.  —  Et  Trygetius:  Non  igitur  potest  beatus  esse  homo.  20 
quomodo  enim,  cum  id  quod  magno  opere  concupiscit  adsequi 
nequeat?  potest  autem  homo  beate  uiuere,  si  quidem  potest 
secundum  eam  partem  animi  uiuere,  quam  dominari  in 
homine  fas  est.  potest  igitur  uerum  inuenire.  aut  coUigat  se  et 
non  concupiscat  uerum,  ne,  cum  id  adsequi  non  potuerit,  25 
necessario  miser  sit.  —  At  hoc  ipsum  est  beatum  hominis, 
ait  ille,  perfecte  quaerere  ueritatem;  hoc  enim  est  peruenire  ad 
finem,  ultra  quem  non  potest  progredi.  quisquis  ergo  minus  instanter 
quam  oportet  ueritatem  quaerit,  is  ad  finem  hominis  non  peruenit; 
quisquis  autem  tantum,  quantum  homo  potest  ac  debet,  dat  operam  30 


1  n**  (on  ras.)  P  inpudenter  (e  alt.  ex  u  m2)  P         probare  HmlPml 

2  quid]  quia  T  sensisse  illura  edd.  sim  T  ex  corr.  4  adadserendum  P 
inquid  Pml  quit  Pmi  5  inquit  om.T  6  trygenus  Pmi  11  illud  iugum  J/ 
12  requirit  a  13  et  trygetius  T  14  habeo  HMPa  adeo  T  15  ueritatem 
quaerereJ/  17auforte  Pmiaut  siforteHJ/a  18aZ^.  est]et3/  21  magno*pere 
(0  ras.)  P  magnopere  HMT  26  ad  P  27  est  enim  edd.  28  qu§  P  29  quae- 
rit  ueritatem  T  hominis — autem  add.  Pm2  in  mq.  30  quatum  Pml 

*ac  (h  ras.)  P 


I  3,  8—4,   10  11 

iniieniendae  ueritati,  etiamsi  eam  non  inueniat,  beatus  est;  totum 
enim  facit,  quod  ut  faciat,  ita  natus  est.  inuentio  autem  si  defuerit,  id 
deerit  quod  natura  non  dedit.  postremo  cum  hominem  necesse  sit 
aut  beatum  esse  aut  miserum,  nonne  dementis  est  eum,  qui  dies  noc- 
5  tesque  quantum  potest  instat  inuestigandae  ueritati,  miserum 
dicere?  beatus  igitur  erit.  deinde  illa  definitio  mihi,  ut  arbitror, 
uberius  suffragatur;  nam  si  beatus  est,  sicuti  est,  qui  secundum 
eam  partem  animi  uiuit,  quam  regnare  ceteris  conuenit,  et  haec 
pars  ratio  dicitur,  quaero,  utrum  non  secundum  rationem  uiuat  qui 
10  quaerit  perfecte  ueritatem.  quod  si  absurdum  est,  quid  dubitamus 
beatum  hominem  dicere  sola  ipsa  inquisitione  ueritatis? 

IV.  10.  Mihi,  ait  ille,  nec  secundum  rationem  uiuere  nec  beatus 
omnino  quisquis  errat  uidetur.  errat  autem  omnis,  qui  semper  quae- 
rit  nec  inuenit.  unde  tibi  unum  c  duobus  monstrandum  est,  aut 

15  errantem  beatum  esse  posse  aut  eum,  qui  quod  quaerit  numquam 
inuenit,  non  errare.  —  Hic  ille:  Beatus  errare  non  potest.  et  cum 
diu  sihiisset:  Xon  autem  errat,  inquit.  cum  quaerit,  quia  ut  non  erret 
quaerit.  —  Et  Trygetius :  Ut  non  erret  quidem,  inquit,  quaerit,  sed 
errat,  cum  minime  inuenit.  ita  autem  tibi  profuturum  putasti,  quod 

20  errare  non  uult,  quasi  nemo  erret  inuitus  aut  quisquam  omnino 
erret  nisi  inuitus.  —  Tum  ego,  cum  ille  diu  cunctaretur  quid  respon- 
deret:  Definiendum  uobis  est,  inquam,  quid  sit  error;  facihus  enini 
eius  fines  potestis  uidere,  in  quem  iam  penitus  ingressi  estis.  —  Ego, 
inquit  Licentius,  definire  ahquid  idoneus  non  sum,  quamuis  errorem 

25  definire  sit  facihus  quam  finire.  —  Ego,  ait  iUe,  definiam,  quod  milii 
facihimum  est  non  ingenio,  sed  causa  optima.  nam  errare  est  utique 
semper  quaerere,  numquam  inuenire.  —  Ego,  inquit  Licentius,  si 
uel  istam  definitionem  facile  possem  refellere,  iam  dudum  causac 
meae  non  defuissem.  sed  quoniam  aut  res  ipsa  per  se  ardua  est  aut 

30  ita  mihi  aijparet,  peto  a  uobis,  ut  usque  in  crastinam  hiceni  quaestio 


1  ueritatis  HMmlP  etiamsi]  is  etiamsi  Tm  eam  om-M  2  p'.  fecit  T 
ita  om. T  est  om.M  5  luritatis  HP  7  sicut  a  9 pars  ratio  (a  pr.  et  o  s.  m2)  P 
10  quae**rit  (qe  ras.)  P  ueritataem  P  11  ipsa  sola  M  inuestigatione  M 
13  qui]  quisquis  T  14  unum]  unum  iam  Tm  e]  de  T  monstratum  P 
15  es*se  P  nonquam  T  18  pr.  quaerit]  perfecte  quaerit  Tm  quaerit  inquit  T 
20  non  uult]  ille  non  \m\t  Teckl.  21  errat  M  23  fines  eius  T  25  falius  Pml 
27  qu^rere*r      inuenire]  reperire  M      28  pos**sem  P 


12  I.   Contra  Academicos 

differatur,  si  nihil  hodie  quod  respondeam  reperire  potuero,  cum  id 
sedulo  mecum  ipse  uoluam.  —  Quod  cum  concedendum  putarem 
non  rennuentibus  ceteris,  deambulatum  ire  surreximus  nobisque 
inter  nos  multa  uariaque  sermocinantibus  ille  in  cogitatione  defixus 
fuit.  quod  cum  frustra  esse  sensisset,  relaxare  animum  maluit  et  5 
nostro  se  miscere  sermoni.  postea  cum  aduesperasceret,  in  eundem 
confhctimi  redierant;  sed  modum  inposui  persuasique,  ut  in  alium 
diem  differri  paterentur.  inde  ad  balneas. 

11.  Postridie  autem  cum  consedissemus:    Proferte,    inquam, 
quod  heri  coeperatis.  —  Tum  Licentiu.:  Distuleramus,  inquit,  dis-  lo 
putationem,  nisi  fallor,  rogatu  meo,  cum  erroris  definitio  difficillima 
mihi  esset.  —  Hic  plane,  inquam,  non  erras,  quod  ut  tibi  omen  sit  ad 
rehqua,  hbenter  optauerim.  —  Audi  ergo,  inquit,  quod  heri  etiam,  nisi 
intercessisses,  protuhssem.  error  mihi  uidetur  esse  falsi  pro  uero  ap- 
probatio.  in  quem  nuUo  pacto  incidit,  qui  ueritatem  quaerendam  i5 
semper  existimat;  falsum  enini  probare  non  potest,  qui  probat  nihil; 
non  igitur  potest  errare.  beatus  autem  esse  facillime  potest ;  nam  ne 
longius  abeam,  si  nobis  ipsis,  ut  heri  hcuit,  cotidie  uiuere  hceret,  nihil 
mihi  occurrit,  cur  nos  beatos  appeUare  dubitaremus.  uiximus  enim 
magna  mentis  tranquiUitate  ab  omni  corporis  labe  animum  uindi-  20 
cantes  et  a  cupiditatium  facibus  longissime  remoti,  dantes,  quantum 
homini  hcet,  operam  rationi,  hoc  est  secundum  diuinam  iUam  partem 
animi  uiuentes,  quam  beatam  esse  uitam  hesterna  inter  nos  definiti- 
one  conuenit;  atqui,  ut  opinor,  nihU  inuenimus,  sed  tantummodo 
quaesiuimus  ueritatem.    potest  igitur  sola  inquisitione  ueritatis,  25 
etiamsi  eamx  inuenire  minime  possit,  homini  beata  uita  contingere. 

12  cf.  Retract.  I  1,  6 

1  odiae  Pml         re*perrire  (p  ras.)  t        2  seduo* Pm2         3  renuentibus 
HMPm2T  sureximus  Pml         4  uariaqu»e  (a  ras.)  P  5  sensiset  Pml 

6  sermoni  miscere  edd.  cum]  cum  iam  Tm  7  sed]  se  Pml  persuaiq;  Tml 
8  patarentur  Pml  a  balneas  Pml  9  post  tridie  P  post  cum  die  Tynl  con- 
sedisemus  Pml  proferre  Pml  10  ceperatis  P^nl  13  obtauerim  T  nisi 
om-Mml         14  intercessises  Pml  intercessisset  M  17  igitur]  enim  Tml 

lacillime  esse  edd.  18  liceret  uiuere  M  19  occurreret  M  21  cubiditatium 
(b  in  p  corr.2)  P  cupiditatura  MTedd.  faucibus  M  22  illam  diuinam  edd. 
23  uitam  esse  edd.  24  atqui]  atque  Hedd.  ut  07n.M  tatummodo  Pml 
25  uiritatis  Tml       26  minime  inueniro  M 


I  4,   10—12  13 

nam  definitio  tua  uide  quanta  facilitate  excludatur  notione  communi. 
etenim  errare  esse  dixisti  semper  quaerere  et  numquam  inuenire. 
quid,  si  quisquam  nihil  quaerat  et  interrogatus  uerbi  gratia,  utrum- 
nam  modo  dies  sit,  temere  statimque  noctem  esse  opinetur  atque 
5  respondeat,  nonne  tibi  uidetur  errare  ?  hoc  igiturerroris  genus  uelim- 
manissimum  non  conplexa  est  definitio  tua.  quid,  si  etiam  non  erran- 
tes  conplexa  est,potest  definitiouUa  esse  uitiosior?  namsi  quisAlex- 
andriam  quaerat  et  ad  eam  recto  pergat  itinere,  non  opinor  potes 
eum  errantem  uocare.  quid,  si  eandem  uiam  uariis  impedimentis 
10  causis  longo  agat  tempore  et  in  ea  morte  praeueniatur,  nonne  et  sem- 
per  quaesiuit  et  numquam  inuenit  nec  errauit  tamen?  —  Non,  in- 
quit  ille,  semper  quaesiuit. 

12.  Recte  dicis,  ait  Licentius,  et  bene  admones.  inde  enim  pror- 
sus  nihil  ad  rem  pertinet  definitio  tua ;  non  enim  ego  beatum  esse  dixi, 

15  qui  semper  quaerat  ueritatem.  quod  ne  fieri  quidem  potest,  primo 
quia  non  semper  homo  est,  deinde  quia  non  ex  quo  tempore  incipit 
esse  homo,  eo  iam  potest  aetate  impediente  uerum  quaerere.  aut  si 
semper  id  putas  dicendum,  si  nihil  temporis,  quo  iam  quaerere 
potest,  perire  patitur,   rursus  tibi  Alexandriam  redeundum  est. 

20  fac  enim  quemquam,  ex  quo  tempore  iter  agere  uel  aetate  uel  nego- 
tio  sinitur,  pergere  occipere  illam  uiam  atque,  ut  supra  dixi,  cum 
deuiet  nusquam,  antequam  perueniat,  tamen  uita  excedere,  multum 
profecto  errabis,  si  tibi  errasse  iste  uidebitur,  quamuis  omni  quo 
potuit  tempore  nec  quaerere  desierit  nec  inuenire  potuerit  quo  perge- 

25  bat.  quam  ob  rem  si  et  mea  descriptio  uera  et  secundum  eam  non 
errat  ille,  qui  perfecte  quaerit,  quamuis  non  inueniat  ueritatem, 
beatusque  est  ob  eam  rem,  quod  secundum  rationem  uiuit,  tua 
uero  definitio  et  frustrata  est  et,  si  non  esset,  nihil  eam  curare 


1  uide  quaeso  a  2  dixisti  esse  edd.  3  quaerit  M  intergatus  Pml 
4  sit  dies  M  sit  temere  (te  s.  m2)  P  adque  Pml  6  quod  Tml  7  conplexa  P 
potestne  HMPm2  edd.  uitio*sior  (r  ras.)  P  8  querat  P  9  impedimentis  HP 
impedimenti  M  impeditus  T  edd.  10  nonne  &  (pr.  n  et  &  m2)  P  13  ammones 
MPml  17  eo]  ex  eo  HMm2Ta  19  patiatur  T  21  accipere  HMPm2T 
uiam]  u.  ut  c^perat  nequissime  pergere  a  22  numquam  M  23  uidetur  a 
omni  om.M         24  desierit  (erit  s.l.m2)  P  potuit  T^nl  25  si]  sic  Ta 

uera]  uera  estHMT  edd.  26  ueniat  P  27  beatus  M         rationem  (e  ex 

u  corr.)  P      28  fustrata  P^nl  frustra  T  pr.      est**  (&  ras.  et  ei  s.  m2)  P 


14  I.   Contra   Academicoij 

debercm,  si  ex  eo  solum,   quod  ego  defiiiiui,  satis  eausa  firmata 
est,  cur  quaeso  nondum  est  ista  inter  nos  quaestio  dissoluta? 

V.  13.  Hic  Trj^getius:  Dasne,  inquit,  sapientiam  rectam  uiam 
esse  uitae?  —  Do,  inquit,  sinedubio;  sedtamenuolo  mihisapientiam 
definias,  ut  sciam,  utrum  quae  mihi  eadem  tibi  esse  uideatur.  —  Et  5 
ille:  Parum  tibi,  ait,  uidetur  definita  hoc  ipso,  quod  nune  interroga- 
tus  es?  etiam  quod  uohii  concessisti.  si  enini  non  fallor,  recta  uia 
uitae  sapientia  nominatur.  —  Tum  Licentius:  isihil  mihi  tam  ridi- 
cuhmi  quam  ista  definitio  uidetur,  inquit.  —  Fortasse,  ait  ilie; 
pedetemtim  tanien  quaeso,  ut  ratio  praeueniat  risum  tuum ;  nihil  enim  1 0 
est  foedius  risu  inrisione  dignissimo.  —  Quid  enim,  ait  ille,  nonne 
fateris  uitae  morteni  esse  contrariam  ?  —  Fateor,  ait.  —  Mihi  igitur. 
inquitille,  uia  uitaenullamagis  uidetur  quam  ea,  qua  quisque  pergit, 
ne  in  mortem  incidat.  —  Adsentiebatur  Trygetius.  —  Ergo  si  uiator 
quispiam  deuerticuhim  uitans,  quod  a  latronibus  obsideri  audierit,  15 
recta  ire  pergat  atque  ita  euadat  interitum,  nonne  et  uiam  uitae  et 
rectam  secutus  est?  et  eam  sapientiam  nominat  nemo?  quomodo 
igitur  omnis  recta  uitae  uia  sapientia  est?  —  Concessi  enim  esse,  sed 
non  solam.  —  Definitio  autem  nihil  conplecti  debuit,  quod  esset  ahe- 
num.  itaque  rursus  defini,  siplacet:  quid  tibi  uidetur  esse  sapientia?  2 

14.  Diu  ille  tacuit;  deinde:  En,  inquit,  iterum  definio,  si  hoc  tu 
numquam  finire  statuisti.  sapientia  est  uia  recta,  quae  ad  ueritatem 
ducat.  —  Simihter  et  hoc,  inquit  ille,  refellitur;  nam  cum  apud  Uer- 
gihum  Aeneae  dictum  est  a  matre: 

perge  modo  et,  qua  te  ducit  uia,  dirige  gressum,        25 

sequens  hancuiamad  id,  quod  dictumerat,  id  est  ad  ueruni,  peruenit. 
contende,  si  placet,  ubi  pedem  ille  incedens   posuit.  sapientiam 

25  Uerg.  Aen.  1  401 

1  solo  MT  4  uitae  esse  edd.  5  et  eadem  a  esse  tibi  M  6  inter- 
gatus  Pml  7  si  enim  non]  nisi  enim  T  recta]  non  falso  recta  Tni  8  li** 
centius  P  10  pedetemptim  Pm2  pedetentim  HM  perueniat  Pml  11  est 
om.M  risu]  irrisu  M  13  ille  om.M  ea]  eo  HP  15  cjuisspiam  qui  P 
quispiam  qui  HM  diuerticuhim  MPm'2  edd.  16  ire]  uia  HmlM  ita  om.M 
17  eam]  eam  uiam  Mm2  nemo  nominat  T  18  concessisti  Mm2  in  my. 

20  rursus  om.T  uid\itur  T  esse  om.M  23  ducit  M  dum  m  aput  Pml 
uirgilium  MPm2Tedd.  24  aenaeae  P  25  dirigessum  Pml  26  anc  Pm,l 
27contendemodor/ 


I  4,  12—5,  15  15 

posse  dici ;  quamquam  stulte  prorsus  istam  descriptionem  tuam  conor 
effringere ;  nam  causam  meam  nulla  plus  adiuuat.  etenim  sapientiam 
non  ipsam  ueritatem,  sed  uiam,  quae  ad  eam  ducat,  esse  dixisti. 
quisquis  ergo  hac  utitur  uia,  sapientia  profecto  utitur,  et  qui  sapien- 
5  tia  utitur,  sapiens  sit  necesse  est;  sapiens  igitur  erit  ille,  qui  per- 
fecte  quaesierit  ueritatem,  etiamsi  ad  eam  nondum  peruenerit.  nam 
uia,  quae  ducit  ad  ueritatem,  nulla,  uti  opinor,  intellegitur  melius 
quam  diligens  inquisitio  ueritatis.  hac  igitur  sola  uia  utens  iam  iste 
sapiens  erit.  et  nemo  sapiens  miser;  omnis  autcm  homo  aut  miser 

10  aut  beatus:  beatum  igitur  faciet  non  tantum  inuentio,  sed  ipsa  per 
se  inuestigatio  ueritatis. 

15.  Tum  ille  arridens:  Merito  mihi,  inquit,  ista  contingunt,  dum 
aduersario  in  re  non  necessaria  fidenter  assentior;  quasi  uero  ego 
sum  magnus  definitor  aut  quidquam  in  disputando  magis  superua- 

15  caneum  puto.  quis  enim  modus  erit,  si  ego  rursus  uehm  definiri 
abs  te  aUquid  et  rursus  eiusdem  definitionis  uerba  et  consequen- 
tium  item  singillatim  omnia  fingens,  quod  nihil  intellegam,  definiri 
flagitem  ?  nam  quid  planissimum  non  meo  iure  definiri  cogam,  si 
iure  a  me  sapientiae  definitio  postulatur?  cuius  enim  uerbi  in  animis 

20  nostris  apertiorem  notionem  natura  esseuoluit  quamsapientiae?  sed 
nescio  quo  modo,  cum  mentis  nostrae  uehiti  portum  notio  ipsa  reli- 
querit  et  uerborum  sibi  quasi  uela  tetenderit,  occurrent  statim 
calumniarum  mille  naufragia.  quam  ob  rem  aut  definitio  sapientiae 
ne  requiratur  aut  iudex  noster  in  eius  patrocinium  dignetur  descen- 

25  dere.  —  Tum  ego,  cum  iam  stihmi  nox  impediret  et  quasi  de  integro 
magnum  quiddam  disserendum  uiderem  oboriri,  in  ahum  diem  dis- 
tuh.  nam  disputare  coeperamus  sole  iam  in  occasum  dechnante  dies- 
que  paene  totus  cum  in  rebus  rusticis  ordinandis  tum  in  recensione 
primi  hbri  Uergilii  peractus  fuit. 

1  quanquam  Pm2Tm2  descritionem  Pml  effringere  q onoj:  edd. 

2nulla  plus]  nulhtenus  a  3  [ueri]  tatem  sed — ducat  om.Pml ;  add.m2  in  mg. 
ducitM  4uiautitur3/  5  erat  Pml  7  uia  Tml  ducat  T  ad]  a  Pm7 
melius  intelligitur  Ttnl  9  et]  at  Tm  12  inquid  Pml  14  sum  P  sim  HMT 
Ib  putem  edd.  16  cunsequeutiam  il/  singulatim  il/m2r  17  definire  Pa 
18  definire//Pa  uere  ex  iure  Pm2  20  aptiorem  Pml  21  reliquaerit  Pm/ 
22  tetenderint  T  occurrant  (rant  cl  quattuor  uerha,  quae  sequKutur.  in  ras.)U 
occurrerint  T  24  ne]  non  a  discendere  P  2j>c'im]  tum  .1/ 
per*actus  (h  ras.)  P 


16  I.   Gont.ra  Academicos 

VI.  16.  Deinde  mox  ut  inluxit  —  ita  enim  res  erant  pridie 
constitutae,  ut  largum  esset  otium  —  statim  peragendum  negotium 
susceptum  est.  tum  ego:  Heri  postulastis,  inquam,  Trygeti,  ut  a  iu- 
dicis  munere  ad  sapientiae  patrocinium  descenderem,  quasi  uero 
quemquam  in  sermone  uestro  aduersarium  sapientia  pateretur  aut  5 
ullo  defendente  ita  laboraret,  ut  maius  implorare  deberet  auxilium. 
nam  neque  inter  uos  aliud  quaerendum  natum  est  quam  quid  sit 
sapientia  —  in  quo  eam  uestrum  neuter  oppugnat,  quia  uterque 
desiderat  —  neque  si  tu  in  definienda  sapientia  defecisse  te  putas, 
propterea  reliqua  defensio  sententiae  tuae  tibi  deserenda  est.  itaque  10 
a  me  nihil  aliud  habebis  quam  definitionem  sapientiae,  quae  nec  mea 
nec  noua  est,  sed  et  priscorum  hominum  et  quam  uos  miror  non  re- 
cordari.  non  enim  nunc  primo  auditis  sapientiam  esse 
rerumhumanarum    diuinarumque    scientiam, 

17.  Hic  Licentius,  quem  post  istam  definitionem  diu  putabam  15 
quaesiturum  esse  quod  diceret,  subiecit  statim :  Cur  ergo  non  quaeso 
sapientem  uocamus  flagitiosissimum  illum  hominem,  quem  ipsi  bene 
nouimus  per  innumera  scorta  solere  dissolui,  Albicerium  dico  illum, 
qui  apud  Karthaginem  multos  annos  consulentibus  mira  quaedam 
et  certa  respondit  ?  innumerabilia  commemorare  possem,  nisi  et  apud  20 
eos  loquerer,  qui  experti  sunt,  et  paucis  nunc  satis  sit  ad  id  quod  uolo. 
nonne  cochlearium  —  mihi  autem  dicebat  —  cum  domi  non  inuenire- 
tur,  tuo  iussu  percontatus  non  solum  quid  quaereretur  uerum  etiam 
nominatim,  cuius  res  esset  et  ubi  lateret,  citissime  uerissimeque  re- 
spondit?  item  mepraesente  —  omitto  illud,  quod  in  eo  quod  rogaba-  25 
tur  nihil  omnino  falsus  est,  sed  cum  puer,  qui  nummos  ferebat,  cer- 
tam  eorum  partem,  cum  ad  eum  pergeremus,  furatus  esset,  omnes 
sibi  numerari  iussit  coegitque  illum  ante  oculos  nostros  quos  abstu- 

13  Cic.  de  off.  II  5.  Tusc  IV  57 

1  moz  ut  T  (c/.  de  ord.  II  9,26)  mox  HMP  {cf.  Ronsch,  It.  u.  Vulg. '  p.  400) 
pridi*e  (a  ras.)  P  2  ocium  esset  Tml  3  postulasti  Tedd.  tygeti  Tml 
5  ♦♦♦sermone  T         6  uUo]  te  eam  Ta  9  nequ^  sit  {om.  tu)  P  neque  sit  H 

neque  sic  M  10  sapientiae  M  11  ame  (e  s.  m2)  P  12  mirer  HPm2m 
13  nunc  primum  m  tunc  primo  a  16  quid  MTa  19  kartaginem  MT 

21  et]  at  edd.  ad  id]  uti  ad*id  (h  ras.)  T  22  cochlearius  P  autem  om.M 
24  uerissime  (que  add.  m2)  M  25  pr^ssente  P  27  omnis  M  28  occulos  T 
quod  MT 


I  6,  16-7,  19  17 

lerat  reddere,  priusquam  omnino  ipse  aut  eosdem  nummos  i.idisset 
aut  quantum  sibi  allatum  fuerit  audisset  e  nobis. 

18.  Quid,  quod  doctissimum  et  clarissimum  uirum  Flaccianum 
mirari  solitum  esse  abs  te  accepimus,  qui  cum  de  fundo  emendo  esset 
5  locutus,  ad  illum  diuinum  rem  ita  detulit,  ut  quid  egisset,  si  potis 
esset,  ediceret  ?  atque  ille  statim  non  modo  negotii  genus  sed  etiam, 
in  quo  ille  uehementer  clamabat  admirans,  ipsum  fundi  nomrn  pro- 
nuntiauit,  cum  ita  esset  absurdum,  ut  uix  eius  Flaccianus  ipse  me- 
minisset.  iam  illud  sine  stupore  animi  non  queo  dicere,  quod  amico 

10  nostro,  discipulo  tuo,  sese  uolenti  exagitare  flagitantique  insolenter, 
ut  diceret,  quid  secum  ipse  tacitus  uolueret,  Uergilii  uersum  eum 
cogitare  respondit.  cum  ille  obstupefactus  negare  non  posset,  perre- 
xit  quaerere,  quisnam  uersus  esset;  nec  Albicerius,  qui  grammatici 
scholam  uix  transiens  uidisset  aliquando,  uersum  ipsum  securus 

15  et  garrulus  canere  dubitauit.  num  igitur  aut  res  humanae  non  erant, 
de  quibus  ille  consulebatur,  aut  sine  rerum  diuinarum  scientia  tam 
certa  consulentibus  et  uera  respondit?  at  utrumque  absurdum  est. 
nam  et  humanae  res  nihil  sunt  aliud  quam  reshominum,  ut  argentum 
nummi  fundus  postremo  ipsa  etiam  cogitatio,  et  res  diuinas  quis  non 

2C  recte  arbitretur  esse,  per  quas  homini  diuinatio  ipsa  contingit  ?  sa- 
piens  ergo  fuit  Albicerius,  si  sapientiam  rerum  humanarum  diui- 
narumque  scientiam  illa  definitione  concedimus. 

VII.  19.  Hic  ille :  Primo,  inquit,  ego  scientiam  non  appello,  in 
qua  ille,  qui  eam  profitetur,  aliquando  fallitur.  scientia  enim  non 
25  solum  conprehensis  sed  ita  conprehensis  rebus  constat,  ut  neque  in 
ea  quisquam  errare  nec  quibuslibet  aduersantibus  inpulsus  nutare 
debeat.  unde  uerissime  a  quibusdam  philosophis  dicitur  in  nullo 
eam  posse  nisi  in  sapiente  inueniri,  qui  non  modo  perfectum  habere 
debet  id,  quod  tuetur  ac  sequitur,  uerum  etiam  inconcussum  tenere. 


2  ablatum  Ma         e]  a  Hm2  s.  l.  3  flactionum  Tml         5  diuinam  M 

potis  esset  ediceret  HP  potis  esse  te  diceret  M  potuisset  ediceret  T  7  quo] 
coP  uehementius  T  8  flactianus  PT  11  tatitus  Pmi  uirgilii  il/T 
12  cogita*re  (t  ras.)P  13  quinam  T  14  scolam  codd.  15  non  dubitauit 
HMPa  17  atj  aut  H  (m  ras.)  MTa  a*bsurdum  P  19  fundi  T 

22  definitione  tua  (e  tua  add.  m2)  P  23  ille]  ego  T  inquam  T  24  ea  // 
25  co*prehensis  (n  ras.,  i  ex  o  corr.)  P  26  quisquam]  quis  unquam  Tm 

aduersitatibus  M      impulsis  a       28  sapiente*(e  alt.  a  m2)  P      perceptum  Tm 

LXIII.  August.  I  pars  III.  ed.  K  n  o  e  1 1.  2 


18  I.   Oontra  Academicos 

scimus  autem  illum,  quem  commemorasti,  multa  saepe  falsa  dixisse, 
quod  non  solum  aliis  mihi  referentibus  comperi  sed  praesens  ali- 
quando  ipse  percepi.  eumne  igitur  scientem  uocem,  cum  saepe  falsa 
dixerit,  quem  non  uocarem,  si  cunctanter  uera  dixisset  ?  hoc  me  de 
aruspicibus  et  de  auguribus  et  de  his  omnibus,  qui  sidera  consulunt,  5 
et  de  coniectoribus  dixisse  putatote  aut  aliquem  ex  hoc  genere  ho- 
minum  proferte,  si  potestis,  qui  consultus  numquam  de  responsis 
suis  dubitauerit,  numquam  postremo  falsa  responderit.  nam  de 
uatibus  nihil  mihi  puto  esse  laborandum,  qui  mente  loquuntur  aliena. 

20.  Deinde  res  humanas  esse  ut  concedam  res  hominum,  quid-  10 
quam  tu  existimas  nostrum  esse,  quod  no^is  uel  dare  uel  eripere  casus 
potest  ?  aut  cum  rerum  humanarum  scientia  dicitur,  ea  dicitur,  qua 
quisque  nouit  uel  quot  uel  quales  fundos  habeamus,  quid  auri,  quid 
argenti,  quid  denique  alienorum  carminum  cogitemus?  illa  est  hu- 
manarum  rerum  scientia,  quae  nouit  lumen  prudentiae,  temperan-  15 
tiae  decus,  fortitudinis  robur,  iustitiae  sanctitatem.  haec  enim  sunt, 
quae  nullam  fortunam  metuentes  uere  nostra  dicere  audemus; 
quae  si  Albicerius  ille  didicisset,  numquam,  mihi  crede,  tam  luxuriose 
deformiterque  uixisset.  quod  autem  dixit,  quem  uersum  uolueret 
animo  ille,  quo  consulebatur,  neque  hoc  puto  inter  res  nostras  esse  20 
numerandum,  non  quo  negem  honestissimas  disciplinas  ad  posses- 
sionem  quandam  nostri  animi  pertinere,  sed  quia  uersum  alienum 
etiam  inperitissimis  canere  ac  pronuntiare  concessum  est.    ideo 
talia  cum  in  memoriam  nostram  incurrerint,  non  mirum,  si  sentiri 
possunt  ab  huius  aeris  animalibus  quibusdam  uilissimis,  quos  dae-  25 
monas  uocant,  a  quibus  nos  superari  acumine  ac  subtilitate  sensuum 
posse  concedo,  ratione  autem  nego,  atque  id  fieri  nescio  quo  modo 
secretissimo  atque  a  nostris  sensibus  remotissimo.    non  enim,  si 
miramur  apiculam  melle  posito  nescio  qua  sagacitate,  qua  hominem 


1  dixi*sse  T  2  ipse  aliquando  T  aliquando  {om.  ipse)  M  3  percipi  Pml 
4  constaiter  a  6  coniectoribus]  coniectoribus  somniorum  Tm  aut]  ut  Pml 
7  respons*is  P  9  auibus  ex  uatibus  Pm2  quae  ex  qui  Pm2  locuntur  M 
10  quicquam  Pm2  13  quisquam  edd.  pr.  uel  om.T  quod  HmlPmlTml 
14  qui  denique  Pml  quidque  denique  edd.  15  rerum  om.  a  prudentiae  Tm2 
in  ras.  16  s*anctitatem  (c  ras.,  ti  s.  m2)  P  18  luxoriose  P  20  quo]  a  quo 
HTedd.  nostras  res3/  21  possessinem  Pm2  22quiaP  23  etiam  om.T 
ideoque  Tedd.        24  mirumj  mirum  est  Tm        sentire  H       28  amotissimo  M 


I   7,  19—8,  22  19 

uincit,  undeunde  aduolare,  ideo  eam  nobis  praeponere  aut  saltem 
comparare  debemus. 

21.  Itaque  uellem  magis  iste  Albicerius  ab  eo,  qui  discere  cu- 
peret,  interrogatus  ipsa  metra  docuisset  uel  coactus  a  quopiam  con- 
5  sultorum  de  re  sibi  statim  proposita  uersus  proprios  cecinisset. 
quod  eundem  Flaccianum  saepe  dixisse  soles  commemorare,  cum 
illud  diuinationis  genus  magna  mentis  altitudine  derideret  atque 
despiceret  idque  nescio  cui  abiectissimae  animulae  —  sicenimdicebat 
—  tribueret,  quo  ille  quasi  spiritu  admonitus  uel  inflatus  haec  respon- 

10  dere'solitus  esset.  quaerebat  enim  uir  ille  doctissimus  ab  his,  qui 
talia  mirarentur,  num  grammaticam  uel  musicam  uel  geometricam 
posset  Albicerius  docere.  quis  autem  illum  nosset  et  non  istorum 
omnium  imperitissimum  fateretur  ?  quam  ob  rem  ad  extremum  hor- 
tabatur,  ut  animos  suos  hi,  qui  talia  didicissent,  illi  diuinationi 

15  sine  dubitatione  praeferrent  darentque  operam  his  disciplinis  instru- 
ere  atque  adminiculare  suam  mentem,  quibus  aeriam  istam  inui- 
sibihum  animantium  naturam  transilire  et  eam  supereuolare  con- 
tingeret. 

VIIL  22.  lam  res  diuinae  cum  omnibus  concedentibus  mehores  au- 

20  gustioresque  multo  quani  humanae  sint,  quo  pacto  eas  ille  adsequi 
poterat,  qui  quid  esset  ipse  nesciebat,  nisi  forte  existimans  sidera, 
quae  cotidie  contemplamur,  magnum  quiddam  esse  in  conparatione 
uerissimi  et  secretissimi  dei,  quem  raro  fortasse  intellectus,  sensus 
autem  nullus  attingit?  haec  autem  praesto  sunt  ocuUs  nostris.  nec 

25  ista  igitur  sunt  illa  diuina,  quaha  se  sola  scire  sapientiaprofitetur; 
cetera  autem,  quibus  isti  nescio  qui  diuinantes  uel  ad  uanam  iactan- 
tiam  uel  ad  quaestum  abutuntur,  prae  sideribus  profecto  uihora 
sunt.   non  igitur  Albicerius  rerum  humanarum  ac  diuinarum  scien- 


1  uicit  Tml       unde  HMP  inde  a       saltira  HMmlPml       3  istaquae  M 
dicere  Pml  5  *statim  ex  statum  Pm2  8  dispiceret  M  animali  M 

9  ammonitus  Pm2  haec  om.Mml  10  doctissimus  ille  a  iis  m  11  numj 
nunc  H  12  albericusil/  Albicerius  posset  m  istor*um  (i  ras.)P  13  peri- 
tissimum  M  14  hii  H  ii  m  16  adque  Pml  adminiculari  MT  eriam  Pml 
17  transilire  (re  s.  m2)  P  transilire  his  T  superuolare  Mm  19  com  Pml 
20  ille  eas  edd.  21  essent  ipsae  M  fortassei/  existimas  T  erfrf.  22  qui- 
dam  Pml  23  uenissimi  Pml  quam  T  se*nsus  P  24  oculis— sunt 
add.  m2  in  mg.  P  27  prae  sideribus  (si  s.)  P  pro  syderibus  M  profecto  om.  a 
28  ac]  ex  ad  corr.  T  et  M      scientiae  om.M 


20  I.  GontraAcademicos 

tiae  particeps  fuit  frustraque  abs  te  isto  modo  definitio  nostra  temp- 
tata  est.  postremo  cum  quidquid  praeter  res  humanas  atque  diuinas 
est,  nos  uilissimum  ducere  et  omnino  contemnere  oporteat,  quaero, 
in  quibus  rebus  quaerat  tuus  ille  sapiens  ueritatem.  —  In  diuinis, 
ait  ille ;  nam  uirtus  etiam  in  homine  sine  dubitatione  diuina  est.  —  5 
Has  igitur  Albicerius  iam  sciebat,  quas  tuus  sapiens  semper  inqui- 
ret  ?  —  Tum  Licentius :  Diuinas,  ait,  et  ille  nouerat,  sed  non  eas,  quae 
a  sapiente  quaerendae  sunt.  quis  enim  non  euertat  omnem  loquendi 
consuetudinem,  si  ei  diuinationem  concedat,  adimat  res  diuinas,  e 
quibus  diuinatio  nominata  est  ?  quare  illa  uestra  definitio,  nisi  fallor,  10 
nescio  quid  aliud,  quod    ad    sapientiam   non  pertineret,  inclusit. 

23.  Tum  Trygetius :  Definitionem  istam,  inquit,  defendet,  si  hbe- 
bit,  ille  qui  protuht.  nunc  mihi  tu  responde,  ut  tandem  ad  id  quod 
agitur  ueniamus.  —  Istic  sum,  inquit  ille.  —  Dasne,  ait,  Albicerium 
scisse  uerum?  —  Do,  inquit.  —  Mehor  igitur  tuo  sapiente.  —  NuUo  15 
modo,  ait  ille;  nam  quod  genus  ueri  sapiens  requirit,  non  solum  ille 
dehrus  ariolus  sed  ne  ipse  quidem  sapiens,  dum  in  hoc  corpore  uiuit, 
adsequitur.  quod  tamen  tantum  est,  ut  multo  sit  praestabihus 
hoc  semper  quaerere  quam  illud  ahquando  inuenire.  —  Necesse 
est,  ait  Trygetius,  ut  mihi  in  angustiis  definitio  illa  subueniat.  quae  20 
si  propterea  tibi  uitiosa  uisa  est,  quia  complexa  est  eum,  quem  non 
possumus  uocare  sapientem,  quaero,  utrum  eam  probes,  si  sapien- 
tiam  rerum  humanarum  diuinammque  scientiam  dicamus,  sed  ea- 
rum,  quae  ad  beatam  uitam  pertineant.  —  Est,  inquit  ille,  et  ista  sa- 
pientia  et  non  sola.  unde  superior  definitio  inuasit  ahenum,  haec  25 
autem  proprium  deseruit;  quare  iUa  auaritiae,  ista  stultitiae  coargui 
potest.  etenim  ut  iam  ipse  exphcem  definitione  quod  sentio,  sapien- 
tia  mihi  uidetur  esse  rerum  humanarum  et  diuinarum,  quae  ad  bea- 
tam  uitam  pertineant,  non  scientia  solum  sed  etiam  dihgens  inqui- 


1  particeps  (s  add.m2) P  frustaque P  2  quicquid  MPm2T  4  iJle 
tuus  MT  edd.  7  sed  et  non  a  9  diuinatione  HMP  concessa  M  et  adi- 
mat  a  ex  M  10  ni  edd.  11  inclusit  -^  P  12  istam  inquid  defendet 
definitionem  T  silebit  M  13  responde]  uolo  respondeas  Tm  tamdem  P 
de  quo  M  14  dasnae  H  desine  P  16  inquirit  m  17  delerus  Pm2 

hariolus  T  ipsi  Pml  18  tameil  om.M  20  est  om.T  21  propteraea  P 
22  ♦eam  (m  ms.)  P  24  inquid  Pmi  25  et]  sed  T  erfrf.  26  ista  stultitiae 
om.HMP        coargui*P         27  ipse  iam  edd.        28  diuinarumque  {om.  et)  edd. 


I  8,  22-9,  24  21 

sitio.  quam  descriptionem  si  partiri  uelis,  prima  pars,  quae  scien- 
tiam  tenet,  dei  est,  haec  autem,  quae  inquisitione  contenta  est, 
hominis.  illa  igitur  deus,  hac  autem  homo  beatus  est.  —  Tum  ille: 
Miror,  inquit,  sapientem  tuuni  quomodo  asseris  frustra  operam  con- 
6  sumere.  —  Quomodo,  inquit  Licentius,  frustra  operam  consumere, 
cum  tanta  mercede  conquirat?  nam  hoc  ipso,  quo  quaerit,  sapiens 
est,  et  quo  sapiens,  eo  beatus,  cum  ab  omnibus  inuolucris  corporis 
mentem  quantum  potest  euoluit  et  se  ipsum  in  semet  ipsum  colligit, 
cum  se  non  permittit  cupiditatibus  laniandum,  sed  in  se  atque  in 

10  deum  semper  tranquillus  intenditur,  ut  et  hic,  quod  beatum  esse 
supra  inter  nos  conuenit,  ratione  perfruatur  et  extremo  die  uitae 
ad  id  quod  concupiuit  adipiscendum  reperiatur  paratus  fruaturque 
merito  diuina  beatitudine,  qui  humana  sit  ante  perfruitus. 

IX.  24.  Tum  ego,  cum  Trygetius  quid  sit  respondendum  diu 

15  quaereret:  Non  puto,  inquam,  Licenti,  etiam  huic  argumenta  defu- 
tura,  si  eum  otiose  quaerere  permittamus.  quid  enim  ei  quouis  loco 
defuit  ad  respondendum?  nam  primo  ipse  intuUt,  quoniam  de  beata 
uita  quaestio  nata  est  et  beatuni  sokim  necesse  est  esse  sapientem, 
si  quidem  stultitia  etiam  stultorum  iudicio  misera  est,  perfectum 

20  sapientem  esse  debere,  non  autem  perfectum  esse  qui  adhuc  uerum 
quid  sit  inquirit,  unde  ne  beatum  quidem.  cui  loco  tu  cum  molem 
auctoritatis  obiceres,  modeste  ahquantum  Ciceronis  nomine  per- 
turbatus  tamen  se  statim  erexit  et  generosa  quadam  contumacia  in 
uerticem  hbertatis  exsikiit  rursumque  arripuit  quod  erat  de  manibus 

25  uiolenter  excussum  quaesiuitque  abs  te,  utrum  tibi  perfectus  qui 
adhuc  quaereret  uideretur,  ut,  si  fatereris  non  esse  perfectum,  ad 
caput  recurreret  demonstraretque,  si  posset,  per  illam  definitionem 
perfectum  esse  hominem,  qui  secundum  legem  mentis  uitam  guber- 

1  describtionem  P  2  inquesitione  Prn7  contempta  T  3  autem  07n.M 
4  adseras  m  5  operam  consumere  om.HMT  6  tantam  mercedem  a  7  est 
om.M  nh  om.M  *omn ibus  (h  ras.)P  8  msemeti^em2add.)P  10  tran- 
quiUiusT"  intendita  hic]  hic  tranquillius  T  quod]q;P  12repperiaturPm2 
13  qui]  quia  (a  m2)  P  perfructus  Hm2Tm  14  sit  HPml  sibi  esset  MPm2T 
edd.  15  quaerer*et  (a  ras.)  P         huic  ex  hunc  P  huic  etiam  argu- 

***** 
menta  T  etiam  argumenta  huic  edd.       17  ipse  primo  M       19  etiam  P     20  esse 

sapientem  M  21  mole  M  22  moleste  Tm  23  contumatia  PT  24  exsiliuit 
P7n2  exiliuit  T  exsiliit  m  rursusque  P  25  uiolenter]  ei  u.  M  26  quae- 
ret  HP  querit  M       27  domonstraretque  P^nl       possit  P 


99 


T.   Contra  Academicos 


naret,  ac  per  hoc  beatum  nisi  perfectum  esse  non  posse.  quo  te  laqueo 
cum  expedisses  cautius,  quam  putabam,  et  perfectum  hominem  esse 
diceres  inquisitorem  dihgentissimum  ueritatis  ipsaque  iUa  defini- 
tione,  qua  beatam  uitam  iUam  demum  esse  dixeramus,  quae  secun- 
dum  rationem  ageretur,  tu  praefidentius  apertiusque  pugnasses,  ihe  5 
tibi  plane  reposuit;  nam  occupauit  praesidium  tuum,  unde  pulsus 
omnino  summam  rerum  amiseras,  ni  te  indutiae  reparassent.  ubi 
enim  arcem  locauerunt  Academici,  quorum  tueris  sententiam,  nisi 
in  erroris  definitione?  quae  tibi  nisi  noctu  fortasse  per  somnium  red- 
iret  in  mentem,  iam  quid  responderes  non  habebas,  cum  in  ex-  10 
ponenda  Ciceronis  sententia  id  ipsum  tu  ipse  ante  commemoraueris. 
deinde  uentum  est  ad  definitionem  sapientiae,  quam  cum  tanta  calh- 
ditate  labefactare  conareris,  ut  tua  furta  nec  ipse  auxihator  tuus 
Albicerius  fortasse  comprehenderet,  quanta  tibi  uigilantia,  quantis 
uiribus  restitit,  quam  te  paene  inuoluit  atque  depressit,  nisi  te  15 
postremo  tua  definitione  noua  tutareris  diceresque  humanam  esse 
sapientiam  inquisitionem  ueritatis,  ex  qua  propter  animi  tranquihi- 
tatem  beata  uita  contingeret!  huic  iste  sententiae  non  respondebit, 
praesertim  si  in  proroganda  diei  uel  parte,  quae  restat,  reddi  sibi 
gratiam  postulabit.  20 

25.  Sed,  ne  longum  faciamus,  iam,  si  placet,  sermo  iste  claudatur, 
in  quo  immorari  etiam  superfluum  puto.  tractata  enim  res  est  pro 
suscepto  negotio  satis;  quae  post  pauca  omnino  posset  uerba  finiri, 
nisi  exercere  uos  uehem  neruosque  uestros  et  studia,  quae  mihi 
magnacura  est,  explorare.  nam  cum  instituissem  uos  ad  quaerendam  25 
ueritatem  magno  opere  hortari,  coeperam  ex  uobis  quaerere,  quan- 
tum  in  ea  momenti  poneretis;  omnes  autem  posuistis  tantum,  ut 
plus  non  desiderem.  nam  cum  beati  esse  cupiamus,  siue  id  fieri 
non  potest  nisi  inuenta  siue  non  nisi  dihgenter  quaesita  ueritate, 


1  beatum  Tm2sJ.  a,  quo  T  edd.  2  perfectumque  (om.  et)  T  diceres 
{om.  esse)  Tm  diceres  esse  a  3  ipsaquae  Pmi  5  ageretur  om.M  aptiusqueilf 
illa  M  7  nisi  T  8  posuerunt  M  achademici  codd.  ubique  9  nocte  U 
lOpr.  inom.M  13furta — Albicerius  om.//3fP  albiceriushariolusa  15quam] 
qua  E  cum  M  postremo  te  edd.  16  diceresquae  P  17  inquisitionis  T 
18  respondit  M  19  *si  P  praeroganda  H  die  Ma  reddi  (i  ex  e  corr.)T 
22  tracta  Pml  est  om.M  23  ueba  Pml  24  u*os*  (n  ras.)  P  25  est 
cura  edd.  quaerendum  (om.  ueritatem)  M  2G  magno*pere  (0  ras.)  P  magno- 
pere  HMT 


I  9,  24—11  1,   1  23 

postpositis  ceteris  omnibiis  rebus  nobis,  si  beati  esse  uolumus,  per- 
quirenda  est.  quam  ob  rem  iam  istam,  ut  dixi,  disputationem  termi- 
nemus  et  relatam  in  litteras  mittamus,  Lieenti,  potissimum  patri 
tuo,  cuius  erga  philosophiam  iam  prorsus  animum  teneo.  sed  adhuc 
5  quae  admittat  quaero  fortunam.  incendi  autem  in  haec  studia  uehe- 
mentius  poterit,  cum  te  ipsum  iam  mecum  sic  uiuere  non  audiendo 
sohim  uerum  etiam  legendo  ista  cognouerit.  tibi  autem,  si,  ut  sentio, 
Academici  placent,  uires  ad  eos  defendendos  uahdiores  para;  nam 
illos  ego  accusare  decreui.  —  Quae  cum  essent  dicta,  surreximus. 

10  LIBER  SECU^^DUS. 

L  L  Si  quam  necesse  est  disciphna  atque  scientia  sapientiae 
uacuum  esse  non  posse  sapientem,  tam  eam  necesse  esset  inuenire, 
dum  quaeritur,  omnis  profecto  Academicorum  uel  calumnia  uel  per- 
tinacia  uel  peruicacia  uel,  ut  ego  interdum  arbitror,  congrua  ilh  tem- 

15  pori  ratio  simul  cum  ipso  tempore  et  cum  ipsius  Carneadis  Ciceronis- 
que  corporibus  sepulta  foret.  sed  quia  siue  uitae  huius  multis  uariis- 
que  iactationibus,  Eomaniane,  ut  in  eodem  te  probas,  siue  ingeniorum 
quodam  stupore  uel  socordia  uel  tarditate  torpentium  sine  despera- 
tione  inueniendi  —  quia  non  quam  facile  ocuhs  ista  lux,  tam  facile 

20  mentibus  sapientiae  sidus  oboritur  —  siue  etiam,  qui  error  omnino 
populorum  est,  falsa  opinione  inuentae  a  se  ueritatis  nec  dihgenter 
homines  quaerunt,  si  qui  quaerunt,  et  a  quaerendi  uoluntate  auer- 
tuntur,  euenit,  ut  scientia  raro  paucisque  proueniat,  eoque  fit,  ut 
Academicorum  arma,  quando  cum  eis  ad  manus  uenitur,  nec  medio- 

2  suputationem  {corr.  m2)  P  3  literas  M  litteris  T  4  er*ga  P  5  quae- 
so  Ha  6  iara]  iam  intentum  edd.  7  si  ut]  sicut  P  ut  Tml  9  accusare]  reos 
citare  Tm  posi  dicta  add.Tedd.  prandium  paratum  esse  nuntiatum  (annuntiatum 
edd.)  est  (atque  add.  edd.)  sureximus  Pml  ACHADEMICORUM  LIBER 
PRLMUS  EXPLICIT  INCIPIT  LIBER  SECUNDUS  P  EXPLICIT  LIBER 
PRIMUS  AURELII  AUGUSTINI  EPI  ACHADEMICORUM  LIBER  SECUN- 
DUS  INCIPIT  H  EXPLICIT  LIBER  •!•  CTRA  ACHADEMICOS  INGIPIT 
LIBII.3/ AURELII  AUGUSTINI  ACHADEMICORUM  LIB  .I-EXPLICIT. 
INC    II-  T  11  disciplina  scientiae  atque  sapientiae  M  adque  Pml 

14*uicatia  T  ratio  tempori  T         17  eadem  T         19  non  quam]  numquam 

HmlP  20  omnium  MTm  21  a  se  (m.T  22  si]  et  si  H  et  a]  et  ea  P 
ea //  uolumtate  Pm2  23  eoquae  P  24  achademica  3/rw2  hisT  meo- 
cribus  Pml 


24  I.   ContraAcademicos 

cribus  uiris  sed  acutis  et  bene  eruditis  inuicta  et  quasi  Uulcania 
uideantur.  quam  ob  rem  contra  illos  fluctus  procellasque  fortunae 
cum  obnitendum  remis  qualiumcumque  uirtutum  tum  in  primis 
diuinum  auxilium  omni  deuotione  atque  pietate  implorandum  est, 
ut  intentio  constantissima  bonorum  studiorum  teneat  cursum  suum,  5 
a  quo  eam  nuUus  casus  excutiat,  quominus  illam  philosophiae  tutis- 
simus  iucundissimusque  portus  accipiat.  haec  prima  tua  causa  est; 
hinc  tibi  metuo,  hinc  te  cupio  hberari,  hinc,  si  modo  dignus  sum,  qui 
impetrem,  cotidianis  uotis  auras  tibi  prosperas  orare  non  cesso; 
oro  autem  ipsam  summi  dei  uirtutem  atque  sapientiam.  quid  est  10 
enim  aliud,  quem  mysteria  nobis  tradunt  dei  filium? 

2.  Multum  me  autem  adiuuabis  pro  te  deprecantem,  si  non  nos 
exaudiri  posse  desperes  nitarisque  nobiscum  et  non  sohim  uotis  sed 
etiam  uoluntate  atqiie  illa  tua  naturali  mentis  altitudine,  propter 
quamte  quaero,  qua  singulariterdelector,  quam  semperadmiror,  quae  15 
in  te  —  pro  nefas!  —  illis  rerum  domesticarum  nribibus  quasi  fulmen 
inuohiitur  et  multos  ac  paene  omnes  latet,  me  autem  et  alium  uel  ter- 
tium  famiharissimos  tuos  latere  non  potest,  qui  saepe  non  solum 
attente  audiuimus  murmura  tua  sed  etiam  nonnuUa  fulgora  fulmini- 
bus  propiora  conspeximus.  quis  enim,  ut  cetera  pro  tempore  tace-  20 
am  et  unum  commemorem,  quis,  inquam,  tam  subito  umquam  tan- 
tum  intonuit  tantumque  himine  mentis  emicuit,  ut  sub  uno  fremitu 
rationis  et  quodam  coruscamine  temperantiae  uno  die  iUa  pridie 
saeuissima  penitus  hbido  moreretur?  ergo  non  erumpet  ahquando 
ista  uirtus  et  multorum  desperantium  risus  in  horrorem  stuporem-  'i5 
que  conuertet  et  locuta  in  terris  quasi  quaedam  futurorum  signa 
rursus  proiecto  totius  corporis  onere  recurret  in  caelum?  ergone 
Augustinus  de  Romaniano  frustra  ista  dixit?  non  sinet  iUe,  cui 
me  totum  dedi,  quem  nunc  recognoscere  ahquantum  coepi. 

1  cf.  Uerg.  Aen.  VIII  535.  XII  739      10  cf.  I  Cor.  1,  24 

3  qualicumque  M  5  intentione  M  cursus  M  7  iocundissirausquae 
MPmlT  8  sim  HMT  edd.  10  ora  P  di  sapientiam  T  11  quae  P 
misteria  PtnlT  12  autem  me  M  edd.  13  desperas  Mml         et  P  et  tu 

HMT  edd.  15  quam  te  ex  quante  Tm2  qua*  (e  ras.)  P  16  quasi]  qua  P 
flumen  3/  17  pene  P  19  fulgura  HMT  edd.  21  inqua*(m  ras.)  P 
unquam  {corr.  m2)  P  22  uno]  illo  T  23  illa  om.M  pridie]  et  pr.  T 

24  ergone  HMPm2T  edd.  26  conuertat  Tml  27  recurret]  currit  HMP 

28  romoniano  Tml        illa  Tml        29  aliquantura  o^n.M 


II  1,  1-2,  4  25 

11.  3.  Ergo  adgredere  mecum  philosophiam;  hie  est  quidquid 
te  anxium  saepe  atque  dubitantem  mirabiUter  solet  mouere.  non 
enim  metuo  aut  a  socordia  morum  aut  a  tarditate  ingenio  tuo.  quis 
te,  quando  ahquantum  respirare  concessum  est,  in  sermonibus 
5  nostris  uigilantior,  quis  acutior  apparuit?  ego  tibi  gratiam  non  re- 
pensabo  ?  an  fortasse  paululum  debeo  ?  tu  me  adulescentulum  pau- 
perem  ad  studia  pergentem  et  domo  et  sumtu  et,  quod  plus  est, 
animo  excepisti;  tu  patre  orbatum  amicitia  consolatus  es,  hortatione 
animasti,  ope  adiuuisti;  tu  in  nostro  ipso  municipio  fauore  famili- 

10  aritate  communicatione  domus  tuae  paene  tecum  clarum  primatem- 
que  fecisti;  tu  Karthaginem  inlustrioiis  professionis  gratia  reme- 
antem,  cum  tibi  et  meorum  nuUi  consihum  meum  spemque  ape- 
ruissem,  quamuis  aliquantum  iUo  tibi  insito  —  quia  ibiiam  docebam 
—  patriae  amore  cunctatus  es,  tamen  ubi  euincere  adulescentis  cupi- 

15  ditatem  ad  ea  quae  uidebantur  meUora  tendentis  nequiuisti,  ex  de- 
hortatore  in  adiutorem  mira  beniuolentiae  moderatione  conuersus 
es.  tu  necessariis  omnibus  iter  adminiculasti  meiim;  tu  ibidem  rur- 
sus,  qui  cunabula  et  quasi  nidum  studiorum  meorum  foueras,  iam 
uolare  audentis  sustentasti  rudimenta;  tu  etiam,  cum  -te  absente 

20  atque  ignorante  nauigassem,  nonnihil  suscensens,  quod  non  tecum 
communicassem,  ut  solerem,  atque  aUud  quiduis  quam  contuma- 
ciam  suspicans  mansisti  inconcussus  in  amicitia  nec  plus  ante  oculos 
tuos  Uberi  deserti  a  magistro  quam  nostrae  mentis  penetraUa  puri- 
tasque  uersata  est. 

25  4.  Postremo  quidquid  de  otio  meo  modo  gaudeo,  quod  a  super- 

fluarum  cupiditatium  uincuUs  euolaui,  quod  depositis  oneribus  mor- 

7.cf.  Conf.  II  3,  5      11  cf.  Conf.  III  1,  1       20  cf.  Conf.  V  8,  14  sq. 

1  atgredere  Tml  2  mirabiliter  otn.M  3  ingenii  tui  Hm2M  edd.  quis] 
quis  enim  edd.  4  respirere  Pml  5  egone  EPm2  ergone  MT  edd.  6  ado- 
lescentulum  T  7  studia]  peregrina  studia  T  edd.  sumptu  HMPm2T 

pus  Pml  8  consnlatus  Pml  9  ope**P  ope  adiuuisti  om.Mml  11  fecisti] 
me  fecisti  edd.  Kartaginem  M  cartaginem  T  carthaginem  H  proffessionis  P 
12  tibi]  tibi  soli  Ta  spemque  om.M  14  aduliscentis  P  15  quiuisti  Pml 
nequisti  m         17  tu  neces  (sariis)  Pm2  in  ras.  necessarium  M  18  cu- 

nabla  Pml  19  tu*  (m  ras.)  P  20  innorante  Pml  imnorante  Pm2  nihil  Tm 
succensens  T  succenses  M  21  cummunicassem  P  quicquiduis  H  qua  H 
contumatia  Pml  contumacia  H  22  suspicas  Pml  in  araicitia  inconcussus  T 
23  nostri  (om.  mentis)  H       penitralia  T       26  cupiditatum  MT  edd. 


26  I.   ContraAcaderaicos 

tiiarum  curaruni  respiro  resipisco  redeo  ad  me,  quod  quaero  inten- 
tissimus  ueritatem.  quod  inuenire  iam  ingredior,  quod  me  ad  sum- 
mum  ipsum  modum  peruenturum  esse  confido,  tu  animasti,  tu  inpu- 
listi,  tu  fecisti.  cuius  autem  minister  fueris,  plus  adhuc  fide  concepi 
quam  ratione  conprehendi.  nam  cum  praesens  praesenti  tibi  expo-  5 
suissem  interiores  metus  animi  mei  uehementerque  ac  saepius  as- 
sererem  nullam  mihi  uideri  prosperam  fortunam,  nisi  quae  otium 
philosophandi  daret,  nullam  beatam  uitam,  nisi  qua  in  philosophiy 
uiueretur,  sed  me  tanto  meorum  onere,  quorum  ex  officio  meo  uita 
penderet,  multisque  necessitatibus  uel  pudoris  uel  ineptae  meorum  10 
miseriae  refrenari,  tam  magno  es  elatus  gaudio,  tam  sancto  huius 
uitae  inflammatus  ardore,  ut  te  diceres,  si  tu  ab  illarum  importu- 
narum  htium  uincuhs  ahquo  modo  eximereris,  omnia  mea  uincula 
etiam  patrimonii  tui  mecum  participatione  rupturum. 

5.   Itaque  cum  admoto  nobis  fomite  discessisses,  numquam  15 
cessauimus  inhiantes  in  philosophiam  atque  illam  uitam,  quae  inter 
nos  placuit  atque  conuenit,  prorsus  nihil  ahud  cogitare  atque  id  con- 
stanter  quidem,  sed  minus  acriter  agebamus,  putabamus  tamen  satis 
nos  agere.    et  quoniam  nondum  aderat  ea  flamma,  quae  summa 
nos  arreptura  erat,  illam   qualem  aestuabamus   arbitrabamur  esse  20 
uel  maximam,  cum  ecce  tibi  hbri  quidam  pleni,  ut  ait  Celsinus,  bonas 
res  Arabicas  ubi  exhalarunt  in  nos,  ubi  ilh  flammulae  instiharunt 
pretiosissimi  unguenti  guttas  paucissimas,  incredibile,  liomaniane, 
incredibile  et  ultra  quam  de  me  fortasse  et  tu  credis  —  quid  amphus 
dicam?  —  etiam  mihi  ipsi  de  me  ipso  incredibile  incendium  conci-  25 
tarunt.  quis  me  tunc  honor,  quae  hominum  pompa,  quae  inanis  fa- 

13  cf.  Conf.  VI  14,  24        21  cf.  Conf.  VII  9,  1.3 

1  cu*rariim  P  2  ipsum  summum  a  3  inpulis  Pml  4  adhoc  HP 
6  motus  T  edd.  uehementerquae  Pml  assere**rem  P  8  pliilosoph*andi 
(i  ras.)  P  9  oficio  Pml  10  pudoris]  pudoris  mei  uani  Hm2M  edd.  pudoris 
uani  mei  T  inepte  P  11  pr.  tam]  utam  Pml  es]  esse  P  esses  H  12  in- 
flammatus  es  M  ilarum  Pml  13  exemeris  a  15  amoto  HTm2  amodo 
Twi  amato  P  a  nobis  T  18  sed]  sed  forte  a  19  nundum  P  ea]  h^c  T 
20  nos  om.Mm2  areptura  Pml  qualem]  qua  lenta  Tm  qua  iam  a 

uel  esse  edd.  21  pleni]  plinii  M  22  exhiiarunt  T  illae  Ha  23  pre- 
ciosissimi  MP  ungenti  T  24  incredibile*  (s  ras.jP  *amplius  (i  ras.jP 
25  concitauerunt  M 


II  2,  4—6  27 

mae  ciipiditas,  quod  denique  huius  mortalis  uitae  fomentum  atque 
retinaculum  commouebat?  prorsus  totus  in  me  cursim  redibam. 
respexi  tamen,  confitebor,  quasi  de  itinere  in  illam  religionem,  quae 
pueris  nobis  insita  est  et  medullitus  inplicata;  uerum  autem  ipsa 
5  ad  se  nescientem  rapiebat.  itaque  titubans  properans  haesitans  arri- 
pio  apostolum  Paulum.  neque  enim  uere,  inquam,  isti  tanta  potuis- 
sent  uixissentque  ita,  ut  eos  uixisse  manifestum  est,  si  eorum  litterae 
atque  rationes  huic  tanto  bono  aduersarentur.  perlegi  totum  in- 
tentissime  atque  castissime. 

10  6.  Tunc  uero  quantulocumque  iam  lumine  adsperso  tanta 
se  mihi  philosophiae  facies  aperuit,  ut  non  dicam  tibi,  qui  eius  inco- 
gnitae  fame  semper  arsisti,  sed  si  ipsi  aduersario  tuo,  quo  nescio 
utrum  plus  exercearis  quam  inpediaris,  eam  demonstrare  potuissem, 
ne  ille  et  Baias  et  amoena  pomeria  et  dehcata  nitidaque  conuiuia  et  do- 

15  mesticos  histrioncs,  postremo  quidquid  eum  acriter  commouet  in 
quascumque  dehcias  abiciens  et  rehnquens  ad  huius  pulchritudinem 
blandus  amator  et  sanctus  mirans  anhelans  aestuans  aduolaret. 
habet  enim  et  ille,  quod  confitendum  est,  quoddam  decus  animi  uel 
potius  decoris  quasi  sementem,  quod  erumpere  in  ueram  pulchritudi- 

20  nem  nitens  tortuose  ac  deformiter  inter  scabra  uitiorum  et  inter  opi- 
nionum  fallacium  dumeta  frondescit;  tamen  non  cessat  frondescere 
et  paucis  acute  ac  dihgenter  in  densa  intuentibus,  quantum  sinitur, 
eminere.  inde  est  illa  hospitahtas,  inde  in  conuiuiis  multa  humani- 
tatis  condimenta,  inde  ipsa  elegantia  nitor  mundissima  facies  rerum 

25  omnium  et  undique  cuncta  perfundens  adumbratae  uenustatis  ur- 
banitas. 


6  cf.  Conf.  VII  21,  27 

2  cursim  om.3/  3  tamen]  tantumMw  couiiteoY  MT  edd.  releglonem 
Pml  regionem  M  4  medulitus  Pml  ipsa]  ipsa  me  T  edd.  5  rapiebant i¥ml 
titubas  Pml  6  paulura  apostolum  T         uerae  H  isti  inquam  edd. 

9  cautissime  Ttn  10  quantumlocumquae  M  aspersum  H  11  que  ei  P 
incognite  P  12  famae  HM  fama  T  a  quo  T  edd.  13  demonstra  Pml 
(lemostrare  T  14  amoenia  H  pomaria  Mujne  diligata  P  15  striones 
HMP  ariter  Pml  16  delitias  Pm2T  reliquens  Pml  cuius  M  pul- 
critudinem  Tml  19  sementum  HM  seminarium  a  in  om.P  uera*P 
20  opinionem  P  21  frundescit  Pm2  f*rondescere  (o  ras.)P  22  intensa  H 
23  emunere  Pml         ospitalitas  P         24  ipse  elegantiae  M         25  unque  Pml 


28  I.   ContraAcademicos 

III.  7.  Philocalia  ista  uulgo  dicitur.  ne  contemnas  nomen  hoc 
€X  uulgi  nomine.  nam  philocalia  et  philosophia  prope  simihter  co- 
gnominatae  sunt  et  quasi  gentiles  inter  se  uideri  uolunt  et  sunt.  quid 
est  enim  philosophia  ?  amor  sapientiae.  quid  philocaUa  ?  amor  pul- 
chritudinis.  quaere  de  Graecis.  quid  ergo  sapientia  ?  nonne  ipsa  uera  5 
est  pulchritudo  ?  germanae  igitur  istae  prorsus  et  eodem  parente 
procreatae ;  sed  illa  uisco  Ubidinis  detracta  caelo  suo  et  inclusa  cauea 
populari  uiciniam  tamen  nominis  tenuit  ad  commonendum  aucupem, 
ne  illam  contemnat.  hanc  igitur  sine  pinnis  sordidatam  et  egen- 
tem  uohtans  libere  soror  saepe  agnoscit,  sed  raro  liberat;  non  enim  lo 
philocalia  ista  unde  genus  ducat,  agnoscit  nisi  philosophia.  quam  to- 
tam  fabulam  —  nam  subito  Aesopus  factus  suni  —  Licentius  tibi 
carmine  suauius  indicabit;  poeta  est  enim  paene  perfectus.  ergo  ille, 
si  ueram  pulchritudinem,  cuius  falsae  amator  est,  sanatis  renudatis- 
que  paululum  oculis  possit  intueri,  quanta  uoluptate  philosophiae  15 
gremio  se  inuolueret  ?  quomodo  ibi  te  cognitum  sicut  uerum  fratrem 
amplecteretur ?  miraris  haec  et  forsitan  rides.  quid,  sihaec  expli- 
carem,  ut  uolebam  ?  quid,  si  saltem  uox,  si  adhuc  facies  uideri  a  te  non 
potest,  ipsius  philosophiae  posset  audiri?  mirareris  profecto,  sed 
non  rideres,  non  desperares.  crede  mihi,  de  nullo  desperandum  est,  20 
de  talibus  autem  minime ;  omnino  sunt  exempla.  f acile  euadit,  facile 
reuolat  hoc  genus  auium  multis  inchisis  multum  mirantibus. 

8.  Sed  ad  nos  redeam.  nos,  inquam,  Romaniane,  philosophemur ; 
reddam  tibi  gratiam,  filius  tuus  coepit  philosophari.  ego  eum  reprimo, 
ut  disciplinis  necessariis  prius  excultus  uigentior  et  firmior  insurgat.  25 
quarum  te  ne  metuas  expertem,  si  bene  te  noui,  auras  tibi  liberas 
tantum  opto.  nam  de  indole  quid  dicam?  utinam  non  tam  rara  esset 

6  cf.  Retract.  I  1,  7 

1  filocalia  P  uhique  ista  (ta  s.  m2)  P  2  nomine  ex  homine  Tml  5  quid] 
q.  est  M  est  uera  HT  6  istae]  istae  sunt  Tm  7  procriatae  Tml  cauia 
Pml  SuicinamT  9  illam]  se  Tm  pinis  Pm2  pennis  MT  11  ducit  T 
philosophiam  r  12  esopjs  MPm2Tml  isopus  Tm2  osopus  Pml  13  car- 
mine]  carmipaene  P  indicebit  Pml  14  false  P  falso  M  nudatisque  M 
15  paululum  om.Mm2  posset  MT  edd.  16  ibi  ow.M  tibi  ikfi^we  20  spe- 
res  M  desperandum  est  de  nullo  T  22  multis  M  miserantibus  a 
23  redeamus  Tm  24  iam  filius  CQpit  {om.  tuus)  T  eum]  autem  M 

25  exc*ultus  (1  ras.)  P        uigentior]  suigenitor  (genit  in  ras.  m2)  P       fermeor 
Pml       26  aures  MTm2a       27  rare  Pml 


II  3,  7-9  2& 

in  hominibus,  quam  certa  est  in  te!  restant  duo  uitia  et  impedi- 
menta  inueniendae  ueritatis,  a  quibus  tibi  non  multum  timeo ;  timeo 
tamen,  ne  te  contemnas  atque  inuenturum  esse  desperes,  aut  certe, 
ne  inuenisse  te  credas.  quorum  primum  si  tamen  inest,  ista  tibi 
ft  fortasse  disputatio  detrahet.  saepius  enim  suscensuisti  Academicis 
eo  quidem  grauius,  quo  mmus  eruditus  esses,  eo  libentius,  quod 
ueritatis  amore  inliciebaris.  itaque  iam  cum  Alypio  te  fautore  confli- 
gam  et  tibi  facile  persuadebo  quod  uolo,  probabiliter  tamen ;  nam  ip- 
sum  uerum  non  uidebis,  nisi  in  philosophiam  totus  intraueris.  illud 

10  autem  alterum,  quod  te  fortasse  aliquid  inuenisse  praesumis,  quam- 
uis  a  nobis  iam  quaerens  dubitansque  discesseris,  tamen,  si  quid  su- 
perstitionis  in  animum  reuolutum  est,  eicietur  profecto,  uel  cum  tibi 
aliquam  inter  nos  disputationem  de  rehgione  misero  uel  cum  praesens 
tecum  multa  contulero. 

15  9.  Ego  enim  nunc  aliud  nihil  ago,  quam  me  ipse  purgo  a  uanis 
perniciosisque  opinionibus.  itaque  non  dubito  mehus  mihi  esse  quam 
tibi.  unum  tantum  est,  unde  inuideam  fortunae  tuae,  quod  solus 
frueris  Lucihano  meo.  an  et  tu  inuides,  quia  dixi  'meo'?  sed  quid 
dixi  ahud  quam  tuo  et  omnium,  quicumque  unum  sumus?  de  quo 

20  tamen  ut  subuenias  desiderio  meo,  quid  te  rogem?  aut  te  ipse 
promereor?  tantum  scis,  quia  debes.  sednunc  ambobus  dico:  cauete, 
ne  quid  uos  nosse  arbitremini,  nisi  quod  ita  didiceritis  saltem,  ut 
nostis  unum  duo  tria  quattuor  simul  collecta  in  summa  fieri  decem. 
sed  item  cauete,  ne  uos  philosophia  ueritatem  aut  non  cognituros 

25  aut  nullo  modo  ita  posse  cognosci  arbitremini.  nam  mihi  uel  potius 
illi  credite,  qui  ait:  q  u  a  e  r  i  t  e  et  i  n  u  e  n  i  e  t  i  s,  nec  cogniti- 
onem  desperandam  esse  et  manifestiorem  futuram,  quam  sunt  illi 

26  Matth.  7,  7 

2  non  om.M  pr.  timeo]  e^  (metuo  s.  m2)  P  4  ne  om.M  inuenisse*?' 
craedas  P  5  disputatio  fortasse  edd.  succensuisti  M  6  esseP  es  Tm2 
eo  in  ras.  P  iied  eo  Tm  quo  M  liamom.M  S  qiio  Pml  nam  m.M 
10  autem  in  ras.  m2  P  11  discesseras  T  12  tibi  om.M  13  relegione  P 
praesens*(sa^^.  s./.)P  15  ipsum  7"  a  ow.M  16  pernitiosisqueil!/ Pml  17  tibi] 
tibiesta  18  luciniano  3/a  quid]quiPm2  20 aut]  tu  T edd.  21  promereor] 
pro  me  roga  Tedd.  tantum]  quantum  T  edd.  22  arbitramini  T  saltim  M 
23  quattuor(p r.  t  in  ras.)P  summsnn  MTm  24  in  philosophia //3/7"  erfrf. 
25  itau  '.-  posse  (u  -7-  7n2)T  agnoscij/  mihi  om.Hml  uel  potius  illi 
om.HMP 


3(1  1.    Contra   Academicos 

nunieri.  ininc  ad  proposiuiin  ueniamu!?.  iam  eiiim  soru  eoepi  metu- 
ore,  ne  lioc  princi{)iuni  modum  excederet.  et  non  est  leue.  nani  modus 
procul  dubio  diuiuus  est,  sed  fefellerit,  cum  dulciter  ducit.  ero 
cautior.  cuni  sapieus  fuero. 

IV.  10.  Post  [)ristinuni  sermonem,  quem  in  primuni  librum  5 
contulimus,  septem  IVre  diebus  a  disputando  fuinuis  otiosi,  cum  tres 
tamen  Ueroilii  libros  pf)st  primum  recenseremus  atque,  ut  in  tem- 
pore  conoruere  uidebatur.  tractarennis.  quo  tamen  opere  Licentius 
in  poeticae  studium  sic  inflammatus  est,  ut  aliquantum  mihi  etiam 
reprimendus  uideretur.  iani  enim  ab  hac  intentione  ad  nullam  se  rem  lo 
deuocari  libenter  ferebat.  tandem  tamen  ad  retractandam  quam  dis- 
tuleramus  de  Academicis  quaestionem  cuni  a  me,  quantum  j)otui. 
himen  philosophiae  laudaretur,  non  inuitus  accessit.  et  forte  dies  itn 
serenus  effulserat,  ut  nulli  prorsus  rei  magis  quam  serenandis  animis 
nostris  congruere  uideretur.  maturius  itaque  sohto  lectos  reliquimus  15 
pauhihimque  cum  rusticis  egimus  quod  tempus  urgebat.  —  Tum  Aly- 
pius:  Antequam  uos,  inquit,  audiam  de  Academicis  disputantes. 
uolo  mihi  legatur  sermo  ille  uester,  quem  dicitis  me  absente  perfec- 
tuni;  non  enim  possum  ahter,  cum  inde  huius  disceptationis  occasio 
natasit,  in  audiendis  uobis  non  aut  errare  aut  certe  laborare.  —  Quod  20 
cum  factum  esset  et  in  eo  pacne  totum  antemeridianum  tempus 
consumtum  uideremus,  redire  ab  agro,  qui  deambuhmtes  nos  acce- 
perat,  domum  instituimus.  —  Et  Licentius:  Quaeso,  inquit,  ante 
prandium  mihi  breuiter  totani  Academicorum  sententiam  expo- 
nendo  repetere  ne  graueris,  ne  quid  in  ea  nie  fugiat,  quod  pro  parti-  25 
bus  meis  sit.  —  Faciam,  inquam,  et  eo  hbentius,  quo  de  hac  re  co- 
gitans  parum  prandeas.  —  Xe,  inquit  iile.  istinc  securus  sis;  nam 
et  nudtos  et  muxime  patrem  nieum  saepe  animaduerti  eo  edaci- 
oreni,  quo  refertior  curis  esset.  deinde  tu  quoque  de  istis  metris 
C(»gitantem  non  sic  expertus  es,  ut  cura  mea  mensa  secura  sit.  quod  30 


2  principum  Pml  modiis]  m.  ium  T  3  diuinus]  profecto  ubique 
diuinus  T  7  tamen]  tantum  edd.  uirgihi  MT  9  poeticae]  p.  artis  M 
poetae  T  poeticum  a  10  reprimendus  (us  in  ras.)  P  iam]  ita  HMTa 
11  retrectandam  M  14  effulserit  Ptnl  16  paululumquae  Pml  urguebat  T 
17  demicis  P;  corr.  ml  19  ocasio  Pml  20  cer*  (te  s.  l.m2)P  21  fuisset 
Tml  22  consumptum  HMPm2T  25  eam  effugiat  {om.  me)MT  26  fatiam 
Pml         quo]  quod  T         27  inquit]  quid  P  28  pr.  et  om.T  saepae  P 

edatiorem  Pml        30  sic  ex  sit  T      cura  P 


II  3,  9^5,   11  31 

quidem  apud  me  ipsum  mirari  soleo;  quid  enim  sibi  uult,  quod  tunc 
priimim  pertinacius  appetinms,  cum  in  aliud  intendimus  aninmm? 
aut  quis  est,  qui  manibus  et  dentibus  nostris  occupatis  nobis 
nimis  impcriosus  fit?  —  Audi  potius,  inquam.  de  Academicis  quod 

5  rogaueras,  ne  te  metra  ista  uoluentem  non  solum  in  epulis  sine  me- 
tro  sed  etiam  in  quaestionibas  patiar.  si  quid  autem  pro  mea  parte 
occultabo,  prodet  Alypius.  —  Bona  fide  tua  opus  est,  inquit  Alypius; 
nam  si  metuendum  est,  ne  aliquid  occultes,  a  me  deprehendi  posse 
difficile  arbitror  eum,  a  quo  me  ista  didicisse  nullus  qui  me  nouit 

10  ignorat,  praesertim  cum  in  prodendo  uero  non  magis  uictoriae  quam 
animo  tuo  consulturus  sis. 

V.  11.  Agam,  inquam,  bona  fide,  quoniam  de  iure  praescribis. 
nam  et  Academicis  placuit  nec  homini  scientiam  ])osse  contingere 
earum  dumtaxat  rerum,  quae  ad  j^hilosophiam  pertinent  —  nam 

15  cetera  curare  se  ('arneades  negabat  —  et  tamen  hominem  |)osse  esse 
sapientem  sapientisque  totum  nnuuis,  ut  abs  te  quoque,  Licenti,  illo 
sermone  dissertum  est,  in  conquisitione  ueri  expUcari;  ex  quo  con- 
fici,  ut  nulU  etiam  rei  sapiens  adsentiatur;  erret  enim  necesse  est. 
quod  sapienti  nefas  est,  si  alsentiatur  rebus  incertis.  et  omnia  incertn 

20  esse  non  dicebant  sohim  uerum  etiam  copiosissimis  rationibus  a'i- 
firmabant.  scd  uerum  non  posse  comprehendi  ex  ilhi  Stoici  Zenonis 
definitione  arripuisse  uidebantur,  qui  ait  id  uerum  percipi  posse, 
quod  ita  esset  animo  inpressum  ex  eo,  unde  esset.  ut  esse  non  posset 
ex  eo,  unde  non  esset.    quod  breuius  pLaniusqut   sic  dicitur.  his 

25  signis  uerum  posse  conprehendi,  quae  signa  non  potest  habere  quod 
falsum  est.  hoc  prorsus  non  })osse  inueniri  uehementissime  ut  con- 
uincerent  incubuerunt.  inde  dissensiones  phiiosoj^horum.  inde 
sensuum  fallaciae,  inde  sonmia  furoresque.  inde  ])seudonuMioe  et 

21  cf.  Oic.  Acad.  II  1^.57       22  cf.  ibid.  II  14S       27  ct.  ibid.  II  117 

2  primiim]  cybum  T  cibum  etU.  animum— deiitibus  om.UMP  3  qui;^ 
est  qui  T  quid  est  quod  m  quid  est  (|uia  a  4  nimis]  animus  edd.  im])eosus 
Pml  quid  m  G  qu*estionibus  (a  ras.)  P  parte*P  7  bone  ZMona  c  r 
boua  T  8  difficile  possc  m  9  deficile  Pml  ista  (sta  in  ra^.)  P  10  impn»- 
dendo //         uictoriae  tuae  T         12  a<i*am  P  \'.i  Qt  07n.T        liomini-> ///' 

15  se  curare  T  17  di*sertuui  (s  ras.)  P  (juisitiono  Ptal  2<i  copiosissimisj 
pernitiosissimisrm/  21  compraeheudi  Pml  23  esse]  esse*  (t  ras.)  /'  ut— non 
esset  om.Pml  20  inueniri  uon  posse  M  28  falhuiae  Pml  })seudomeuiaeT 
pseudomcni  m 


32  I.   C  0  n  t  r  a  A  c  a  d  e  m  i  c  0  s 

soritae  in  illius  causae  patrocinio  uiguerunt.  et  cum  ab  eodem  Zenone 
accepissent  nihil  esse  turpius  quam  opinari,  confecerunt  callidissime, 
ut,  si  nihil  percipi  posset  et  esset  opinatio  turpissima,  nihil  umquam 
sapiens  approbaret. 

12.  Hinc  eis  inuidia  magna  conflata  est;  uidebatur  enim  esse  5 
consequens,  ut  nihil  ageret  qui  nihil  adprobaret.  unde  dormientem 
semper  et  officiorura  omnium  desertorem  sapientem  tuuni  Acade- 
mici  describere  uidebantur,  quem  nihil  adprobare  censebant.  hic  ilh 
inducto  quodam  probabih,  quod  etiam  ueri  simile  nominabant,  nullo 
modo  cessare  sapientem  ab  officiis  asserebant,  cum  haberet  quid  lo 
sequeretur,  ueritas  autem  siue  propter  naturae  tenebras  quasdam 
siue  propter  simihtudinem  rerum  uel  obruta  uel  confusa  latitaret, 
quamuis  et  ipsam  refrenationem  et  quasi  suspensionem  assensionis 
prorsus  magnam  actionem  sapientis  esse  dicebant.  uideor  mihi 
breuiter  totum,  ut  uohiisti,  exposuisse  nihilque  recessisse  a  praescrip-  15 
tione,  Alypi,  tua,  id  est  egisse,  ut  dicitur,  bona  fide.  si  enim  ahquid 
uel  non  ita,  ut  est,  dixi  uel  forte  non  dixi,  nihil  uoluntate  a  me  fac- 
tum  est.  bona  ergo  fides  est  ex  animi  sententia.  homini  enim 
homo  falsus  docendus,  fallax  cauendus  debet  uideri,  quorum  prius 
magistrum  bonum,  posterius  discipuhim  cautum  desiderat.  20 

13.  Tum  x\lypius:  Gratum,  inquit,  habeo,  cum  et  Licentio  a  te 
satisfactum  est  et  me  onere  inposito  releuasti.  non  enini  magis  tibi 
uerendum  erat,  ne  quid  explorandi  mei  causa  minus  a  te  diceretur 
—  nam  aho  modo  qui  fieri  poterat?  —  quam  mihi,  si  in  quoquam  te 
[)rodere  fuisstt  necesse.  quare  faxis,  ut  ilhid  quod  deest  non  tam  25 
percontationi  quam  ipsi  percontanti  de  differentia  nouae  ac  ueteris 
Academiae  ne  te  pigeat  exponere.  —  Prorsus,  inquam,  fateor,  piget. 
quare  beneficium  dedens  —  nam  hoc  quod  commemoras  ad  rem  ma- 

3  cf.  Cic.  Acad.  II  59        6  cf.  ibid.  II  39.  62 

1  solitae  HMP  2  calidissime  Pml  3  onatio  Pml  4  approbare  P 
5  esse  om.3/m2  G  conseques  Pmi  1  s\mm  Tedd.  8  hinc  a  9  probabih] 
probari  HMP  1 1  naturae]  natura  et  (     add.  m.  post.)  P  12  uel  obruta 

(1  et  0  am2)  P  Umagnam  prorsus  HMPm.  posi.  T  edd.  dicerant  PwJ 
15  praescriptione  (p  alt.  exh)P  16  alypii  P  fide* (s  ras.) P  17  forsitan M 
19  cauendus]  emendus  M  debaet  Pml  22  releuasti  in  ras.  Pm2  24  fleri  M 
quoquam  te]  quo  quante  P  quoquo  ante  H  25  fac  sis  T  26  de  om.M 

noui  T       27  ne  te — Acadeniiae  om.M       28  hoc]  et  -joc  tdd. 


II  5,   11—6,  14  33 

xime  pertinere  negare  non  possum  —  si  me  paululum  conquiescente 
apnd  me  distinguere  ista  nomina  et  causam  nouae  Academiae 
aperire  uolueris.  —  Crederem,  inquit,  me  quoque  a  prandio  te 
auocare  uoluisse,  ni  et  magis  a  Licentio  territum  dudum  putarem 
5  et  eirs  postulatio  ita  nobis  praescripsisset,  ut  ei  ante  prandium 
quidquid  huius  inuolutionis  esset  expediretur.  —  Et  cum  reliqua 
dicere  tenderet,  mater  nostra  —  nam  domi  iam  eramus  —  ita  nos 
trudere  in  prandium  coepit,  ut  uerba  faciendi  locus  non  esset. 
VI.  14.  Deinde,  cum  tantum  alimentorum  accepissemus,  quan- 

10  tum  compescendae  fami  satis  esset.  ad  pratum  regressis  nobis  Aly- 
pius:  Paream,  inquit,  sententiae  tuae  nec  ausim  recusare.  si  enim 
nihil  me  fugerit,  gratabor  cum  doctrinae  tuae  tum  etiam  memoriae 
meae.  at  si  in  quoquam  fortasse  aberrauero,  recurabis  id,  ut  deinceps 
huius  modi  delegationem  non  pertimescam.  nouae  Academiae  dis- 

15  cidium  non  tam  contra  ueterem  conceptum  quam  contra  Stoicos 
arbitror  esse  commotum.  nec  uero  discidium  putandum,  si  quidem 
a  Zenone  inlatam  nouam  quaestionem  dissolui  discutique  oportebat. 
nam  de  non  percipiendo  quamuis  nuUis  confhctationibus  agitata, 
incolens  tamen  etiam  ueterum  Academicorum  mentes  sententia 

20  non  inpudenter  existimata  est.  quod  etiam  ipsius  Socratis  Platonis- 
que  ac  reliquorum  ueterum  auctoritate  probatu  facile  est,  qui  se 
hactenus  crediderunt  posse  ab  errore  defendi,  si  se  assensioni  non 
temere  commisissent,  quamuis  propriam  de  hac  re  disputationem  in 
scholas  suas  non  introduxerint  nec  ab  illis  enucleate  ahquando  quae- 

25  situm  sit,  percipi  necne  ueritas  possit.  quod  cum  Zeno  rude  ac 
nouum  intuhsset  contenderetque  nihil  percipi  posse,  nisi  quod 
uerum  ita  esset,  ut  dissimihbus  notis  a  falso  discerneretur,  neque 
opinationem  subeundam  esse  sapienti  atque  id  Arcesilas  audiret, 
negauit  huius  modi  quidquam  posse  ab  homine  reperiri  neque  ihi 

4  ni  om.Ma        ma,L'is  te  {om.  et)  Tm2        5  praescribsisset  P        6  iuuolu- 
tationis  M  7  nos  trudere]  nostruradere  P  nostru  indere  Hml  nostundere 

Hm2,  om.M  lacum  uacua  relicfa  9  accepisemus  Pml  11  tuae  om.M 

asim  Pmi  ausus  sum  a  12  gratulabor  ilfPm2a  cum]tumJl/  13  at]  aut  T 
oberraueroT  curabis7'm2  inmg.  16  est  piitandum  edd.  18  percipienda  a 
21probatum/^  22  actenus //Pm2  ab  errore  posse  rw  se  om  T  23  com- 
mississent  P  proprie  T  ac  Pml  24  scolas  codd.         non  om.MT 

26  contenderetquae  P         posset  P  28  obeundam  M       sapienti— audiret 

om.Pml       archesilas  co6?(/.       29  quidquam  om.  3/      omine  P       repperiri  Pm2 
LXIII.  August.  I  parg  III.  ed.  K  n  o  e  1 1.  3 


34  I.   Contra  Academicos 

opinionis   naufragio   sapientis   committendam   esse   uitam.    unde 
etiam  conclusit  nulli  rei  esse  adsentiendum. 

15.  Uerum  cum  ita  res  se  habeat,  ut  uetus  Academia  magis 
aucta  quam  oppugnata  uideretur,  extitit  Philonis  auditor  Antiochus, 
qui,  ut  nonnuUis  uisus  est,  gloriae  cupidior  quam  ueritatis  in  simul-  5 
tatem  adduxit  Academiae  utriusque  sententias.   dicebat  enim  rem 
insohtam  et  ab  opinione  ueterum  remotissimam  Academicos  nouos 
conatos  inducere.  in  quam  rem  ueterum  physicorum  ahorumque 
magnorum  philosophorum  inplorabat  fideni  ipsos  etiam  Academicos 
oppugnans,  qui  se  ueri  simile  contenderent  sequi,  cum  ipsum  uerum  10 
se  ignorare  faterentur,  multaque  argumenta  collegerat,  quibus  nunc 
supersedendum  arbitror,  nihil  tamen  magis  defendebat  quam  per- 
cipere  posse  sapientem.  hanc  puto  inter  Academicos  nouos  ac  ueteres 
controuersiam  fuisse.  quae  si  secus  se  habet,  ut  Licentium  plenissime 
informes  pro  utroque  postulauerim.  si  uero  ita  est,  ut  dicere  potui.  15 
susceptam  disputationem  peragite. 

VII.  16.  Timi  ego:  Quamdiu,  inquam,  Licenti,  in  isto  nostro 
longiore  quam  putabam  sermone  conquiescis?  audisti,  qui  sint 
Academici  tui?  —  At  ille  uerecunde  adridens  et  ahquantum  hac 
compellatione  turbatior:  Paenitet  me,  inquit,  tanto  opere  adfir-  20 
masse  contra  Trygetium  beatam  uitam  in  ueritatis  inquisitione 
consistere.  nam  me  ista  quaestio  ita  perturbat,  ut  uix  non  miser 
sim,  qui  certe  uobis,  si  quid  humanitatis  geritis,  uideor  miserandus. 
sed  quid  me  ipse  ineptus  crucio?  aut  quid  exhorreo  tanta  causae 
bonitate  subnixus?  prorsus  non  cedam  nisi  ueritati.  —  Phicentne.  25 
inquam,  tibi  noui  Academici?  —  Phirimum,  inquit.  —  Ergo  ueruni 
tibi  uidentur  dicere^  —  Tum  ille  cum  iam  esset  assensurus  arrisi- 
one  Alypii  cautior  factus  haesit  ahquantum  et  deinde :  Repete,  inquit, 
rogatiuncuhim.  —  Uerumne,  inquam,  tibi  uidentur  Academici  dicere  ? 


3  se  res  T  haberet  Tm  4  acuta  M  oppiignata*P  filonis  T 
5  nonnulli  Migne  uisum  M  6  adduxerit  T  8  conatus  Ma  pliisi- 
corum  MP  pysicorum  Tjnl  alienorumque  M  10  con*tenderent  (d  ms.)P 
12  sedendum  M  quam]  quam  uerum  m  18  largiore  M  conquiess  Pml 
sunt  Tml  20  penitet  P  tantopere  HMT  24  ineptus  crutio  PtnlT  crucio 
ineptus  M  tantae  M  25  prorsus  om-M  pacentne  Pml  27  nidentur 
tibi  edd.  iam]  iam  id  T  arisione  Pml         28  repetite  (ti  add.  m2)P 

29  dicere  achademici  T 


II  6,  14-7,   17  35 

—  Et  rursus  cum  diu  tacuisset:  Utrum,  ait,  uerum  sit,  nescio;  pr* 
babile  est  tamen.  neque  enim  plus  uideo  quod  sequar.  —  Probabil 
inquam,  scisne  ab  ipsis  etiam  ueri  simile  nominari?  —  Ita,  inquit 
uidetur.  —  Ergo,  inquam,  ueri  similis  est  Academicorum  sententia. 
5  —  Ita,  inquit.  —  Quaeso  attende,  inquam,  diligentius.  si  quisquam 
fratrem  tuum  uisum  patris  tui  similem  esse  affirmet  ipsumque  tuum 
patrem  non  nouerit,  nonne  tibi  insanus  aut  ineptus  uidebitur?  — 
Et  hic  diu  tacuit;  tum  ait:  Non  mihi  hoc  uidetur  absurdum. 

17.  Cui  ego  cum  respondere  coepissem:  Expecta,  inquit,  quaeso 

10  paukdum.  ac  post  arridens:   Dic  mihi,  ait,  oro  te,  iamne  certus  es 

de  uictoria  tua  ?  —  Tuni  ego :  Fac  me,  inquam,  certum  esse ;  non  ideo 

tamen  tu  causam  tuam  debes  deserere,  praesertim  cum  haec  inter 

nos  disputatio  suscepta  sit  exercendi  tui  causa  et  ad  ehmandum 

animum  prouocandi.  —  Xumquidnam,  inquit,  aut  Academicos  legi 

5  aut  tot  disciphnis  eruditus  sum,  quibus  tu  ad  me  instructus  aduen- 

tas  ?  —  Academicos,  inquam,  nec  illi  legerant,  a  quibus  primo  senten- 

tia  ista  defensa  est.  eruditio  autem  disciphnarumque  copia  si  te  defi- 

cit,  non  usque  adeo  tamen  ingenium  tuum  esse  debet  inualidum,  ut 

nullo  facto  impetu  paucissimis  uerbis  meis  rogationibusque  succum- 

20  bas.  illud  enim  iam  uereri  coepi,  ne  tibi  citius  quam  uolo  succedat 

Alypius,  quo  aduersario  non  ita  securus  deambuhibo.  —  Ergo  uti- 

nani,  inquit  iUe,  iam  uincar,  ut  ahquando  uos  audiam  disserentes 

et,  quod  phis  est,  uideam,  quo  mihi  spectaculo  nihil  potest  fehcius 

exhiberi.  nani  quoniam  placuit  uobis  ista  fundere  potius  quam  effun- 

25  dere,  si  quidem  ore  prorumpentia  stilo  excipitis  nec  in  terram,  ut  dici- 

tur,  cadere  sinitis,  legere  etiam  uos  licebit;  sed  nescio  quo  modo, 

cum  admouentur  ocuhs  idem  ipsi,  quos  inter  sermo  caeditur,  bona 

disputatio  si  non  utihus,  at  certe  laetius  perfundit  animum. 

27  cf*  Ter,  Heaut.  242 

1  rursum  edd.       4  inquam  om.T       uerissimilis  P  uerisimiles  H       esse  M 
5  ita]  est  T  quaeso]  illud  quaeso  T  iam  quaeso  cdd.  G  uisum  orn.M 

7  uel  M  8  hoc  om.T  10  ac  ex  at  corr.T  11  uictori  Pml  14  nonquid- 
namT  15  sim  .17  tu  om.M  instrutus  Pmi  aduenias  (enias  m  ras.  m. 
post.)P  16  ista  sententia  Ji  18  debet  esse  T  19  rogatianibusque  PmJ 
rogationibus  T  20  coepi*  (t  ras.)  P         titius  Pml         21  deambulo  Migne 

23  filitius  Pml  facilius  MmlT  uel  carius  Mm2  20  uobis  T  27  ceditur  MT 
^ditur  a       28  at]  ac  MP       animam  T 

3* 


36  I.  ContraAcademicos 

18.  Gratum  habemus,  inquam;  sed  repentina  ista  gaudia  tua 
temere  illam  sententiam  euadere  coegerunt,  qua  dixisti  nullum  tibi 
spectaculum  exhiberi  posse  feUcius.  quid,si  enim  patrem  ilhim  tuum, 
quo  profecto  nemo  philosophiam  est  post  tam  longam  sitim  hausturus 
ardentius,  nobiscum  ista  quaerentem  ac  disserentem  uidebis.  cum  5 
ego  me  fortunatiorem  numquam  putabo,  quid  te  tandem  sentire 
ac  dicere  conuenit?  —  Hic  uero  ille  ahquantum  lacrimauit  et,  ubi 
loqui  potuit,  porrecta  manu  caelum  suspiciens:  Et  quando  ego,  in- 
quit,  deus,  hoc  uidebo  ?  sed  nihil  est  de  te  desperandum.  —  Hic  cam 
paene  omnes  ab  intentione  disputationis  dimitti  in  lacrimas  coepis-  10 
semus,  obluctans  mecum  et  uix  me  colUgens:  Age  potius,  inquam, 
et  in  uires  tuas  redi,  quas  ut  congereres  undeunde  posses  patronus 
Academiae  futurus,  longe  ante  monueram.  non  opinor  ideo,  ut  modo 

a  n  t  e    t  u  b  a  m    t  r  e  m  0  r    0  c  c  u  p  e  t    a  r  t  u  s 

aut  ut  uisendae  aHenae  pugnae  desiderio  tam  cito  te  optes  esse  cap-  15 
tiuum.  —  Hic  Trygetiu^,  ubi  satis  attendit  iam  uultus  nostros 
serenatos:  Quidni  iste  optet,  inquit,  homo  tam  sanctus,  ut  hoc  ei 
deus  antc  uota  concesserit?  crede  iam,  Licenti;  nam  qui  non  inue- 
nis  quid  respondeas,  et  adhuc  ut  uincare  optas,  paruae  fidei  mihi 
uideris.  —  Arrisimus.  —  Tum  Licentius:  Loquere  beatus,  inquit,  ao 
non  inueniendo  uerum,  sed  certe  non  quaerendo. 

19  Qua  hilaritate  adulescentulorum  cuni  essemus  laetiores: 
Attende,  inquam,  rogationem  et  in  uiam  firmior  et  ualentior  redi, 
si  potes.  —  En  adsum,  inquit,  quantum  possum.  quid  enim,  si  ille 
fratris  mei  uisor  fama  compertum  habeat  eum  esse  similem  patris,  ^b 
potest  insanus  aut  ineptus  esse,  si  credit?  —  Stultusne,  inquam, 
saltem  dici  potest?  —  Non  continuo,  inquit,  nisi  se  id  scire  con- 


14  Uerg.  Aen.  XI  424 

3  exiberi  P         facilius  M  enim]  etiam  HT  illnm  patrem  ead. 

5  uidi^ris  T  6  quod  a  8  suspicens  Pml  ego  om.  a  9  deus  om.M  sed] 
si  a  desperandum  de  te  T  10  dimitti*P  remitti  Tm  demitti  a  12  quas] 
quas  quia  T  '♦***unde  (unde  ras.)  P  unde  HM  15  aut  ojn.a  tam  cito] 
tacito  M         16  tam  HMPa  17  qu*inni  P  quinni  H         18  concesserit  (it 

in  ras.)  P  nam]  iam  //  21  non]  1  in  Hm2  s.  l  22  ilaritate  Pml 

adolescentorum  3/  23redi  firmioret  ualentior  erfrf.  24quatumPm/  25simi- 
lem  esse  T       patriJ/      2Gcredis3/     stiiltus  nequam  3/      27  potes  3/     ni  T 


II  7,  18—8,  20  37 

tenderit.  nam  si  ut  probabile  sequitur  quod  crebra  fama  iactauit, 
nullius  temeritatis  argui  potest.  —  Tum  ego:  Kem  ipsam  paulisper 
consideremus  et  quasi  ante  oculos  constituamus.  ecce  fac  illum  nescio 
quem  hominem,  quem  describimus,  esse  praesentem ;  aduenit  alicunde 
5  frater  tuus.  ibi  iste:  cuius  hic  puer  fihus?  respondetur:  cuiusdam 
Romaniani.  at  hic:  quam  patris  similis  est!  quam  non  temere  hoc 
ad  me  fama  detulerat!  hic  tu  uel  quis  ahus:  nosti  enim  Romani- 
anum,  bone  homo  ?  non  noui,  inquit;  tamen  simihs  eius  mihi  uidetur. 
poteritne  quisquam  risum  tenere  ?  —  Nullo  modo,  inquit.  —  Ergo, 
10  inquam,  quid  sequatur  uides.  —  lam  dudum,  inquit,  uideo.  sed  tamen 
ipsam  conclusionem  abs  te  audire  uolo ;  oportet  enim  alere  incipias 
quem  cepisti.  —  Quidni,  inquam,  concludam  ?  ipsa  res  clamat  simi- 
hter  ridendos  esse  Academicos  tuos,  qui  se  in  uita  ueri  simihtudinem 
sequi  dicunt,  cum  ipsum  uerum  quod  sit  ignorent. 

15  VIII.    20.  Tum  Trygetius:  Longe  mihi,  inquit,  uidetur  dissi- 

mihs  Academicorum  cautio  ab  huius  quem  descripsistis  ineptia. 
iUi  enim  rationibus  assequuntur  quod  dicunt  esse  ueri  simile,  iste 
autem  ineptus  famam  secutus  est,  cuius  auctoritate  nihil  est  uihus. 

—  Quasi  uero,  inquam,  non  esset  ineptior,si  diceret:  patrem  quidem 
20  eius  minime  noui  nec  fama  comperi,  quam  sit  simihs  patri;  sed  mihi 

tamen  simihs  uidetur.  —  Ineptior  certe,  inquit.  sed  quorsum  ista? 

—  Quia  tales,  inquam,  sunt  qui  dicunt:  uerum  quidem  non  noui- 
mus,  sed  hoc  quod  uidemus  eius  quod  non  nouimus  simile  est.  — 
Probabile,  inquit,  illi  dicunt.  —  Cui  ego:  Quomodo  istuc  dicis?  an 

25  negas  eos  ueri  simile  dicere?  —  Et  ihe:  Ego,  inquit,  ob  hoc  dicere 
uohii,  ut  iUam  simihtudinem  excluderem.  uidebatur  enim  mihi  fama 
inprobe  inruisse  in  quaestionem  uestram,  cum  Academici  ne  ocuhs 


1  qiiod  crebra  (d  cr  in  ras.  m2)  P  4  ah*unde  (c  ras.)  P  aliunde  M 

5  cuidam  M         6  patri  MT  ad  me  hoc  non  temere  edd.  temeraria  T 

8  mihi  om.M       10  iam  inquit  dudum  T        11  istam  HM  edd.      uolo  audire  H 

12  coepisti  (o  s.  m2)  P       quinni  P      con*cludam  P      similiter  his  scriptum  P 

13  acathemicos //  14  quid  HMT  edd.  sint  M  15  tunc  T  inquit  mihi  M 
16  descrisistis  P  descripsisti  HM  edd.  17assecuntur  MTml  18  assecutus  a 
19  ineptior  esset  edd.  20  famam  a  patri  sed  (ed  in  ras.  m2)  P  patris  et  {om 
sed)  edd.  21  qu*orsum  P  22  quia]  qui  MP  24  quomo  P  ista  T 
istud  a  2b  eo  M  inquit  ego  erf(^.  26  illam  om.//  27  improbo  Tm^ 
inruise  Pml      nec  T 


oo  I.   C  0  11 1  r  a   A  c  a  d  e  m  i  c  0  s 

quidcm  creclaiit  humanis,  nodum  famac  millc  quidcm,  ut  poctac 
fingunt,  sed  monstrosis  tamcn  luminibus.  nam  quis  ego  tandcni  sum 
Academiae  defensor?  an  in  quacstionc  ista  inuidetis  securitati 
meac?  cn  liabcs  Ah^^ium,  cuius  aducntus  nobis  quaeso  ferias 
dedcrit,  qucm  tc  iam  duduni   non  frustra   formidare  arbitrcnuu".  5 

21.  Tuni  facto  silentio  oculos  ambo  in  Alypium  contulerunt. 
tum  ille:  Uellcni  quidem,  inquit,  ut  meac  uircs  ])atiuntur,  auxiliari 
aliquatcnus  partibus  uestris,  nisi  mihi  omcn  ucstrum  tcrrori  essct. 
scd  hanc  formidinem,  ni  me  spcs  fcfcllerit,  facile  fugem.  simul  enim 
solatur  me,  quod  pracsens  Acadcmicorum  oppugnator  onus  Try-  lo 
getii  uicti  pacne  subierit,  ct  mmc  eur^  uictorem  uestra  confessionc 
probabilc  cst.  ilhid  magis  ucreor,  ne  et  descrti  officii  neglegcntiaui 
et  inuasi  inpudcntiam  deuitare  non  possim.  non  enim  uos  oblitos 
crcdo  iudicis  mihi  munus  fuissc  dclatum.  —  Hic  Trygctius:  Ilhul. 
inquit,  ahud,  hoc  autcm  ahud  cst;  quarc  quaesunms,  ut  tc  ah-  ij 
quando  patiarc  priuatum.  —  Ne  rennucrim,  ait,  nc,  cuni  inpudcn- 
tiam  uel  ncglcgcntiani  uitare  cupio,  in  suj)crbiac,  quo  uitio  nihil  cst 
inmanius,  laqucos  incidam,  si  honorem  mihi  a  uobis  conccssum  diu- 
tius  quam  permittitis  tencam. 

IX.  22.  Proindc  uchm  mihi  exponas,  bonc  accusator  Acadcmi-  20 
corum,  officium  tuum,  id  est,  in  quorum  defensione  hos 
oppugnes.  mctuo  cnim,  nc  Acadcmicos  rcfcUcns  Academicum  tc 
probare  uchs.  —  Accusatorum,  inquam,  ut  opinor,  duo 
gcnera  essc  bcnc  nosti.  si  enini  a  Cicerone  modestissimc 
dictum  est  ita  cuni  cssc  Uerris  accusatorcm,  ut  Siculorum  25 
dcfcnsor  csset,  propterca  neccsse  est  eum,  qui  ahquem  accuset. 
habere  alterum,  quem  dcfendat.  —  Et  ihc:  Sakem  habesnc 
tu  quidquam,  in  quo  scntcntia  tua  iani  fundata  constitcrit? 
—  Facilc  cst,  inquam,  huic  rogationi  rcspondcrc  mihi  pracsertim, 

1  cf.  Ucrg.  Aeii.  IV  Ibl  sqq.        24  cf.  Cic.  Ueir.  11  4,  b:i 

1  *ille  (111  ras.)  P  iiullao  a  2  in  lumiiiibus  (iu  m2)P  8  inuidetis 

{ti^  7n2  VH  mg.)  P  4  quaesu]  quoque  3/  5  arbitramur  .1/m2J'//i  7  inquit 
quidem  edd.  8  terroris  HP  9  facile  om.M  fugiam  Ma  10  solatu  Phtl 
honusT  14  illum  .1/P/Hi  15  ?>y.  aliud]  aliud  est  T  vst  mh.T  1G  reuuerim 
HMPm2T  dum  edd.  IS  l;U|eos  Pml  onorem  Pml  21  dcfeusiouem  7u 
lios]  os  Pml  eos  Pin.  post.  24  beue  om.Mml  si  euim]  non  enim  si  Tia 

25  Uerris  esse  cdd.       2G  accused  Ptnl  accusat  <:di:-       28  tu  om.M 


II  8,  20—9,  23  39 

cui  repentina  non  est;  iam  hoc  totum  mecum  egi  et  diu  multumque 
uersaui  animo.  quam  ob  rem  audi,  Alypi,  quod,  ut  arbitror,  iam  op- 
time  scis :  non  ego  istam  disputationem  disputandi  gratia  susceptam 
uolo.  satis  sit  quod  cum  istis  adulescentibus  prolusimus,  ubi  libenter 
5  nobiscum  philosophia  quasi  iocata  est.  quare  auferantur  de  mani- 
bus  nostris  fabellae  pueriles.  de  uita  nostra  de  moribus  de  animo 
res  agitur,  qui  se  superaturum  inimicitias  omnium  fallaciarum  et 
ueritate  conprehensa  quasi  in  regionem  suae  originis  rediens  trium- 
phaturum  de  libidinibus  atque  ita  temperantia  uelut  coniuge  accepta 
10  regnaturum  esse  praesumit  securior  rediturus  in  caelum.  uides 
quid  dicam.  tollamus  iam  cuncta  ista  de  medio 

arma    acri    facienda    uiro; 

nec  quidquam  mmus  semper  optaux  quam  mter  eos,  qui  secum  mul- 
tum  uixerunt  multumque  sermocinati  sunt,oriri  aHquid,unde  nouus 

15  quasi  confhctus  exsurgat.  sed  propter  memoriam,  quae  infida 
custos  est  excogitatorum,  referri  in  Htteras  uolui,  quod  internos  saepe 
pertractauimus,  simul  ut  isti  adulescentes  et  in  haec  attendere 
discerent  et  aggredi  ac  subire  temtarent. 

23.  Tune  ergo  nescis  nihil  me  certum  adhuc  habere  quod  sen- 

20  tiam,  sed  ab  eo  quaerendo  Academicorum  argumentis  atque  dispu- 
tationibus  impediri?  nescio  quo  enim  modo  fecerunt  in  animo  quan- 
dam  probabiHtatem  —  ut  ab  eorum  uerbo  nondum  recedam  —  quod 
homo  uerum  inuenire  non  possit;  unde  piger  et  prorsus  segnis  effec- 
tus  eram  nec  quaerere  audebam,  quod  acutissimis  ac  doctissimis 

25  uiris  inuenire  non  Ucuit.  nisi  ergo  prius  tam  mihi  persuasero  uerum 
posse  inueniri,  quam  sibi  ilh  non  posse  persuaserunt,  non  audebo 
quaerere  nec  habeo  aUquid,  quod  defendam.    itaque  istam  inter- 


10  cf.  Retract.  11,8       12  Uerg.  Aen.  VIII 441 

2  seruaui  M  ob  rem  audi  P  in  ms.  4  prolusionis  Hml  praelusimus  m 
5  cum  {om.  nobis)M  6  nostris  otnT  8  conpraehensa  P  11  de  medio  iam 
cuncta  ista  edd.  12  arma  ex  armi  T  arma*acri  (a  ras')  P  13  nequiquam 
minus  MP  nec  minus  quicquam  T  obtaui  T  hos  T  14  sermotinati  Pml 
16  est  om.  a  17  ptra*cuimus  Pinl  tractauimus  MT  18  aggredi  cx  adgredi  T 
temptarent  HMPm2T  20  ab  eo]  habeo  Ta  atq ;  (q ;  m2)  P  21  enim  quo- 
modo m  24 ac  doctissimis  om.HMP;  cf.  III 15, 34;  ciu.  dei  VI 2  (/  p.  272, 8H) 
25  persuadero  Tml      27  intergationem  Pml 


40  1.   ContraAcademicos 

rogationem  remoue,  si  placet;  potius  discutiamus  inter  nos,  quam 
sagaciter  possumus,  utrumnam  possit  uerum  inueniri.  et  pro  parte 
mea  uideor  mihi  habere  iam  multa,  quibus  contra  rationem  Aca- 
demicorum  niti  molior;  inter  quos  et  me  modo  interim  nihil  distat, 
nisi  quod  ilhs  probabile  uisum  est  non  posse  inueniri  ueritatem,  mihi  5 
autem  inueniri  posse  probabile  est.  nam  ignoratio  ueri  aut  mihi,  si 
illi  fingebant,  pecuHaris  est  aut  certe  utrisque  comnmnis. 

X.  24.  Tum  Alypius:  lam,  inquit,  securus  incedam;  uideo  enini 
te  non  tam  accusatorem  quam  adiutorem  fore.  itaque  ne  longius 
abeamus,  uideamus  quaeso  prius,  ne  per  hanc  quaestionem,  in  qua  10 
successisse  uideor  his,  qui  tibi  cesserunt,  in  uerbi  controuersiam 
decidamus,  quod  te  ipso  insinuante  et  auctoritate  illa  Tulliana 
turpissimum  esse  saepe  confessi  sumus.  cum  enim,  ni  fallor,  Licen- 
tius  placuisse  sibi  diceret  de  probabiMtate  Academicorum  sen- 
tentiam,  subiecisti,  quod  ille  haud  dubie  confirmauit,  sciretne  hanc  15 
ab  eisdem  etiam  ueri  simihtudinem  nominari.  et  bene  noui,  si 
quidem  ex  te  mihi  nota  sunt,  non  absque  te  esse  Academicorum 
placita.  quae  cum,  ut  dixi,  animo  tuo  infixa  sint,  quid  uerba  secteris 
ignoro.  —  Non  est  ista,  inquam,  mihi  crede,  uerborum,  sed  rerum 
ipsarum  magna  controuersia;  non  enim  eos  illos  uiros  fuisse  arbitror,  20 
qui  rebus  nescirent  nomina  imponere,  sed  mihi  haec  uocabula  uiden- 
tur  elegisse  et  ad  occultandam  tardioribus  et  ad  significandam 
uigilantioribus  sententiam  suam.  quod  quare  et  quomodo  mihi 
uideatur  exponam,  cum  prius  illa  discussero,  quae  ab  eis  tamquam 
cognitionis  humanae  inimicis  dicta  homines  putant.  itaque  perh-  25 
benter  habeo  huc  usque  hodie  nostrum  processisse  sermonem,  ut 
satis  quid  inter  nos  quaereretur  aperteque  constaret.  nam  ilH  mihi 
uidentur  graues  omnino  ac  prudentes  uiri  fuisse.  si  quid  est  autem, 


13  cf.  Gic.  de  orat.  I  47.  cf.  Aug.  de  ciu.  dei  IX  5  (I  416,  1  H) 

1  potius]  et  potius  Tedrf.  2  sagatiter  Pm2  ue*rum  P  Siam  om.M 
multa]  m.  ea  sunt  autem  T  rationes  T  4  nihil  interim  M  5  ueritatem — 
inueniri  om.Tml  6  si]  sicut  (cut  m2  s.  l.)  P  10  habeamus  Pml  11  iis  m 
12  te  P7n2  s.  l.  et]  ex  edd.  15  dubiae  Pjnl  17  ex  te]  abs  te  H  et  per  te  T 
18  quid]  quae  a  20  eos]  eos  ego  T  illos  m  uiros  eos  m  21  nescirent**  (nt  m2)  P 
nescire  M  22  cultandam  MPml  24  uidetur  Tml  26  abeo  Pml  hoc  -us- 
queMP      28  fuisse  graues  omnino  ac  pr.  uiri  M      autem  est  a 


II  9,  23-11,  26  41 

quod  nunc  disputabimus,  aduersus  eos  erit,  qui  Academicos  inuen- 
tioni  ueritatis  aduersos  fuisse  crediderunt.  et  ne  me  territum 
putes,  etiam  contra  eos  ipsos  non  inuitus  armabor,  si  non  occultandae 
sententiae  suae  causa,  ne  ab  eis  temere  pollutis  mentibus  et  quasi 
5  profanis  quaedam  ueritatis  sacra  proderentur,  sed  ex  animo  illa, 
quae  in  eorum  libris  legimus,  defenderunt.  quod  hodie  facerem,  nisi 
nos  solis  occasus  iam  domum  redire  compelleret.  —  Hactenus  illo  die 
disputatum  est. 

XI.  25.  Postridie  autem,  quamuis  non  minus  blandus  tranquil- 

10  hisque  dies  inhixisset,  uix  tamen  domesticis  negotiis  euoluti  sumus. 
nam  magnam  eius  partem  in  epistolarum  maxime  scriptione  consuni- 
seramus  et,  cum  iam  duae  horae  uix  rehquae  forent,  ad  pratum 
processimus.  nam  inuitabat  caeh  nimia  serenitas  placuitque,  ut  ne 
ipsum   quidem  quod  restiterat  tempus  perire  pateremur.  itaque 

15  cum  ad  arborem  sohtam  uentum  esset  et  mansissemus  loco:Uehm 
uos,  inquam,  adulescentuh,  quoniam  non  est  hodie  magna  res 
aggredienda,  in  memoriam  mihi  reuocetis,  quomodo  hesterno  die 
rogatiunculae,  quae  uos  turbauit,  Alypius  responderit.  —  Hic 
Licentius:  Tam  breue  est,  inquit,  ut  nihil  negotii  sit  hoc  recordari; 

20  quani  leue  sit  autem,  tu  uideris.  nam,  ut  opinor,  uetuit  te,  res  cum 
constaret,  de  uerbis  mouere  quaestionem.  —  Et  ego:  Hoc  ipsum, 
inquam,  quid  sit  quamue  habeat  uim,  satis  animaduertistis?  —  Ui- 
deor,  inquit,  mihi  uidere  quid  sit;  sed  quaeso  tu  id  pauhsper  expo- 
nas.  nam  saepe  abs  te  audiui  turpe  esse  disputantibus  in  uerbomm 

25  quaestione  inmorari,  cum  certamen  nullum  de  rebus  remanserit. 
sed  hoc  subtihus  est,  quam  ut  exphcandum  a  me  debeat  flagitari. 

26.  Audite  ergo,  inquam,  quid  sit,  uos.  id  probabile  uel  ueri 
simile  Academici  uocant,  quod  nos  ad  agendum  sine  adsensione 
potest  inuitare.  sine  adsensione  autem  dico,  ut  id  quod  agimus  non 

1  disputauimiis  HMPa  aduersu  Pml  2  aduersatos  T  diderunt  Pml 
ne  add.  Pm2  s.  l.  teritum  Pml  4  sue  P  ne]  saltem  ne  T  6  defenderent  a 
facerent //J/P  Tredireir  OposttridieT  autem  m  ra^T  tranquillusq ; 
que  (q ;  add.  m2)  P         10  illuxit  M  a  domesticis  T         ♦*sumus  (su  ras.)  P 

11  scribtione  Pmi      consumpseramus //3/Pm-2       12patumPmi       13  mira  T 
15  mansisemus  Pml  16  inquam  uos  T  18  turbant  Pml         19  haec  T 

22  animauertistis  Pmi         23  quaero  T  24audiui*r  26  suptilius  T 

27  quid]  quid  istuc  T        uos  mn  T        id  om.T        uel]  ac  uel  Pml  ac  id  PmZ 


42  I.   ContraAcademicos 

opinemiir  ucrum  esse  aut  non  id  scire  arbitremur,  agamus  tamen: 
ut  uerbi  causa,  utruni  hesterna  nocte  tam  liquida  ac  pura  hodie  tani 
laetus  sol  exoiturus  esset,  si  nos  quispiam  rogaret,  credo,  quod  nos 
id  scire  negaremus,  diceremus  tamen  ita  uideri.  talia.  inquit  Aca- 
demicus,  mihi  uidentur  omnia,  quae  probabilia  uel  ueri  5 
similia  putaui  nominanda;  quae  tu  si  alio  noniine  uis 
uocare,  nihil  pugno.  satis  enim  mihi  est  te  iani  bene 
accepisse,  quid  dicam,  id  est  quibus  rebus  haec 
nomina  inponam.  non  enim  uocabulorum  oj)ificem, 
sed  rerum  inquisitorcm  decet  esse  sapientem.  satisne  10 
intellexistis,  quomodo  mihi  kidicra  illa,  quibus  uos  agitabam,  de 
manibus  excussa  sint?  —  Hic  cum  ambo  sc  intellexissc  respon- 
dissent  uultuque  ipso  responsionem  postularent  meam:  Quid 
putatis,  inquam,  Ciccronem,  cuius  hacc  uerba  sunt,  inupcm  fuissc 
latinae  hnguac,  ut  minus  apta  rcbus,  quas  scnticbat,  nomina 
imponcret  ?  1 5 

XII.  27.  TuniTrygetius:  lam,  inquit,  placet  nobis,  cum  rcs  nota 
sit,  dc  ucrbis  nulh^  calumnias  commouere.  quarc  uide  potius,  quid 
huicrespondeas,  qui  nos  libcrauit,  in  quos  tu  impulsus  temtas  itcruni 
inrucrc.  —  Et  Liccntius:  Mane,  ait,  quacso;  nam  mihi  subhicct  nc- 
scioquid,quod  uidcam  non  tibi  tamfacile  tantum  argumcntum  cripi  20 
dcbuisse.  et  cum  dcfixus  in  cogitationc  sihiisset  ahquantum: 
Kogo,  inquit,  nihil  cssc  uidctur  absurdius  quam  dicere  se  ueri 
similc  scqui  cuni,  qui  ucrum  quid  sit  ignorct;  ncc  illa  mc  tua  siniili- 
tudo  conturbat.  nam  rcctc  cgo  intcrrogatus,  utrum  cx  ista  tempcric 
caeh  nuUa  in  crastinum  phiuia  cogatur,  rcspondco  csse  ueri  similc,  25 
qui  mc  non  ncgo  nossc  ahquid  ueri.  nani  scio  arborem  istam  modo 
argenteamfierinonpossemultaquetahauere  uon  inpudentermc  scirc 
dico,  quoruni  uideo  esse  simiha  ea,  quac  ucri  simiha  nomino.  tu  ucro, 
Carneadcs,  ucl  quac  aUa  Graeca  pcstis,  ut  nostris  parcam  —  quid 
cnim  dubitem  in  hanc  partcm  transire  ad  cum,  cui  captiuus  dcbcor  30 
iure  uictoriae?  —  tu  crgo,    cuni  tc  nihil  ucri  scirc  dicas,  unde  lioc 

4  Gic.  Acad.  frag.  19  MuUcr 

InonjnosT  2  tam  om.J/  liquida**P  H  exhorturus //  quisspiam  P 
7  repiigno  HMPm2Tedd.  te  iam]  etiam  M  10  esse*  (s  ras.)  P  12  sunt  T 
14  imponeret  quas  sentiebat  nomina  m  17  uerbo  T  18  huc  T  19  ruere  M 
20  quod] quo T edd.  22 nihil]  nihil  mihi T edd.  uidetur  esse  m  22  similfm  M 
s'u{mHMP  quitPm/  24intergatusPm/  illa  il/  tompe»rie  P  21  uernTedd. 
29  quaedam  a  alia]  ista  alia  T  greca  MP  'M  uictoriae]  u.  tuae  T 


II   11,   2G— 13,  29  43 

iieri  similc  scqueris?  at  eniiii  iioii  ei  potiii  aliiid  nomeii  inponere. 
quid  ergo  nobis  disputandum  est  cum  eo,  qui  nec  loqui  potest? 

28.  Xonego,inquit  Alypius,pcrfugasmetuani;quanto  minus  ille 
Carncades,  in  quem  nescio  utrum  iuuenali  an  pucrili  leuitate  com- 
5  motus  malcdicta  potius  quam  aliquod  teluni  putasti  cssc  iacicndum. 
nam  illi  quidcm  ad  roborandam  sentcntiam  suam,  quae  sempcr  tenus 
probabili  fundata  fuit,  hoc  intcrim  aduersum  te  facilc  suffecerit.  ita 
nos  a  ueri  inuentione  procul  cssc  positos,  ut  tu  tibi  ipsc  magno  argu- 
mento  esse  possis,  qui  ita  una  interrogatiuncula  loco  motus  cs,  ut 

10  ubi  tibi  standum  esset  pcnitus  ignorares.  sed  haec  atquc  scientiam 
tuam,  quam  tibi  inprcssam  de  hac  arbore  paulo  ante  confessus 
cs,  in  ahud  tempus  diffcramus.  quanmis  cnim  iam  ahas 
partes  dclegeris,  tamen  sedulo  docendus  cs,  quid  paulo  ante 
dixerim.    nondum,    ut    opinor,    in    eam   quaestionem,    qua  utrum 

15  inueniri  uerum  possit  quaeritur,  progrcssi  fueranuis,  sed 
ilhid  tantuni  in  ipso  uestibulo  defcusionis  meac  pracscri- 
bendum  putaui,  in  quo  te  kssum  prostratumque  prospexeram, 
hoc  est  utrum  ueri  simile  an  probabile  an  alio  si  quo  no- 
mine  ap})ellari  potest,  quod  sibi  Academici  sat  esse  dicant,  quaereii- 

:io  dum  non  esse.  nani  si  tu  optimus  iam  inuentor  ucritatis  tibi  uidcris, 
nihil  cid  me.  postca  si  ingratus  non  fueris  huic  patrocinio  meo,  cadcm 
fortasse  nu^  docebis. 

XIII.  29.  Hic  ego,  cum  uerecunde  Licentius  Alypii  impetum 

formidaret:  Omniapotius.  inquam,  Alypi.  loqui  maluisti  quam  quem 

25  ad  modum  nobis  cum  his,  qui  loqui  nesciant.  disputandum  sit.  — 

Et  ille:  Quoniam  olim  cum  mihi  tuni  omnibus  notum  est  et  nunc 

tua  professione  satis   iniiicas  te   loquendi  peritum  esse.  uelim  ex- 


1  uomeii  ei  non  potui  aliud  >/t  non  p.  ci  aliud  uomcn  a  4  iuuenali  ac 
(c  ?/t2)P  iuuenilia  {om.  ■du)lIM  5  telum  oin.M  Q  sacpe  a  tenus  07n.M 
probabili  ratione  «  1  aidiiwnt  H Pvil  8  sepositos  T  ipsi  a  10  hoc  .1/ 
11  j)aulo  ante  oju.M  13  degeris  Pml  delegeres  M  ante]  at  Pnil 

14  dixerimus  T  nondum]  n.  enim  7n  lO  ilud  Pml  definitionis  M 

18  si*mile  P  approbabile  Tml  19  appcllare  (c  cx  i  m2)  P  potcs*/' 
quod  sibi]  quod  si  ,1//'  si  quod  sibi  T  sat  csso]  adessc  T        2!i  cst  -1/ 

optimis  Pml  iam  07n.M  21  si  iiigratus  (si  in  i)i  m.^.)  P  patrotiuio  P}nl 
eandem  T  22  me  tortasse  M  23  uerccondc  Pnil  alipyi  P  24  alypit 
(i  ras.)  P        2.")  iis  /,<         2()  cum]  tum  Mml  e<ld. 


44  I.   Contra   Academicos 

plices  utilitatem  primo  huius  inquisitionis  suae.  quae  aut  superflua 
est,  ut  opinor,  et  ei  multo  magis  respondere  superfluum  est  aut,  si 
commoda  uisa  fuerit  et  a  me  explicari  nequiuerit,  precario  abs  te 
impetrem,  ut  magistri  officium  ne  grauere.  —  Meministi,  inquam, 
heri  me  esse  pollicitum  de  istis  uocabuhs  post  acturum.  et  nunc  \]\v  5 
sol  admonet,  ut  quae  ludicra  pueris  proposui  redigam  in  cistas,  prae- 
sertim  cum  ea  ornandi  iam  potius  quam  uendendi  gratia  proponam. 
nunc  antequam  stilum  nostrum  tenebrae  occupent,  quae  patronae 
Academicorum  solent  esse,  uolo  inter  nos  hodie  plenissime  constet, 
ad  quam  quaestionem  nobis  explicandam  mane  surgendum  sit.  ita-  ii> 
que  responde  quaeso,  utruni  tibi  uideantur  Academici  habuisse  cer- 
tam  de  ueritate  sententiam  et  eam  temere  ignotis  uel  non  purgatis 
animis  prodere  nokiisse,  an  uero  ita  senserint,  ut  eorum  se  dispu- 
tationes  habent. 

30.  Tum  ille:  Quid  iUis  animi  fuerit,  inquit,  non  temere  confir-  ib 
mabo.  nam  quantum  ex  libris  colligi  datur,  tu  mehus  nosti,  quae 
in  uerba  sententiam  suam  promere  soleant;  me  autem  de  me  ipso 
si  consulis,  inuentum  nondum  esse  uerum  puto.  addo  etiam,  quod 
de  Academicis  flagitabas,  nec  posse  inueniri  me  putare  non  sokmi 
inokta  quam  semper  fere  animaduertisti  opinione  mea  sed  etiam  auc-  20 
toritate  magnonim  excellentiorumque  philosophorum,  quibus  nos 
praebere  colla  siue  inbeciUitas  nostra  siue  sagacitas  ipsorum,  ultra 
quam  nihil  iam  inueniri  posse  credendum  est,  nescio  quo  modo  com- 
pellit.  —  Hoc  est,  inquam,  quod  uolui.  nam  uerebar,  ne,  cum  tibi 
quoque  id  uiaeretur  quod  mihi,  disputatio  nostra  manca  remaneret  25 
nuUo  existente,  qui  ex  altera  parte  rem  uenire  in  manus  cogeret,  ut 
dihgenter  quantum  possumus  uersaretur.  itaque  si  id  euenisset,  para- 
tus  erani  te  rogare,  ut  Academicorum  partes  ita  susciperes,  quasi 
tibi  non  solum  disputasse  sed  etiam  sensisse  uiderentur  uerum  non 
posse  comprehendi.  quaeritur  ergo  inter  nos,  utrum  illorum  argu-  30 

1  tuae  T  3  nequierit  HM  non  quiuerit  T  pr*ecario  (a  ms.)P  abs  te 
om  T  4  neg+auere  (r  ras-)  P  5  fuisse  T  acturus  M  6  solam  monet  P 
redigam  T  praedicam  HMP  in  cista  P  hin  cistas  Hml  incitat  Hm2  in 

cystras  M  9  plenisisime  P  10  est  M  13  disputationes  se  edd.  16  colli- 
gatur  (om.  datur)  M        in  quae  T  18  uerum  esse  m        19  de]  ab  MPm2, 

dcest  in  PmlT  20  insolita  (s  ?«2)  P  fere  om. 3/  animiaduertisti  Pmi 
22  sagatitas  Pml  insagacitas  M  eorum  M  27  si  deuenisset  MP  28  achad- 
michorum  Pml 


II  13,  29-III  1,   1  45 

mentis  probabile  sit  nihil  percipi  posse  ac  nuUi  rei  esse  assentien- 
dum.  quod  si  optinueris,  cedam  libenter;  si  autem  demonstrare 
potuero  multo  esse  probabilius  et  posse  ad  ueritatem  peruenire  sa- 
pientem  et  adsensionem  non  semper  esse  cohibendam,  nihil  habebis, 
5  ut  opinor,  cur  non  te  in  meam  sententiam  transire  patiaris.  —  Quod 
cum  illi  placuisset  et  eis  qui  aderant.  iam  uespere  obumbrati  domum 
reuertimus. 


LIBER  TERTirS. 

I.  1.  Cuni  post  ilhim  sermonem,  quem  secundus  hber  continet, 

10  aiio  die  consedissemus  in  balneis  —  nam  erat  tristior,  quam  ut  ad 
pratum  hberet  descendere  —  sic  exorsus  sum:  Arbitror  uos  iam 
satis  animo  aduertisse,  qua  de  re  inter  nos  discutienda  qua-estio  con- 
stituta  sit.  sed  antequam  ad  partes  meas  ueniam,  quae  ad  eam 
pertinent  exphcandam,  pauca  quaeso  de  spe  de  uita  de  instituto  no- 

15  stro  non  ab  re  abhorrentia  hbenter  audiatis.  negotium  nostrum 
non  leue  aut  superfhmm,  sed  necessarium  ac  summum  esse 
arbitror,  magno  opere  quaerere  ueritatem.  hoc  inter  me  atque 
Alypium  conuenit.  nam  et  ceteri  philosophi  sapientem  suum 
eam    inuenisse   putauerunt    et   Academici    sapienti    suo   summo 

20  conatu  inueniendam  esse  professi  sunt  idque  iUum  agere  ^edulo, 
sed  quoniam  uel  iateret  obruta  ^uel  confusa  non  emineret, 
ad  agendam  uitam  id  eum  sequi,  quod  probabile  ac  ueri  simile 
occurreret.  id  etiam  uestra  pristina  disceptatione  confectum 
est.    nam    cuni   alter  inuenta    ueritate    beatum    fieri    asseruerit 

25  liominem,  alter  uero  tantum  dihgenter  quaesita,  nulh  nostrum  du- 


2  obtiaueris  HM  opti*nueris  P     3  uenire  M     5  sententiam  (tiam  s.  l.  m2)  P 
G  eis  HMP  ceteris  Tm  7  reuertimur  a         8  AURELI  AUG  ACHADEMI 

CORUM  LTBER  SECUXDUS  EXPLICIT.  INCIPIT  LIBER  TERTIUS  P 
EXPLICIT  LIBER  SECUNDUS  AURELII  AUGUSTINI  EPIS(JOPI  ACHA- 
DEMICORUM.  LIBER  TERTIUS  INCIPIT  H  EXPLICIT  L  -11.  GTRA 
ACHADEM.  INCIPIT  LHJIII.J/  EXPLICIT  LIB  II-  AUGUSTINI  AU- 
RELII  CONTRA  ACHADEMICOS.  INCIP***IIir  9  quem  deest  iriT 

quae  P  10  tristicior  P  11  libere  descendere  possemus  M  exorsus  sum 
cxcidit  in  T  12  animaduertisse  T  edd.  15  aborrentia  P  17  magno*pere 
(o  ras.jP  magnopere  HMT  18  philosophi*(a  ras.)  P  19  *inuenisse  (m ras.)  P 
inuenire  M         24  ea  inuenta  (om.  ucritate)  T         asseueret  ex  asseruerit  P 


46  I.   ContraAcademicos 

bium  est  nihil  esse  a  nobis  huic  negotio  praeponendum.  quam  ob 
rem  qualem  uobis  quaeso  hesternum  diem  uidemur  duxisse?  uobis 
quidem  in  studiis  uestris  uiuere  hcuit.  nam  et  tu,  Trygeti,  Uergihi 
te  carminibus  oblectasti  et  Licentius  fingendis  uersibus  uacauit, 
quorum  amore  ita  perculsus  est,  ut  propter  cum  maxime  mihi  istum  5 
sermonem  inferendum  putarem,  quo  in  eiu**  animo  philosophia  — 
nunc  enim  tempus  est  —  maiorem  partem  non  modo  quam  poetica 
sed  quaeuis  aha  disciphna  sibi  usurpet  ac  uindicet. 

II.  2.  Sed  quaeso  uos,  nonne  miserati  nos  estis,  cum  pridie 
ita  cubitum  issemus,  ut  ad  dilatam  quaestionem  et  prorsus  ad  nihil  10 
ahud  surgeretur,  quod  tanta  de  re  famihari  necessario  peragenda 
extiterunt,  ut  his  penitus  occupati  uix  duas  extremas  diei  horas 
in  nosmet  ipsos  respirare  possemus?  quare  semper  fuit  sententia 
mea  sapienti  iam  homini  nihil  opus  esse ;  ut  autem  sapiens  fiat,  pkiri- 
mum  necessariam  esse  fortunam,  nisi  quid  ahud  uidetur  Alypio.  ir> 
—  Tum  iUe:  Quantum  iuris,  inquit,  fortunae  tribuas,  nondum  bene 
noui.  nam  si  ad  contemnendam  fortunam  fortima  ipsa  opus  esse 
arbitraris,  me  quoque  comitem  in  hanc  sententiam  do  tibi.  sin  fortu- 
nae  nihil  ahud  concedis  quam  ea,  quae  corporis  necessitati  non 
possunt  nisi  ipsa  uolente  suppetere,  non  ita  sentio.  aut  enim  hcet  20 
eadem  repugnante  atque  inuita  nondum  sapienti,  cupido  tamen 
sapientiae  ea  sumere,  quae  uitae  necessaria  confitemur,  aut  con- 
cedendum  etiam  in  omni  sapientis  uita  eam  dominari,  cum  et  ipse 
sapiens  his,  quae  corpori  necessaria  sunt,  non  indigere  non  possit. 

3.  Dicis  ergo,  inquam,  fortunam  esse  necessariam  studioso  sa-  25 
pientiae,  sapienti  uero  negas.  —  Non  ab  re  est  eadem  repetere,  in- 
quit.  itaque  nunc  etiam  abs  te  quaero,  utrum  fortunam  ad  se  ipsam 
contemnendam  ahquid  iuuare  aestimes.  quod  si  arbitraris,  dico  sa- 
pientiae  cupidum  magnopere  indigere  fortuna.  —  Arbitror,  inquam, 
si  quidem  per  illam  erit  tahs,  quahs  eam  possit  contemnere.  nec  absur-  30 

14  cf.  Retract.  11,2 

1  a  nobis  nihil  esse  M  2  qualiter  a  nobis  T  3  studiis  (di  s.  m2)  P 
uiuere  (c/.  I  4,  H)]  uidere  P  tu  om.M  trygeti*  (i  ras,)  P  uirgilii  MT 
teuirgiliirwl  4  uacauit  Pm2T  uacuit //J/Pmi  SuendicetJl/a  9  mise- 
ratio  HmlM  miserti  Mujne  nos  T  nostri  HMP  {cf.  Conf.  V  9, 16)  12  is 
Pml  13  nosme  ipsos  Pml  21  tamen  om.M  22  su*mere  (m  ras.)  P  23  etiam 
Pynl  e^iaim  Pm.  post.  estexmm  HMTedd.       24  iis  m       25  studioso  om  Jf 


III  1,1-2,  4 

dum  est;  nam  sic  etiam  paruis  nobis  ubera  necessaria  sunt,  quibus 
efficitur,  ut  sine  his  postea  uiuere  ac  ualere  possimus.  —  Sententias, 
ait,  nostras,  si  animi  conceptio  non  dissonat,  concordare  mihi  liquet, 
nisi  forte  disserendum  cuiquam  uidetur,  quod  fortunae  uel  uberum 

5  non  ipsa  ubera  seu  fortuna,  sed  alia  res  quaedam  nos  faciat  contem- 
tores.  —  Nihil  magnum  est,  inquam,  aHo  simih  uti.  nam  ut  sine  naui 
uel  quoHbet  uehiculo  aut  omnino,  ne  uel  ipsum  Daedalum  timeam, 
sine  ulHs  ad  hanc  rem  accommodatis  instrumentis  aut  ahqua  occul- 
tiore  potentia  Aegeum  mare  nemo  transmittit,   quamuis  nihil  ahud 

10  quam  peruenire  proponat,  quod  cum  ei  euenerit,  illa  omnia,  quibus 
aduectus  est,  paratus  sit  abicere  atque  contemnere,  ita  quisquis  ad 
sapientiae  portum  et  quasi  firmissimum  et  quietissimum  solum 
peruenire  uohierit  —  quoniam,  ut  aha  omittam,  si  caecus  ac  surdus 
fuerit,  non  potest,  quod  positum  est  in  potestate  fortunae  —  neces- 

15  sariam  mihi  uidetur  ad  id  quod  concupiuit  habere  fortunam.  quod 
cum  obtinuerit,  quamuis  putetur  indigere  quibusdam  rebus  ad 
corporis  uahtudinem  pertinentibus,  iUud  tamen  constat,  non  his 
opus  esse,  ut  sapiens  sit,  sed  ut  inter  homines  uiuat.  —  Immo,  ait 
ille,  si  caecus  ac  surdus  sit,  et  sapientiam  adipiscendam  et  ipsam 

20  uitam,  propter  quam  sapientia  quaeritur,  mea  sententia  iure  con- 
temnet. 

4.  Tamen,  inquam,  cum  ipsa  uita  nostra,  cum  hic  uiuimus,  sit 
in  potestate  fortunae  nec  nisi  uiuens  quisque  sapiens  fieri  possit,  non- 
ne  fatendum  est  opus  esse  eius  fauore,  quo  ad  sapientiam  perueha- 

25  mur?  —  Sed  cum  sapientia,  inquit,  non  nisi  uiuentibus  necessaria 
sit  remotaque  uita  nuUa  sit  indigentia  sapientiae,  nihil  in  propaganda 
uita  pertimesco  fortunam.  etenim  quia  uiuo,  propterea  uolo  sapien- 
tiam,  non  quod  sapientiam  desidero,  uolo  uitam.  unde  fortuna  si  mihi 
abstulerit  uitam,  auferet  causam  quaerendae  sapientiae.  nihil  igitur 

30  habeo,  cur  ut  fiam  sapiens  aut  fauorem  optem  fortunae  aut  im~ 
pedimenta  fn^ryiiriom.  nisi  aha  fortasse  protuleris.  —  Tum  ego:  Non 

1  u**bera  P  uerba  a  sunt  necessaria  M  3  nostra  Pml  4  nisi  pri- 
orte  {in  ras.  ct  in  mg.  m2)  P  discernendum  Tedd.  5  fortunae]  uel  for- 
tnnsieTedd.  contemiptores  HMPm2T  6  utinann  HMml  7  dedalum  MP 
9  mare  egeum  T  10  uenerit  a  11  euectus  T         14  necaessariam  Pml 

necessarium  M  15  concupiit  T  16  cum  (c  in  ras.  m2)  P  20  scientia  a 
contemnit  a  22  ali.  cum]  qiiam  T  qua  edd.  24  est]  et  Pml  perueamur  T 
25  necesaria  P       sit  necessaria  edd.        31  alia  ex  aba  corr.  Pm2 


48  I.  ContraAcademicos 

igitur  censes  sapientiae  studiosum  posse  forluna,  ne  ad  sapientiam 
perueniat,  impediri,  etiamsi  ei  non  auferat  uitam  ?  —  Non  arbitror, 
inquit. 

III.  5.  Uolo,  inquam,  mihi  paululum  aperias,  quid  tibi  inter 
sapientem  et  philosophum  distare  uideatur.  —  Sapientem  ab  studioso,  5 
ait,  nulla  re  differre  arbitror,  nisi  quod  quarum  rerum  in  sapiente 
quidam  habitus  inest,  earum  est  in  studioso  sola  flagrantia.  —  Quae 
sunt  tandem  istae  res  ?  inquam ;  nam  mihi  nihil  ahud  uidetur  inter- 
€sse,  nisi  quod  alter  scit  sapientiam,  alter  scire  desiderat.  —  Si 
scientiam,  inquit,  modesto  fine  determinas,  ipsam  rem  planius  10 
elocutus  es.  —  Quoquo  modo,  inquam,  eam  determinem,  illud  om- 
nibus  placuit  scientiam  falsarum  rerum  esse  non  posse.  —  In  hoc 
mihi,  inquit  ille,  uisa  fuit  obicienda  praescriptio,  ne  inconsiderata 
consensione  mea  facile  in  principahs  illius  quaestionis  campis  tua 
equitaret  oratio.  —  Plane  mihi,  inquam,  nihil  ubi  equitare  possem  15 
rehquisti.  nam,  nisi  fallor,  quod  iam  dudum  mohor,  ad  ipsum  finem 
peruenimus.  si  enim,  ut  subtihter  uereque  dixisti,  nihil  inter  sapien- 
tiae  studiosum  et  sapientem  interest,  nisi  quod  iste  amat,  ille  autem 
habet  sapientiae  disciphnam  —  unde  etiam  nomen  ipsum,  id  est  ha- 
bitum  quendam  exprimere  non  cunctatus  es  —  nemo  autem  habere  20 
disciphnam  potest  in  animo,  qui  nihil  didicit,  nihil  autem  didicit, 
qui  nihil  nouit,  et  nosse  falsum  nemo  potest,  nouit  igitur  sapiens 
ueritatem,  quem  disciphnam  sapientiae  habere  in  animo,  id  est  ha- 
bitum  iam  ipse  confessus  es.  —  Nescio,  inquit,  cuius  impudentiae 
sim,   si   habitum  inquisitionis  diuinarum   humanarumque   rerum  25 
esse  in  sapiente  confessum  me  negare  uoluero.  sed  qui  tibi  uideatur 
inuentorum  probabihum  habitus  non  esse,  non  uideo.  —  Concedis 
inquam,  mihi   falsa  neminem  scire?    —    Facilc  quidem,  inquit. 
—  Dic  iam,  si  potes,  inquam,  sapientem  nescire  sapientiam.  — 
Quid  enim?  ait,  hoc  hmite  uniuersa  concludis,  ut  uideri  sibi  non  30 
possit  comprehendisse  se  sapientiam?  —  Da,  inquam,  dexteram. 


1  a  fortuna  Tm  2  non  et  uitam  om.M  4  aperies  M         5  sapi- 

entiam  M  a.m  6  sapienti  T  sapientia  HMP  7  quidem  M  10  scientiam] 
sapientiam  M  11  eloquutus  Pml  quoquo]  quo  P  inquara  omM 

deminem  Pml  homnibus  P  13  obicienda  (i  pr.  m2)  P  praescribtio  Pml 
14  fale  Pml  eius  T  15  inquam  mihi  edd.  25  inquesitionis  P^nl  28  mihi 
inquam  edd.  facile]  facile  id  Tm  29  potest  H  30  uideris  P  31  se  om.T 
dexteram  (ram  in  ras.)  P  dextram  M 


III  2,  4—3,  6  49 

nam,  si  meministi,  hoc  ost  qiiod  heri  me  dixi  effecturum,  quod  nunc 
non  a  me  conchisum,  sed  a  te  ultro  mihi  oblatum  esse  gaudeo.  nam 
cum  inter  me  et  Academicos  hoc  interesse  dixissem,  quod  ilhs  proba- 
bile  uisum  est  ueritatem  non  posse  comprehendi,  mihi  auteni  non- 
5  dum  quidem  a  me  inuentam,  inueniii  tamen  posse  a  sapiente  uide- 
atur,  nunc,  cum  mea  interrogatione  urgereris,  utrum  sapiens 
nesciat  sapientiam,  'uidetur  sibi  scire'  dixisti.  —  Quid  tum  postea  ? 
inquit.  —  Quia.  si  uidetur  sibi,  inquam,  scire  sapientiam,  non  ei 
uidetur  nihil  scire  posse  sapientem;  aut,  si  sapientia  nihil  est,  uolo 

10  affirmes. 

6.  Crederem  uere,  inquit,  ad  calcem  nos  finesque  uenisse,  sed 
repente,  cum  dextenis  interposuisti,  disiiinctissimos  nos  esse  et  in 
longum  progressos  uideo,  uidelicet  quod  hesterno  die  a  nobis  nulla 
aha  quaestio  constituta  uidebatur,  nisi  quod  sapientem  ad  com- 

15  prehensionem  ueri  peruenire  posse  affirmante  te  ego  negaueram, 
nunc  uero  nihil  nie  opinor  concessisse  tibi  quam  uideri  posse  sapienti 
probabihum  reruni  se  consecutum  esse  sapientiam;  quam  tamen  sa- 
pientiam  in  inuestigatione  diuinarum  humanarumque  rerum  me 
constituisse  nuUi  nostrum  arbitror  dubium.  —  Xon,  inquam,  ideo, 

20  quia  inuoluis,  euohieris;  uideris  enim  iam  mihi  exercendi  tui  causa 
disputare  et,  quia  bene  nosti  istos  adulescentulos  uix  adhuc  posse 
discernere,  quae  acute  ac  subtiliter  disseruntur,  tamquam  iudicum 
abuterisignorantia,ut  tibi  quantumhbet  loqui  nuho  liceat  reclaman- 
te.  nam  paulo  ante  dixisti,  cum  quaererem,  utrum  sciret  sapiens 

25  sapientiam,  scire  sibiuideri.  cui  ergo  uidetur  sapientem  scire  sapien- 
tiam.,  non  utique  uidetur  nihil  scire  sapientem.  hoc  enim  contendi 
non  potest,  nisi  quisquam  dicere  audeat  nihil  esse  sapientiam.  exquo 
fit,  ut  hoc  tibi,  quod  etiam  mihi,  uideatur,  nani  mihi  uidetur  sapien- 
tem  non  nihilscire  et  tibi,  opinor,  cui  placet  uideri  sapienti  sapien- 


1  eri  Pml  4  compraehtMuli  Pml  5  iiiueiita  T  6  nurc]  nunc  tu  Tedd. 
mea  cu  Tml  7  uidetur  add.  Pm2inm<j.  8  ir.quam  om.T  11  inquam  T 
finesq;**ue  P  finem([ue  II Mm  ii\  fiaemque  T  15  perueuiri  .1/  firmante  M 
te  omT  16  t)ilii!]  n.  aliud  T  17  consequtum  Pm2  constiturum  .1/ 

19  nullo  P  nostrum]  uestrum  M  nostrum  esse  T  20  inuohiis—  quia 

om.IIMP  21  adhuc]  hic  M  22  iuih^cum  Pml  iudicium  //,  om.M  23  m\\\o*P 
24  dixisti  om.T  cuni  ex  quum  P  quaerem  Pml  25  uide**ri  (ui  m2}  P 
uideri  dixisti  T  cui  (i  m2)  P  28  hoc]  iam  hoc  T  edd.  tibi  quod  Mm2  s.  l. 
nam  miJii  uidetur  om.IIMP       29  sapienti  om.3/ 

LXIII.  Au?u8t.  I  pars   III.  ed.  K  q  o  e  H.  4 


50  1.  oontraAcademicos 

tem  scire  sapientiam.  —  Tum  ille:  Non  magis  me  ingenium  exer- 
cere  uelle  quam  te  arbitror  et  id  miror;  non  enim  tibi  ulla  in  hac 
re  exercitatione  opus  est.  nam  mihi  adhuc  fortasse  caeco  uidetur 
interesse  inter  uideri  sibi  scire  et  scire  et  inter  sapientiam,  quae  in 
inuestigatione  posita  est,  et  ueritatem.  quae  a  nobis  cum  alterutra  5 
dicantur,  sibi  quem  ad  modum  quadrent  non  inuenio.  —  Tum  ego, 
cuni  iam  ad  prandium  uocaremur:  Non,  inquam,  mihi  quod  tantum 
reniteris  disphcet;  aut  enim  ambo  nescimus,  quid  loquamur,  et  danda 
est  opera,  ne  tam  turpes  simus,  aut  unus  nostrum,  quod  item  relin- 
quere  atque  neglegere  non  minus  turpe  est.  sed  pomeridianis  horis  10 
rediemus  ad  inuicem.  mihi  enim,  cum  uideretur  iam  nos  ad  calcem 
peruenisse,  pugnos  etiam  miscuisti.  —  Hic  cum  arrisissent,  dis^es- 
simus. 

IV.  7.  Et  cum  redissemus,  inuenimus  Liccntium,  cui  num- 
quam  sitienti  Hehco  subuenisset,  excogitandis  uersibus  inhiantem.  15. 
nam  de  medio  paene  prandio,  quamuis  nostri  prandii  idem  initium 
qui  finis  fuit,  clam  surrexerat  nihilque  biberat.  cui  ego :  Opto  quidem, 
inquam,  tibi,  ut  istam  poeticam,  quam  concupisti,  conplectaris  ali- 
quando,  non  quod  me  nimis  delectat  ista  perfectio,  sed  quod  uideo 
te  tantum  exarsisse,  ut  i^isi  fastidio  euadere  ab  hoc  amore  non  possis,  20 
quod  euenire  post  perfectionem  facile  solet.  deinde  cum  sis  bene 
canorus,  mahm  auribus  nostris  inculces  tuos  uersus  quam  ut  in  illis 
Graecis  tragoediis  more  auicularum,  quas  in  caueis  inclusas  uide- 
mus,  uerba  quae  non  intellegis  cantes,  admoneo  tameft,  ut  pergas 
potum,  si  uoles,  et  ad  scholam  redeas  nostram,  si  tamen  ahquid  iam  25 
de  te  Hortensius  et  philosophia  meretur,  cui  dulcissimas  primitias 
iam  uestro  illo  sermone  hbasti,  qui  te  uehementius  quam  ista  poe- 
tica  incenderat  ad  magnarum  et  uere  fructuosarum  rerum  scien- 
tiam.  sed  dum  ad  istarum  disciphnarum,  quibus  excoluntur  animi. 


2  hanc  rem  T  edd.  3  nam— fortasse  add.  in  mg.  Pm2  4  inter  anle 

uideri  otn.M  scire  sibi  T  alt.  et  om.M         5  inuestigatione«(m  ras.)P 

7  p*randium  (a  ras.)  P  9  unum  M  10  promeridiani,  HMPmkT  meridianis 
Pml  post  meridianas  a  horas  a  11  redeamus  (e  alt.  ex  i)  M  rediemus 
(iemus  in  ras.  m2)  T  12  peruenisse«P  14  redisemus  Pml  15  sitienti  om.M 
helicoo^PhehconT,  m.M  subuenissent  ^iVfP  19pr.  quo^3fP  nims  Pmi 
delectet  edd.  24  amoneo  Pml  25  sc*olam  (h  ras.)  P  scolam  MT  iam— 
hortensius  Tm2  in  ras.  26  merereturT  27  nostro  a  sermone  illo  Tml 
28  incederat  Pml       29  animi  excoluntur  M      animi  ex  amici  Pm2 


III  3,  6—4,  9  51 

circulum  reuocare  uos  cupio,  metuo,  ne  uobis  labyrinthus  fiat,  et 
prope  me  paenitet  ab  illo  te  impetu  repressisse.  —  Erubuit  ille  disces- 
sitque,  ut  biberet.  nam  et  multum  sitiebat  et  occasio  dabatur  eui- 
tandi  me  plura  fortasse  atque  asperiora  dicturum. 
5  8.  Et  cum  redisset,  intentis  omnibus  sic  coepi :  Itane  est,  Alypi, 
ut  inter  nos  de  re  iam,  ut  mihi  uidetur,  manifestissima  non  conueniat  ? 
—  Non  mirum  est,  inquit,  si  quod  tibi  in  promptu  esse  asseris  mihi 
obscurum  sit,  si  quidem  pleraque  manifesta  possunt  ahis  manifesti- 
ora  et  item  obscura  quaedam  nonnullis  obscuriora  esse.  nam  si  et 

10  hoc  tibi  uere  manifestum  est,  mihi  crede  esse  aMum  quemquam, 
cui  et  hoc  manifestum  tuum  manifestius  sit,  et  item  alium,  cui 
meum  obscurum  sit  obscurius.  sed  ne  me  perpugnacem  diutius  putes, 
obsecrauerim,  ut  hoc  manifestum  manifestius  edisseras.  —  Adtende, 
inquam,  quaeso  dihgenter  et  quasi  seposita  paululum  respondendi 

15  cura.  si  enim  bene  me  atque  te  noui,  facile  data  opera  clarebit  quod 
dico  et  alter  alteri  cito  persuadebit.  dixistine  tandem  an  fortasse 
obsurdueram,  uideri  sapienti  se  scire  sapientiam?  —  Annuit.  — 
Omittamus,  inquam,  paululum  istum  sapientem.  tu  ipse  sapiens  es 
an  non?  —  Nihil,  inquit,  minus.  —  Uolo  tamen,  inquam,  respondeas 

20  mihi,  quid  ipse  sentias  de  sapiente  Academico,  utrumnam  tibi  uide- 
atur  scire  sapientiam  ?  —  Utrum  sibi,  inquit,  scire  uideatur  an  sciat, 
unumne  an  diuersum  putas  ?  metuo  enim,  ne  haec  confusio  cuiquam 
nostrum  suffugium  praebeat. 

9.  Hoc  est,  inquam,  Tuscum  illud  iurgium,  quod  dici  solet, 

25  cum  quaestioni  intemtatae  non  eius  solutio,  sed  alterius  obiectio  uide- 
tur  mederi.  quod  letiam  poeta  noster  —  ut  me  aliquantum  Licentii 
auribus  dedam  —  decenter  in  Bucohco  carmine  hoc  rusticanum 
et  plane  pastoricium  esse  iudicauit,  cum  alter  alterum  interrogat, 
ubi  caeh  spatium  non  amphus  quani  tres  ulnas  pateat,  ille   autem 

30  quibus  in  terris  inscripti  nomina  regum 
nascantur   flores. 

29  cf.  Uerg.  eclog.  3,  105         30  Uerg.  eclog.  3, 106  sq. 

1  circura  Tm  laberintus  T  laborinthus  M  2  peniteat  (a  m2)  M 
5  redissed  Pml  8  possunt  (t  in  ras.  m2)  P  possint  HM  edd.  11  hoc»**P 
12  obscurius  sit  edd.  putes  diutius  M  13  manifestum  om.Mml  14  et 
quasi— 16  alter  om.Pml         15  facilae  P  16  et  om.Pm2         20  quod  H 

21  pr.  sire  Pml  22  putes  Tml  24  Tuscum]  ♦♦cum  M  25  inten*tatae  P 
27  dedam  Pm2  in  mg.  declam  Prhl  bucolio  Tmi  28  pastoricium  Tm2  in  mg. 
pastoritium  Pml  pastoricum  a        30  dic  quibus  edd: 


52  I.   G  0  n  t  r  a  A  c  a  d  e  m  i  c  0  s 

quod  quacso,  Alypi,  ne  in  uilla  nobis  licere  arbitreris,  certe  uel 
istae  balneolae  aliquam  decoris  gvmnasioruni  faciant  recordationem; 
ad  id,  si  placet,  quod  rogo,  responde:  uideturne  tibi  sapiens  Acade- 
micorum  scire  sapientiam?  —  iN'e  uerba  uerbis  referendo,  inquit, 
in  longum  eamus,  uidetur  uideri  sibi  scire.  —  Uidetur  ergo,  inquam,  5 
tibi  nescire?  non  enim  ego  quaero,  quid  tibi  uideatur 
uideri  sapienti,  sed  utrum  tibi  uideatur  sapiens  scire  sapientiam. 
potes,  ut  opinor,  hic  aut  aiere  aui  negare.  —  0  utinam, 
inquit,  aut  ita  mihi  facile  esset  ut  tibi  aut  ita  tibi  difficile  ut  mihi, 
nec  tam  molestus  esses  nec  in  his  quidquam  sperares.  nam  cum  me  lo 
interrogares,  quid  mihi  de  Academico  sapiente  uideatur,  res])ondi 
uideri  mihi,  quod  uideatur  sibi  scire  sapientiam,  ne  aut  temere  me 
scire  affirmarem  aut  ilhini  non  minus  temere  scire  dicerem.  —  Pro 
magno,  inquam,  beneficio  mihi  obsecro  concedas  prinio,  ut  ad  id  quod 
ego,  non  ad  id  quod  tute  interrogas  respondere  di^neris,  deinde  ut  15 
spem  meam,  quam  tibi  non  minus  curae  quam  tuam  esse  scio,  nunc 
pauluhun  omittas  —  certe  si  me  ista  interrogatione  decepero,  cito 
transibo  in  tuam  parteni  controuersiamquc  finiemus  —  postremo  ut 
pulsanescio  qua  soUicitudine,  qua  te  tangi  uideo,  dihgentius  aniniad- 
uertas,  quo  facile  intellegas,  quid  mihi  abs  te  responderi  uehm.  20 
dixisti  enim  ideo  te  non  aut  aiere  aut  negare  —  quod  utique  facien- 
duni  est  ad  id  quod  rogo  —  ne  temere  te  scire  dicas  quod  nescis; 
quasi  uero  ego  quid  scias  quaesierim  et  non  quid  tibi  uideatur.  itaque 
nunc  idem  planius  —  si  tamen  planius  dici  potest  —  interrogo: 
uideturne  tibi  scire  sapientiam  sapiens  an  non  uidetur?  —  Si  inue-  25 
niri,  inquit,  sapiens,  qualem  ratio  prodit,  queat,  potest  uideri  mihi 
scire  sapientiam.  —  Ratio  igitur,  inquam,  taleni  tibi  prodit  esse 
sapientem,  qui  sapientiam  non  ignoret;  et  recte  istuc.  non  enim 
ahter  decebat  uideri  tibi. 

10.   Quaero  ergo  iam,  utruni  possit  sapiens  inueniri.    si  enim  30 
potest,  potest  etiam  scire  sapientiam  omnisque  inter  nos  quaestio 


2  ginnasioru  (i  pr.  in  y  corr.)  T  5  inquam]  in  quantum  H  6  nescire 
add.  Tm2  in  mg.  7  sapienscire  Pml  8  potest  M  agere  M  12  uidatur 
Pml  15  tu  te  m  16  alt.  quamjq.  mihia  esse]  esse  certo  Tedd.  17  certe — 
ista  om.M  19  solicitudine  P  21  aierej  affirmare  M7n2  24  idem  om.  m 
po*test  P  26  mihi  uideri  m  27  inquam  igitur  P  29  tibi  om.M  31  alt. 
potest  om.E      quaestio  inter  nos  edd. 


III  4,  9-5,   11  53 

dissoluta  est.  si  autem  non  posse  dicis,  iam  non  quaeretur,  utrum  sa- 
piens  aliquid  sciat,  sed  utrum  sapiens  quisquam  esse  possit.  quo  con- 
stituto  iam  recedendum  erit  ab  Academicis  et  tecum  ista  quaestio, 
quantum  ualemus,  diligenter  cauteque  uersanda.  nam  illis  placuit 
5  uel  potius  uisum  est  et  esse  possc  hominem  sapientem  et  tamen  in 
hominem  scientiamcaderenonposse  —  quareilli  sapientem  nihilscire 
adfirmarunt  —  tibi  autem  uidetur  scire  sapientiam,  quod  non  est  uti- 
que  nihil  scire.  simul  enim  placuit  inter  nos,  quod  etiam  inter  omnes 
ueteres  interque  ipsos  Academicos,  scire  falsa  neminem  posse;  unde 

10  ilhid  iam  restat,  ut  aut  contendas  nihil  esse  sapientiam  aut  talem  sa- 
pientem  ab  Academicis  describi,  qualeni  ratio  non  habet,  fatearis 
et  his  omissis  consentias,  ut  quaeramus,  utrum  possit  homini  tahs 
prouenire  sapientia,  qualem  prodit  ratio.  non  enim  aham  debemus 
aut  possumus  recte  uocare  sapientiam. 

15  V.  11.  Etsi  concedam,  inquit,  quod  te  magnopere  niti  uideo,  sciri 

a  sapiente  sapientiam  et  ahquid  inter  nos  deprehensum,  quod  sapiens 
possit  percipere,  tamen  nequaquam  mihi  occurrit  Academicorum  la- 
befactata  omnis  intentio.  prospicio  enim  defensionis  eis  locum  non 
minimum  reseruatum  nec  illam  assensionis  suspensionem  esse  prae- 

20  cisam,  cumhocipsocausaesuaedeesse  nonpossint,  quo  conuictos  pu- 
tas.  dicent  enim  usque  adeo  nihil  conprehendi  nuUique  rei  assensionem 
praebendam,  ut  etiam  hoc  de  nihilo  percipiendo,  quod  tota  sibi  paene 
uita  usque  ad  te  probabiHter  persuaserant,  nunc  ista  conclusione 
sibi  extortum  sit,   ut,  siue  tunc   huius   argumenti   uis  tarditate 

25  ingenii  mei  siue  re  uera  suo  robore  inuicta  sit,  eos  loco  mouere 
non  possit,  cum  audacter  affirmare  adhuc  ualeant  ne  nunc  quidem 
uin  rei  consentiendum  esse.  forte  enim  ahquando  contra  hoc  quoque 
nonnihil  uel  a  se  uel  a  quopiam  reperiri  posse,  quod  acute  proba- 

9  cf.  Oic.  Acad.  II  40.  103 

2  aliqiiit  Pml  3  questione  M         4  uelemus  Ptnl         cauteque  om.M 

uersandum  M  6  sientiam  Pml  7  n*  in  ras.  m2P  9  falsa  T  falli  HMPa 
10  contendas  cx  contemnas  corr.Tml  11  habeat  a  12  ab  et  his  incipit 

cap.  V  m  15  s*ciri  (i  ras.)  P  scire  Ma  16  sapientem  (om.  a)  M  deprae- 
hensum  Pml  deprehensum  erit  T  17  hibefaltata  Pml  labefacta  a  19  minu- 
tum  1/         suspicionem  TmSs.f.  20  conuictas  Mwi  21  co*prehendi  P 

22  prehendendam  M  nihil  Tm  percipendo  Pml  pena  P  23  persua* 
serant  (s  ras.)  P  24  tunc]  tunc  siue  nmic  cdd.  25  inducta  T  27  assentien- 
dum  T      28  repperiri  HPml 


54  I.   ContraAcademicos 

biliterque  dicatur,  suamque  imaginem  et  quasi  speculum  quoddam 
in  Proteo  illo  animaduerti  oportere,  qui  traditur  eo  solere  capi,  quo 
minime  caperetur,  inuestigatoresque  eius  numquam  eundem  tenuisse 
nisi  indice  alicuius  modi  numine.  quod  assit  et  illam  nobis  ueritatem, 
quae  tantum  curae  est,  demonstrare  dignetur!  ego  quoque  uel  ipsis  5 
inuitis,  quod  minime  reor,  illos  superatos  esse  confitebor. 

12.  Bene  habet,  inquam,  prorsus  nihil  amplius  optaui.  nam  uidete 
quaeso,  bona  mihi  quot  et  quanta  prouenerint.  primum  est,  quod  Aca- 
demici  iam  sic  conuicti  esse  dicuntur,  ut  nihil  eis  restet  ad  defensio- 
nem,  nisi  quod  fieri  non  potest.  quis  enim  hoc  aut  intellegere  ullo  10 
modo  aut  credere  ualeat  eum,  qui  uictus  sit,  eo  ipso,  quo  uictus  est,  uic- 
torem  se  esse  gloriari?  deinde  si  quid  iam  remanet  cum  his  conflicti- 
onis,  non  ex  eo  est,  quod  dicunt  nihil  sciri  posse,  sed  ex  eo,  quod 
nuUi  rei  assentiendum  esse  contendunt.  nuncitaque  concordes  sumus. 
nam  ut  mihi,  ita  etiani  illis  uidetur  sapientem  scire  sapientiam.  sed  15 
tamen  ab  assensione  illi  temperandum  monent.  uideri  enim  sibi 
tantum  dicunt,  scire  autem  nullo  modo ;  quasi  ego  me  scire  profitear. 
mihi  quoque  uideri  istuc  dico;  sum  enim  stultus  ut  etiam  ipsi,  si 
nesciunt  sapientiam.  adprobare  autem  nos  debere  aliquid  puto,  id  est 
ueritatem.  de  quo  eos  consulo,  utrum  negent,id  est  utrum  eis  placeat  20 
ueritati  assentiendum  non  esse.  numquam  hoc  dicent,  sed  eam  non 
inueniri  asseuerabunt.  ergo  et  hic  ex  nonnuUa  parte  socium  me  te- 
nent,  quod  utrisque  non  displicet  atque  adeo  necessario  placet 
consentiendum  esse  ueritati.  sed  quis  eam  demonstrabit  ?  inquiunt. 
ubi  ego  cum  ilHs  non  curabo  certare;  satis  mihi  est,  quod  iam  noii  25 
est  probabile  nihil  tcire  sapientem,  ne  rem  absurdissimam  dicere 
cogantur,  aut  nihil  esse  sapientiam  aut  sapientiam  nescire 
sapientem. 


2  cf .  Uerg.  Georg.  IV  388  sqq. 

2  im  T  protheo  HMPm2T  protho  Pml  animaduertisti  M  3  cape- 
retm-  om.M  4  alicuius  raodi  (modi  m2)  T  nomine  Tml  quod  P  quod  si 
HMT  edd.  nobis  omM  5  in  ipsis  (in  del  m2)  T  8  quot]  quo  P  quae  Ma 
9  fensionem  Pml  10  non  Pm2  s.l  13  scire  HmlP  16  ssensione  Pml 
18  uidere  Hml  istud  edd.  ipsis  Pml  si  om.MTml  19  aprobare  Pml 
20  consolo  Pml  post  negent  add.  m2  s.l.  eis  P  22  ueniri  Pml  23  utri- 
usque  Pm 2       25  satis**P      probabile  non  est  P(ia       26  dicere  om.iW 


III  5.   11—7,   u  55 

VI.  13.  Quis  autein  uerum  possit  ostendere,  abs  te,  Alypi,  dic- 
tum  est,  a  quo  ne  dissentiam  magnopere  mihi  laborandum  est.  ^te- 
nim  numen  aliquod  aisti  solum  posse  ostendere  homini,  quid  sit 
uerum,  cum  breuiter  tum  etiam  pie.    nihil  itaque  in  hoc  sermone 

6  nostro  hbentius  audiui,  nihil  grauius,  nihil  probabihus  et,  si  id  numen, 
ut  confido,  assit,  nihil  uerius.  nam  et  Proteus  iUe  —  quanta  abs  te 
mentis  altitudine  commemoratus,  quanta  intentione  in  optimum 
philosophiae  genusl  —  Proteus  enini  ille,  ut  uos  adulescentes 
non  penitus  poetas  a  philosophia  contemnendos  esse  uideatis,  in 

10  imaginem  ueritatis  inducitur;  ueritatis,  inquam,  Proteus  in  carmi- 
nibus  ostentat  sustinetque  personam,  quam  obtinere  nemo  potest, 
si  falsis  imaginibus  deceptus  comprehensionis  nodos  uel  laxauerit 
uel  dimiserit.  sunt  enim  istae  imagines,  quae  consuetudine  rerum 
corporahum  per  istos,quibus  adnecessaria  huiusuitae  utimur,  sensus 

15  nos,  etiam  cum  ueritas  tenetur  et  quasi  habetur  in  manibus,  decipere 
atque  inludere  mohuntur.  hoc  ergo  tertium  bonum  mihi  accidit,  quod 
non  inuenio  quanti  aestimem.  mecum  enim  famiharissimus  amicus 
meus  non  solum  de  probabihtate  humanae  uitae  uerum  etiam  de 
ipsa  rehgione  concordat,  quod  est  ueri  amici  manifestissimum  indi- 

20  cium,  si  quidem  amicitia  rectissime  atque  sanctissime  definita 
est  rerum  humanarum  et  diuinarum  cum  beni- 
uolentia   et    caritate    consensio. 

VII.  14.  Tamen  ne  aut  Academicorum  argumenta  quasdam 
nebuhis  uideantur  offundere  aut  doctissimorum  uirorum  auctoritati, 

25  inter  quos  maxime  Tuhius  non  mouere  nos  non  potest,  superbe  nonnul- 
hs  resistere  uideamur,  si  uobis  placet,  prius  pauca  contra  eos  disse- 
ram,  quibus  uidentur  disputationes  iUae  aduersari  ueritati,  deinde, 
ut  mihi  uidctur,  ostendam,  quae  causa  fuerit  Academicis  occultan- 
dae  sententiae  suae.  itaque,  Alypi,  quamuis  te  totum  in  meis  parti- 

30  bus  uideam,  tamen  suscipe  pro  his  paululum  mihique  responde.  — 

21  Cic.  Lael.  20 

2  mihi  omM  6. 8.10  protheus  codd.  7  intentioneionp  {corr.m2)  P  8  iile 
om.M  10indicitur//m2  Proteus  owi.M  14 huius  uitae  owi. 3/  ITaestimem] 
est  M  familiarissonus  P  18  uerum  T  uel  HMP  19  relegione  P 

amici«*P  iudicium  H  21  beneuolentia  HMT  23  posta.\it  ras.  6  litt.  P 
24  effundere  M  offendere  Pml  26  resistere  uidemur  P  uideamur  resistereX" 
edisseramT    27  ucritate  Hto2    30his(sm2)P    paulolumil/    o  raihi  (om.  que)  P 


56  I.   GontraAcaderaicos 

Quoniam,  inquit,  hodie  auspicato,  ut  aiunt,  processisti,  non  ini- 
pediam  plenissimam  uictoriam  tuam  et  partes  illas  iam  securius, 
quo  abs  te  imponuntur,  temptabo  suscipere,  si  tamen  lioc,  quod  inter- 
rogationibus  te  acturum  esse  significas,  in  orationem  perpetuam, 
si  tibi  commodum  est,  malis  conuertere,  ne  uere  ut  pertinax  aduer-  5 
sarius,  quod  a  tua  humanitate  longissimum  est,  minutis  iUis  teHs  abs 
te  iam  captiuus  excrucier. 

15.  Atque  ego,  cum  et  illos  hoc  expectare  animaduerterem,  quasi 
ahud  ingressus  exordium:  Morem,  inquam,  uobis  geramet,  quamuis 
post  illum  laborem  scholae  rhetoricae  in  hac  me  leui  armatura  nonni-  10 
hil  requieturum  esse  praesumseram,  ut  interrogando  ista  potius  ac^e- 
rem  quani  dicendo,  tamen  quia  et  paucissimi  sumus,  ut  clamare 
mihi  contra  ualetudinem  meam  non  sit  necesse,  et  istum  stilum 
causa  eiusdem  salutis  quasi  aurigam  moderatoremque  sermonis  mei 
esse  uolui,  ne  concitatius  rapiar  animo,  quam  cura  corporis  poscit,  15 
perpetua,  ut  uultis,  oratione  audite  quid  sentiam.  sed  prinio  illud 
uideamus  quale  sit,  unde  amatores  Academicorum  gloriari  nimium 
solent.  nam  est  in  hbris  Ciceronis,  quos  in  huius  causae  patrocinium 
scripsit,  locus  quidam,  ut  mihi  uidetur,  mira  urbanitate  conditus, 
ut  nonnullis  autem,  etiam  firmitate  roboratus.  difficile  est  prorsus,  20 
ut  quemquam  non  moueat  quod  ibi  dictum  est,  A  c  a  d  e  m  i  c  0 
sapienti  ab  omnibus  ceterarum  sectaru  m,  q  u  i 
sibi  sapientes  uidentur,  secundas  partes  dari, 
c  u  m    p  r  i  m  a  s  ^  i  b  i    q  u  e  m  q  u  e    u  i  n  d  i  c  a  r  e    n  e  c  e  s  s  e 
sit.  ex  quo  posse   probabiliter  confici  eum  recte  25 
p  r  i  m  u  m  e  s  s  e  i  u  d  i  c  i  0  s  u  0,  q  u  i  0  m  n  i  u  m  c  e  t  e  r  o  r  u  m 
i  u  d  i  c  i  0    s  i  t    s  e  c  u  n  d  u  s. 


21  Cic.  Arad.  frag.  20  Miiller  (p.  60, 1:.  Plasberg) 

1  hodie  inquit  HMT  edd.  3  quo]  quae  T  quod  M  4  aucturum  T 

prope  tuam  a  6  longissimu  (u  s.  w2)  3/  7  captus  T  9  aliiim //P  morem 
ex  m  orem  corr.  Pm2  uobis  ex  uis  corr.  m2P  10  scolae  MPT  rethoricae 
MPmlT  .  11  intergando  Pm2  potiusista//  12  quan  P  docendo  Z" 
clamarej  clare  P  dare  Mml  13  ualitudinem  MPm2T  14  causae  MmlP 
15  corporis  om.Mml  16  ut]  ♦aut  si  (si  w^)  P  aratione  P  18  huius]  h  modi  M 
19  conditus]  concidit//9n/3/m/P  20  ut  om.T  nonnuUa  T  autem  o?rt.3/ 
21  non  om.M  23  uiderentur  a  dare  Mml  25  anle  eum  add.  H  m.  posi.  s.  l. 
scilicet  constat 


III  7,  14—16  57 

IG.  F  a  c  e  n  i  ni  u  e  r  b  i  c  a  u  s  a  S  t  o  i  c  u  m  a  d  e  s  s  e  s  a- 
p  i  e  n  t  e  ni ;  n  a  m  c  o  n  t  r  a  e  o  s  p  o  t  i  s  s  i  m  u  m  A  c  a  d  e- 
m  i  c  0  r  u  m  e  x  a  r  s  i  t  i  n  g  e  n  i  u  m.  e  r  g  o  Z  e  n  o  u  e  1  C  h  r  y- 
sippus    si    interrogetur,     qui     sit    sapiens,    re- 

sspondebit  eum  esse,  quem  ipse  descripserit. 
contra  Epicurus  uel  quis  alius  aduersariorum 
negabit  suumque  potius  peritissimum  uolup- 
tatum  aucupem  sapientem  esse  contendet. 
i  n  d  e  a  d  i  u  r  &•  i  u  m.  c  1  a  m  a  t  Z  e  n  o  e  t  t  o  t  a  i  1 1  a  p  o  r- 

10  t  i  c  u  s  t  u  m  u  1 1  u  a  t  u  r  h  o  m  i  n  e  m  n  a  t  u  m  a  d  n  i  h  i  1 
e  s  s  e  a  1  i  u  d  q  u  a  m  h  o  n  e  s  t  a  t  e  m ;  i  p  s  a  m  s  u  o  s  p  1  e  n- 
dore  in  se  aninios  ducere  nullo  prorsus  com- 
modo  extrinsecus  posito  et  quasi  lenocinan- 
t  e     m  e  r  c  e  d  e,     u  o  1  u  p  t  a  t  e  m  q  u  e     i  1 1  a  m     E  p  i  c  u  r  i 

1 5  s  0  1  i  s  i  n  t  e  r  s  e  p  e  c  o  r  i  b  u  s  e  s  s  e  c  o  m  m  u  n  e  m,  i  n 
quorum  societatem  et  hominem  et  sapientem 
trudere  nefas  esse.  contra  ille  conuocata  de 
h  0  r  t  u  1  i  s  i  n  a  u  x  i  1  i  u  m  q  u  a  s  i  L  i  b  e  r  t  u  r  b  a  t  e- 
m  u  1  e  n  t  0  r  u  m,     q  ii  a  e  r  e  n  t  i  u  m     t  a  m  e  n,     q  u  e  m     i  n- 

20  c  0  m  t  i  s  u  n  g  u  i  b  u  s  b  a  c  c  h  a  n  t  e  s  a  s  p  e  r  o  q  u  e  o  r  e 
d  i  s  c  e  r  p  a  n  t,  u  o  1  u  p  t  a  t  i  s  n  o  m  e  n,  s  u  a  u  i  t  a  t  e  m, 
quietem  teste  populo  exaggerans  instat 
acriter.  ut  nisi  ea  beatus  nemo  esse  posse  uide- 
a  t  u  r.    i  n    q  u  o  r  u  m    r  i  x  a  m   s  i    A  c  a  d  e  m  i  c  u  s   i  n  c  u  r  - 

25rerit,  utrosque  audiet  trahentes  se  ad  suas 
partes,  sed  si  in  illos  aut  in  istos  concesserit, 
ab  eis,  quos  deseret.  insanus  imperitus  teme- 
r  a  r  i  u  s  q  u  e  c  1  a  m  a  b  i  t  u  r.  i  t  a  q  u  e  c  u  m  e  t  h  a  c  e  t 
i  1 1  a  c     a  u  r  e  m     d  i  1  i  g  e  n  t  e  r     a  d  m  o  u  e  r  i  t,    i  n  t  e  r  r  o- 

30  g  a  t  u  s,  q  u  i  d  e  i  u  i  d  e  a  t  u  r,  d  u  b  i  t  a  r  e  s  e  d  i  c  e  t. 
r  0  g  a  n  u  n  c  S  t  o  i  c  u  m,  q  u  i  s  i  t  m  e  1  i  o  r,  E  p  i  c  u  r  u  s- 
n  e,    q  u  i    d  e  1  i  r  a  r  e    i  1 1  u  m     c  1  a  m  a  t,     a  n    A  c  a  d  e  m  i- 


3  crysippus  P  crisippus  M  4  interrogentur  HMP  edd.  quid  M  quis  m 
5  describserit  Pml  6  epycurus  T  quis]  quasi  M  10  tumultuaturum  P 
12  in]  ad  Plasberg  quomodo  HmlP  quoquomodo  Hm2         15  peccoribus  T 

18  ortulis  T       libera  MT  edd.        19  incomptis  HMPm2T        20  ba*chantes  P 
bachantes3/  21  discrepant.Vmi  25  tradentes  i¥  27  deserit  Tmi  m 

28  pr.  et  om.T        hac*  (c  s.  m2)  P        31  quis  m        epycurusne  T 


58  I.   Coiitrp,  Academicos 

cus,  qui  sibi  adhuc  de  re  tanta  deliberanduni 
esse  pronuntiat:  nemo  dubitat  Academicum 
praelatum  iri.  rursus  te  ad  illum  conuerte 
et  quaere,  quem  magis  amet,  Zenonem,  a  quo 
bestia  nominatur,  anArcesilan,  aquo  audit:5 
*tufortas8e  uerum  dicis,  sed  requiram  dili- 
gentius':nonne  apertum  est  totam  illam  por- 
ticum  insanam,  Academicos  aute  m  p  r  a  e  i  11  i  s 
modestos  cautosque  homines  uideri  Epicuro? 
ita  peraeque  prope  de  omnibus  sectis  copiosissime  Cicero  iucundis-  lo 
simum  legentibus  quasi  spectaculum  praebet  uelut  ostendens  nullum 
illorum  esse,  qui  non,  cum  sibi  primas  partes  dederit,  quod  necesse 
est,  secundas  ei  dicat  dare,  quem  non  repugnare  sed  dubitare  con- 
spexerit.  in  quo  ego  niliil  aduersabor  nec  eis  ullam  auferam  gloriam. 

VIII.  17.  Uideatur  sane  quibushbet  Cicero  hic  non  iocatus  sed  15 
inania  et  uentosa  quaedam  —  quod  ab  ipsorum  Graeculorum  leuitate 
abhorreret  —  sequi  et  colhoere  uoluisse.  quid  enim  me  impedit, 
quin,   si  huic   uanitati    resistere    uehm,   facile  ostendam,    quanto 
minus  nialum  sit   indoctum  esse  quam   indocilem?  unde   fit,  ut, 
cum   se   iUe  Academicus   iactanticulus  quasi  discipulum  singulis  20 
dederit   nemoque  iUi   quod    se    scire  putat    persuadere   potuerit, 
magna    illorum   postea   consensione   rideatur.  iam   enim   quisque 
ahum  quemlibet  aduersariorum  suorum  nihil  didicisse,  hunc  uero 
nihil  posse  discere  iudicabit.  ex  quo  deinceps  de  omnium  schohs 
non  feruhs,   quod   esset  deformius   quam  molestius,   sed   illorum  25 
palhatorum  clauis  et  fustibus  proicietur.  non  enim  magnum  negotium 
erit  contra  communem  pestem  uelut  Herculea  quaedam  postuk;re 
auxiha  Cynicorum.  si  autem  ista  uihssima  gloria  cum  his  certare 
libeat,  quod  philosophanti  mihi  iam  quidem   sed  nondum  sapienti 


5  bestia*  (e  ras.)  T  arcesilam  Tml  archesilam  Tm2  9  modesto  P 

epycuro  T  10  iocundissimum  MT  12  non]  nu  T  13  secun*das  P 

dicatj  eligat  T  sed**»(non  ras.)  P  14  eis  uUam  T"  ei  syllae  HMPa 

15  uidetur  MT  iocatus  ex  uocatus  ras.  corr.  T  16  leuite  Pml  17  abhorret 
Mujne  non  abliorret  a  ab  quid  enim  incipii  cap.  VIII  m  18  quin  Tqui 

HMPa  19  indocilem  (in  ex  m  corr.)  T  indocibilem  a  23  didicisse*P 
uerum  HMP  24  scolisi¥Pr  25  illorum  (loru  in  ras.)  P  26  proicetur  Pml 
proiceretur  M  27  postularet  Mml  28  cinicorum  MP  ista  uilissima  T 
stabilissima  HMPm2a  stabilisima  Pml 


III  7,  16—9,   18  59 

faciliore  uenia  concedendum  est,  quid  habebunt,  quod  possint 
refellere?  ecce  enim  faciamus  me  atque  Academicum  in  illas  lites 
philosophorum  inruisse;  omnes  prorsus  assint,  exponant  breuiter 
pro  tempore  sententias  suas.  quaeratur  de  Carneade,  quid  censeat. 
5  dubitare  se  dicet.  itaque  illum  singuli  praeferent  ceteris,  ergo  omnes 
omnibus,  magna  nimirum  atque  altissima  gloria.  quis  istum  nolit 
imitari  ?  et  ego  itaque  interrogatus  idem  respondebo ;  par  erit  laus. 
ea  igitur  gloria  gaudet  sapiens,  in  qua  illi  stultus  aequatur.  quid,  si 
eum  etiam  facile  superat?  nihilne  agit  pudor?  nam  istum  Academi- 

10  cum  iam  de  iudicio  discedentem  tenebo ;  quippe  auidior  huius  modi 
uictoriae  stultitia  est.  ergo  eo  retento  prodam  iudicibus  quod  igno- 
rant  et  dicam:  ego,  uiri  optimi,  hoc  cum  isto  commune  habeo, 
quod  dubitat,  quis  uestrum  uerum  sequatur.  sed  habemus  etiam 
proprias  sententias,  de  quibus  peto  iudicetis.  nam  mihi  incertum  est 

15  quidem,  quamuis  audierim  decreta  uestra,  ubi  sit  uerum,  sed  ideo, 
quod  qui  sit  in  uobis  sapiens  ignoro.  iste  autem  etiam  ipsum  sapien- 
tem  negat  aUquid  scire,  ne  ipsam  quidem  unde  sapiens  dicitur  sapien- 
tiam.  quis  non  uideat,  pahna  illa  cuius  sit?  nam  si  hoc  aduersarius 
meus  dixerit,  uincam  gloria;  si  autem  erubescens  confessus  fuerit 

20  sapientem  scire  sapientiam,  uincam  sententia. 

IX.  18.  Sed  ab  hoc  iam  htigioso  tribunah  secedamus  in  ahquem 
locum,  ubi  nobis  nulla  turba  molesta  sit,  atque  utinam  in  ipsam  scho- 
lam  Platonis,  quae  nomen  ex  eo  dicitur  accepisse,  quod  a  populo  sit 
secreta.  hic  iam  non  de  gloria,  quod  leue  ax;  puerile  est,  sed  de  ipsa 
25  uita  et  de  ahqua  spe  animi  beati,  quantum  inter  nos  possumus,  dis- 
seramus.  negant  Academici  sciri  ahquid  posse.  unde  hoc  uobis  pla- 
cuit,  studiosissimi  homines  atque  doctissimi?  monuit  nos,  inquiuut, 
definitio  Zenonis.  cur  quaeso?  nam  si  uera  est,  nonnihil  ueri  nouit 


23  cf.  Diog.  Laert  ttj  -  ^u[(]^  §.  u.  'EKadijiua 

1  habuerunt  e:c  habebunt  Pm2  quod]  quidiT/  possuntiV/  4  censeat] 
&mtisit  T  edd.  5  diet  Pml  praeferant  Ma  10  discendeiitem  P  descen- 
dentem  M  12  di*cam  P  18  habeamus  Tml  14  mihi  om.M  15  deo  Pml 
16  qui]  quid  P  ipsum  etiam  M  18  si]  quod  sia  20  sententia]  sapientia  M 
21  iid  ex'dh  corr.Tml  22  scolam  MPT  23  dititur  Pm7  accepse  Pm2 
sit  (t  m2)  P  24  ac]  hac  T  uita  ipsa  M  25  animi  om.M  disseramus 
(seramiis  m2  in  ras.)  T         26  liac  nobis  P        27  mouit  Tm         28  quaso  Pml 


60  I.   ContraAcademicos 

qui  uel  ipsam  nouit,  sin  falsa,  non  debuit  constantissimos  commo- 
uere.  sed  uideamus  quid  ait  Zeno:  tale  scilicet  uisum  comprehendi 
et  percipi  posse,  quale  cum  falso  non  haberet  signa  communia.  ho- 
cine  te  mouit,  homo  Platonice,  ut  omnibus  uiribus  ab  spe  discendi 
studiosos  retraheres,  ut  totum  negotium  philosophandi  adiuuante  5 
quodam  etiam  mentis  ingemescendo  torpore  desererent? 

19.  Sed  quomodo  illum  non  permoueret,  si  et  nihil  tale  inueniri 
potest  et,  nisi  quod  tale  est,  percipi  non  potest  ?  hoc  si  ita  est,  dicen- 
dum  potius  erat  non  posse  in  hominem  cadere  sapientiam  quam  sa- 
pientem  nescire,  cur  uiuat,  nescire,  quem  ad  modum  uiuat,  nescire,  lo 
utrum  uiuat,  postremo,  quo  peruersius  magisque  delirum  et  insanum 
dici  nihil  potest,  simul  et  sapientem  esse  et  ignorare  sapientiam. 
quid  enim  est  durius,  hominem  non  posse  esse  sapientem  an  sapien- 
tem  nescire  sapientiam  ?  nihil  hinc  disputandum  est,  si  res  ipsa  ita 
positasatisnonest  ad  diiudicandum,  secl  illud  forte  si  diceretur,  peni-  i5 
tus  homines  a  philosophando  auerterentur ;  nunc  uero  inducendi  sunt 
sapientiae  dulcissimo  et  sanctissimo  nomine,  ut,  cum  contrita  aetate 
nihil  didicerint,  postea  te  summis  execrationibus  prosequantur, 
quem  reKctis  saltem  uoluptatibus  corporis  ad  animi  tormenta 
secuti  sunt.  20 

20.  Sed  uideamus,  per  quem  potius  a  philosophia  deterreantur, 
per  eumne,  qui  dixerit:  audi.  amice,  philosophia  non  ipsa  sapientia, 
sed  studiumsapientiae  uocatur;  ad  quam  te  si  contuleris,  non  quidem, 
dum  hic  uiuis,  sapienseris  —  est  enim  apud  deum  sapientia  nec 
prouenire  homini  potest  —  sed  cum  te  tah  studio  satis  exercueris  25 
atque  mundaueris,  animus  tuus  ea  post  hanc  uitam,  id  est  cum  homo 
esse  desieris,  facile  perfruetur,  an  per  eum,  qui  dixerit:  uenite,  mor- 
tales,  ad  philosophiam!  magnus  hic  fructus  est;  quid  enim  homini 
sapientia  carius?  uenite  ii^itur,  ut  sapientes  sitis  et  sapientiam 
nesciatis!  'non',  inquit,  'a  me  ita  dicetur'.  hoc  est  decipere;  nam  nihil  30 

3  cf.  Cic.  Acatl  11  1 1 

1  si»(n  ras.)  M         3  hoccine  HFm2T  edd.         4  te  om.M        ♦omnibus 
(h  ras.)  P        spe  om.M  spe*P  6  ingemiscendo  HMT         7  permoueies  H 

8  quid  cdd.  10  uauit  nescire  P  13  est  om.M  16  a,P  17  et]  ac  T 
ut]  uel  ne  Hml  cum]  con  T  20  sunt  secuti  edd.  23  sapientiae  uocatur] 
est  sapientiaeJ/  24  erit  a  26aniraisPA«i  hnc  J^ml  27  perfruatur  fl^Pa 
28  ad]  a  Pml 


III  9,  18-21  61 

aliiid  apud  te  iiiueiiiotur.  ita  fit,  ut,  si  hoc  dixoris,  fuoiant  tam- 
quam  insanum,  si  alio  modo  ad  hoe  adduxcris,  facias  insanos.  sed 
credamus  propter  utramque  sententiam  aeque  homines  nolle  philo- 
sophari.  si  aliquid  ])hilosophiae  perniciosum  Zenonis  definitio  dicere 

5  cogebat.  mi  homo.  idne  homini  dicendum  fuit,  unde  se  doleret.  an  id, 
unde  te  derideret? 

21.  Tamen  quod  Zeno  definiuit,  quantum  stulti  possumus,  dis- 
cutiamus.  id  uisum  ait  posse  comprehendi,  quod  sic  appareret,  ut  fal- 
sum  apparere  non  posset.  manifestum  est  nihil  ahud  in  perceptionem 

10  uenire.  hoc  et  ei^o.  inquit  Arcesihis,  uideo  et  hoc  ipso  doceo 
nihil  percipi.  non  enim  tale  aUquid  inueniri  potest.  fortasse 
abs  te  atque  ab  ahis  stultis;  at  a  sapiente  cur  non  potest? 
quamquam  et  ipsi  stulto  nihil  responderi  posse  arbitror,  si 
tibi    (ticat,     ut     illo     memorabih     acumine    tuo    hanc    ipsam 

15  Zenoiiis  definitionem  refellas  et  ostendas  eam  etiam  falsani 
esse  ])osse;  quod  si  non  potueris,  hanc  ipsam  quam  percipias 
habes.  si  autem  refelleris,  unde  a  percipiend(>  impediaris  non  habes. 
ego  eam  refeUi  ])osse  non  uideo  et  omnino  uerissimam  iudico.  itaque 
cum  eam  scio,  quanmis  sini  stultus,  nonnihil  scio.  sed  fac  illam  uer- 

20  sutiae  tuae  cedere.  utar  complexione  securissima.  aut  enim  uera  est 
aut  falsa.  si  uera,  bene  teneo;  si  falsa,  potest  ahquid  percipi,  etiamsi 
habeat  communia  siona  cuni  falso.  unde,  inquit,  potest?  uerissime 
igitur  Zeno  definiuit  nec  ei  quisquis  uel  in  hoc  consensit,  errauit.  an 
paruae  hiudis  et  sinceritatis  definitionem  putabinms,  quae  contra  eos. 

•^.j  qui  erant  aduersum  perceptionem  multa  dicturi,  cum  designaret 
quale  esset  quod  ])ercipi  posset,  se  ipsani  talem  esse  monstrauit? 
ita  comprehendibihbus  rebus  et  definiiio  est  et  exemphun.  utruni. 
ait,    etiam   ipsa   uera   sit  nescio;  sed    quia    est    probabilis,    ideo 

8  cf.  Cic.  Acad.  II  34.  112 

1  fugiam  T  3  philophari  Mnil  8  comprehcndi  posse  M  ijppa+iet 
(leras.jP  9iiil3/  Kiarchesilasco^if?.  llforteT  12i\homM  at]aut//m7P 
cor  Pm/  13quan*quam  P  respoderi  P  Uautillo //>n2{wmf/.  Pautulio //m/ 
tmo7}i.M  psam  Pm/  15  deficioiiem  Pj/J  falsnu //P  11  n  om.M 
18  ego]  Hcet  Mm2  iu  lac.  uerissimum  M  \9 pr.  scire  HmlP >ciero  cx  scire  Hm2 
20  tiiae  om.Pml  crcdere  M  cedere  uersutiae  tuae  nhK  22  potes  P 

23  difiuiuit  P  quiqnis  Pml  24  putauiuuis  HP  2G  uuuistnuit  Pml 

27  itaque  T  ahl.  coniprehensibilibus  MTcdd-  /)/•.  et  om.M  diffinitio  M 
definitionera  P 


62  T.   ContraAcademicos 

eam  sequens  ostendo  nihil  esse  tale,  quale  illa  expressit  posse 
comprehendi.  ostendis  fortasse  praeter  ipsam  et  uides,  ut  arbitror, 
quid  sequatur.  quodsi  etiam  eius  incerti  sumus,  nec  ita  nos  deserit 
scientia.  scimus  enim  aut  ueram  esse  aut  falsam;  non  igitur  nihil 
scimus.  quamquam  numquam  efficiet,  ut  ingratus  sini,  prorsus  a 
ego  illam  definitionem  uerissimam  iudico.  aut  enim  possunt  percipi 
et  falsa,  quod  uehementius  Academici  timent  et  re  uera  absurdum 
est,  aut  nec  ea  possunt,  quae  sunt  falsis  simillima;  unde  illa  definitio 
uera  est.  sed  iam  cetera  uideamus. 

X.  22.  Quamuis  haec,  nisi  fallor,  possint  ad  uictoriam  satis  esse,  lo 
non  tamen  fortasse  ad  uictoriae  satietatem.  duo  sunt,  quae  ab  Aca- 
demicis  dicuntur,  contra  quae,  ut  ualemus,  uenire  instituimus:  ni- 
hil   posse   percipi  et  nulH   rei   debere    assentiri.    de   as^entiendo 
mox;    nunc   aha    pauca  de   perceptione   dicemus.    nihilne    pror- 
sus  dicitis  posse  conprehendi  ?   hic  euigilauit   Carneades  —  nam  1 5 
nemo  istorum  minus  alte  quam  ille  dormiuit  —  et  circumspexit  re- 
rum  euidentiam.  itaque  credo   secum  ipse,  ut  fit,  loquens:  ergone, 
ait,  Carneade,  dicturus  es  nescire  te,  utrum  homo  sis  an  formica? 
aut  de  te  Chrysippus  triumphabit?  dicamus  ea  nos  nescire,  quae 
inter  philosophos  inquiruntur,  cetera  ad  nos  non  pertinere,  ut  si  in  20 
luce  titubauero  cotidiana  et  uulgari,  ad  illas  imperitorum  tenebras 
prouocem,  ubi  soh  quidam  diuini  ocuh  uident,  qui  me,  etiamsi  pal- 
pitantem  atque  cadentem  aspexerint,  caecis  prodere  nequeant  prae- 
sertim  arrogantibus  et  quos  doceri  ahquid  pudeat.  laute  quidem,  0 
Graeca  industria,  succincta  et  parata  procedis,  sed  non  respicis  iUam  25 
definitionem  et  inuentum  esse  philosophi  et  in  uestibulo  philosophiae 
fixam  atque  fundatam.  quam  si  succidere  temtabis,  rediet  bipennis 
in  crura;  iUa  enim  labefacta  non  solum  potest  ahquid  percipi  sed 
etiam  id  potest,  quod  similhmum  falso  est,  si  eam  non  audebis 

13  ci  Cic.  Acad.  II  59 

1  sequens  eam  edd.  2  ut  om.  a  3  sum  M  4  sientia  Pml  s*cimus 
(i  ras.)  P  7  pr.  et  ovi.  a  absundum  P  8  aut]  ut  Tml  similia  edd. 
12  dicontur  Pml  13  et  om.M  14  alias  (s  add.m2)  HP  mox  alias,  nunc  m 
dicamusT  15  dititis  P  conp»»endi  {—et  pr.  n  s.l.  m2)  P  18  Carneades  edd. 
an]  aut  HM  19  crysippus  HPT  crisippus  M  triumphauit  HMPa  scire 
HMa  20  requiruntur  a  dicuntur  M  21  imperatorum  Mml  25  succinta 
Pml     21tempUhhHMPm2T     28  labefactata //J/T  et^rf.     29  similimum  Pmi 


III  9,  21-10,  23  63 

euertere.  est  enim  latibulum  tuum,  unde  in  incautos  transire  cupien- 
tes  uehemens  erumpis  atque  exilis;  aliquis  te  Hercules  in  tua  spe- 
lunca  tamquam  semihominem  suffocabit  et  eiusdem  molibus  oppri- 
met  docens  aliquid  esse  in  philosophia,  quod  tamquam  simile  falso 
5  incertum  abs  te  fieri  non  possit.  certe  ad  aha  properabam;  hoc  quis- 
quis  urget,  te  ipsum,  Carneade,  magna  afficit  contumelia,  quem  a  me 
uel  mortuum  putat  ubicumque  aut  undecumque  posse  superari.  si 
autem  non  putat,  immisericors  est,  qui  me  passim  deserere  praesidia  et 
tecuni  in  campo  certare  cogit;  in  queni  descendere  cum  coepissem, 

10  solo  tuo  nomine  territus  pedem  rettuh  et  de  superiore  loco  nescio  quid 
iaculatus  sum,  quod  utrum  ad  te  peruenerit  uel  quid  egerit,  uiderint, 
sub  quorum  examine  dimicamus.  sed  quid  metuo  ineptus  ?  si  bene 
memini,  mortuus  es  nec  iam  pro  sepulchro  tuo  iure  pugnat  Alypius ; 
facile  me  contra  umbram  tuam  deus  adiuuabit. 

15  23.  Nihil  ais  in  philosophia  posse  percipi  et,  ut  orationem 
tuam  large  lateque  diffundas,  arripis  rixas  dissensionesque 
philosophorum  et  eas  tibi  contra  illos  arma  ministrare  arbi- 
traris.  quomodo  enim  inter  Democritum  et  superiores  physicos 
de   uno    mundo    et    innumerabilibus   litem   diiudicabimus,    cum 

20  inter  ipsum  heredemque  eius  Epicurum  concordia  manere 
nequiuerit?  nam  iste  luxuriosus  cum  atomos  quasi  ancillulas 
suas,  id  est  corpuscula,  quae  in  tenebris  laetus  amplectitur,  non 
tenere  uiam  suam  sed  in  ahenos  hmites  passim  sponte  dechnare 
permittit,  totum  patrimonium    etiam  per  iurgia    dissipauit.   hoc 

25  uero  nihil  ad  me  attinet.  si  enim  ad  sapientiam  pertinet  horum 
ahquid  scire,  id  non  potest  latere  sapientem.  si  autem  ahud 
quiddam    est,    sapientiam    illam    scit    sapiens,   ista   contemnit. 


2  cf.  Uerg.  Aen.  VIII  194  sqq.  22  cf.  Cic.  de  fin.  I  18  sqq.  de  nat  d.  I  69. 
de  fato  21  sqq. 

1  cautos  HnilP  2  Hercules — spelunca  om.Hml  3  semihominem  Cacum 
edd.  suffocarit  M  4  aliquit  T  6  iurguet  P  Carneades  edd.  7  uel] 
ueluti  edd.  8  misericors  M  10  re*tuli  P  retuli  HMT  quod  Migne 

11  ad  te  om.M  uiderit  HP  13  est  HPa  sepulcro  HT  sepulto  Mm2 
tuo  om.M  15  in  om.T  perfici  Pml  17  illas  HMP  18  superriores  P 
phisicos  MTml  20  epycurum  T  21  luxoriosus  P  athomas  Pml  athamos 
Mryi2Pni2  22  amplecti*tur  P  23  limetes  Ptnl  24  per*iurgia(s  ras.)  P 
periuria  H       2G  alium  P      27  sapientia  Tm 


64  I.   C  0  n  t  r  a   A  c  a  d  e  in  i  c  0  s 

tamen  ego,  qui  loiige  adhuc  absuni  uel  a  uicinitate  sapientis. 
in  istis  physicis  nonnihil  scio.  certuni  eniui  habeo  aut  ununi 
esse  mundum  aut  non  ununi;  et  si  non  unum,  aut  finiti 
numeri  aut  infiniti.  istani  sententiam  Carneades  falsae  esse 
similem  doceat.  item  scio  mundum  istuni  nostrum  aut  natura  citr-  o 
porum  aut  ahqua  prouidentia  sic  esse  dispositum  eumque  aut  semper 
fuisse  et  fore  aut  coepisse  esse  minime  desiturum  aut  ortum  ex 
tempore  non  habere,  sed  habituruni  esse  finem  aut  et  manere  coe- 
pisso  et  non  perpetuo  esse  mansurum  et  innumerabiha  physica  hoc 
modo  noui.  uera  enim  sunt  ista  disiuncta  nec  simihtudine  ahqua  lo 
falsi  ea  quisquam  potest  confundere.  sed  adsume  ahquid.  ait  Acn- 
demicus.  nolo;  nam  hoc  est  dicere:  rehnque  quod  scis.  dic  quod  ne- 
scis.  sed  pendet  sententia.  mehus  certe  pendet  quam  cadit;  nenipe 
plena  est;  nempe  iam  potest  aut  falsa  aut  uera  uominari.  hanc  ego 
me  scire  dico.  tu.  qui  nec  ad  philosophiam  pertinere  ista  negas  et  15 
eorum  sciri  nihil  posse  asseris,  ostende  me  ista  nescire;  dic  istas  dis- 
iunctiones  aut  falsas  esse  aut  ahquid  commune  habere  cum  falso, 
per  quod  discerni  omnino  non  possint. 

XI.  24.  Unde,  inquit,  scis  esse  istum  mundum,  si  sensus  falhm- 
tur?  numquam  rationes  uestrae  ita  uim  sensuum  refellere  potuerunt,  2G 
ut  conuinceretis  nobis  nihil  uideri,  nec  omnino  ausi  estis  ahquauch» 
ista  temtare,  sed  posse  ahud  esse  ac  uidetur  uehementer  persuadere 
incubuistis.  ego  itaque  hoc  totum,  qualecumque  est,  quod  nos  con- 
tinet  atque  aht,  hoc,  inquam,  quod  ocuhs  nieis  apparet  a  meque  sen- 
titur  habere  terram  et  caehun  aut  quasi  terram  et  quasi  caeluui.  ^b 
mundum  uoco.  si  dicis  nihil  mihi  uideri,  nuuiquam  errabo.  is  enim 
errat,  qui  quod  sibi  uidetur  temere  probat.  posse  enim  falsum  ui- 
deri  a  sentientibus  dicitis,  nihil  uideri  non  dicitis.    prorsus  enim 

8  cf.  Cic.  de  nat.  d.  I  20 

2  phisicis  MT  4  ininfiniti  T  false  P  5  mumdiim  P  nostrum 
om.M  naturae  HMP  corporeae  M  7  et  minime  Mm2T  hortum  H 
8  esse  om.Mml  10  ista  sunt  m  11  falsi  om.M  falsis  Pa  potest  quisquam 
edd.  aliquid  assume  T  12  hoc  om.3/  13  c*;ulit  P  14  plana  T  fcJrf. 
ego]  ergo  Tmhn  15  me  scire]  nescire  T  qui  om.M  16  dic  istas  (dic  w  ras. 
istas  arfrf.  m2)  P  17pr.  falsaP  22  ista  om.T  24  oculi  Pm2  25aut]utr 
pr.  quasi  (qua  m2}  P  26  nihil  dicis  Tml  27  erat  P  uideri  om.M  uidere 
HmlPml       28  assentientibus  T     nou  om.Mml 


III  10,  23—11,  25  65 

omnis  disputationis  causa  tolletur,  ubi  regnare  uos  libet,  si  non  so- 
lum  nihil  scimus,  sed  etiam  nil  nobis  uidetur.  si  autem  hoc,  quod 
mihi  uidetur,  negas  mundum  esse,  de  nomine  controuersiam  facis, 
cum  id  a  me  dixerim  mundum  uocari. 

5  25.  Etiamne,  inquies,  si  dormis,  mundus  est  iste  quem  uides  ?  iam 

dictum  est,  quidquid  tale  mihi  uidetur,  mundum  appello.  sed  si  eum 
sohmi  placet  mundum  uocare,  qui  uidetur  a  uigilantibus  uel  etiam 
a  sanis,  illud  contende,  si  potes,  eos,  qui  dormiunt  ac  furiunt,  non  in 
mundo  furere  atque  dormire.  quam  ob  rem  hoc  dico,  istam  totam  cor- 

10  ])orum  molem  atque  machinam,  in  qua  sumus  siue  dormientes  siue 
furentes  siue  uigilantes  siue  sani,  aut  unam  esse  aut  non  esse  unam. 
edissere,  quomodo  ista  possit  falsa  esse  sententia.  si  enim  dormio, 
fieri  potest,  ut  nihil  dixerim;  aut  si  etiam  ore  dormientis  uerba,  ut 
solet,  euaserunt,  potest  fieri,  ut  non  hic,  non  ita  sedens,  non  istis  au- 

15  dientibus  dixerim;  ut  autem  hoc  falsum  sit,  non  potest.  nec 
ego  me  illud  percepisse  dico,  quod  uigilem.  potes  enim  dicere 
hoc  mihi  etiam  dormienti  uideri  potuisse,  ideoque  hoc  potest 
esse  falso  similhmum.  si  autem  unus  et  sex  mundi  sunt, 
septem  mundos  esse,  quoquo  modo  affectus  sim,  manifestum  est 

20  et  id  me  scire  non  impudenter  affirmo.  quare  uel  hanc  co- 
nexionem  uel  illas  superius  disiunctiones  doce  somno  aut  furore 
aut  uanitate  sensuum  posse  esse  falsas  et  me,  si  expergefactus 
ista  meminero,  uictum  esse  concedam.  credo  enim  iam  satis  hquere, 
quae  per  somnium  et  dementiam  falsa  uideantur,  ea  scilicet  quae 

25  ad  corporis  sensus  pertinent;  nam  ter  terna  nouem  esse  et  quadra- 
tum  intellegibilium  numerorum  necesse  est  uel  genere  humano  ster- 
tente  sit  uerum.  quamquam  etiam  pro  ipsis  sensibus  multa  uideo 
posse  dici,  quae  ab  Academicis  reprehensa  non  inuenimus.  eredo 
enim  sensus  non  accusari,  uel  quod  imaginationes  falsas  furentes 

30  patiuntur  uel  quod  falsa  in  somnis  uidemus.  si  enim  uera  uigilanti- 


8  cf.  Cic.  Acad.  II  48 

2  nil]  nihil  llMm2T,  om.Mml      12  ista  falsa  possit  esse  H  possit  ista  esse 
falsa  cdd.      14  euaserint  M      IB  ergo  m      illud  me  m      17  idque  T      hoc  7>/t2 

in  ras.      18et]auta      21  illa  7^      disiunctione  P  23  liquaere  .1/ ♦*liquere  T 

24  somnum  IIMT        26  et  intellegibiiium  Ea  generi  a        stertente  om.M 
27  posse  dici  uideo  tdd. 

LXIII.  August.  I  pars  III.  ed.  Knoell.  5 


66  I.ContraAcademicos 

bus  sanisque  renuntiarunt,  nihil  ad  eos,  quid  sibi  animus  dormien- 
tis  insanientisque  confingat. 

26.  Restat,  ut  quaeratur,  utrum  cum  ipsi  renuntiant  uerum 
renuntient.  age,  si  dicat  Epicureus  quispiam:  'nihil  habeo  quod  de 
sensibus  conquerar;  iniustum  est  enim  ab  eis  exigere  plus  quam  pos-  5 
sunt;  quidquid  auteni  possunt  uidere  ocuH,  uerum  uident',  ergone 
uerum  est  quod  de  remo  in  aqua  uident?  prorsus  uerum.  nam 
causa  accedente,  quare  ita  uideretur,  si  demersus  unda  remus 
rectus  appareret,  magis  oculos  meos  falsae  renuntiationis  argu- 
erem.  non  enim  uiderent,  quod  tahbus  existenfibus  causis  10 
uidendum  fuit.  quid  multis  opus  est?  hoc  de  turrium  motu, 
hoc  de  pinnuhs  auium,  hoc  de  ceteris  innumerabihbus  dici 
potest.  'ego  tamen  faUor,  si  adsentiar',  ait  quispiam.  noh  plus 
adsentiri,  quam  ut  ita  tibi  apparere  persuadeas,  et  nuUa 
deceptio  est.  non  enim  uideo,  quomodo  refeUat  Academicus  eum  15 
qui  dicit:  hoc  mihi  candidum  uideri  scio,  hoc  auditum  meum  delec- 
tari  scio,  hoc  mihi  iucunde  olere  ^cio,  hoc  mihi  sapere  dulciter  scio, 
hoc  mihi  esse  frigidum  scio.  dic  potius,  utrum  per  se  amarae  sint 
oieastri  frondes,  quas  caper  tam  pertinaciter  appetit.  0  hominem  in- 
probum!  nonne  est  caperipse  modestior?  nescio,  quales  pecori  sint,  20 
mihi  tamen  amarae  sunt.  quid  quaeris  amphus  ?  sed  est  fortasse  ah- 
quis  etiam  hominum,  cui  non  sint  amarae.  tendisne  in  molestiam  ? 
numquidnam  ego  amaras  esse  omnibus  dixi?  mihi  dixi  et  hoc  non 
semper  adfirmo.  quid,  si  enim  ahas  aha  causa  nunc  dulce  quippiam, 
nunc  amarum  in  ore  sentiatur?  iUud  dico,  posse  hominem,  cum  ah-  25 
quid  gustat,  bona  fide  iurare  se  scire  palato  suo  iUud  suaue  esse  uel 
contra  nec  uUa  calumnia  Graeca  ab  ista  scientia  posse  deduci.  quis 
enim  tam  inpudens  sit,  qui  mihi  cum  delectatione  aUquid  hgurrienti  di- 
cat:  fortasse  nongustas,  sedhocsomniumest?  numquidnamresisto? 

7  cf.  Cic.  Acad.  II  79 

• 

1  atque  sanis  edd.  renuntiarin^  M  qui  M  sibi]  si  M  animura  MP 
4  epicurus  M  7  alt.  uerum]  u.  est  M  8  dimersus  M  11  quod  P  12  pin- 
nuiis  (i  pr.  in  e  corr.  m2)  P  14  assentire  M  16  pr.  hoc  om-HMP  uel  hoc  T 
17  hoc— olere  scio  exhibet  P  ante  dic  potius  iocunde  MPmlT  18  hoc— scio 
om.Mml  frigidum  esse  T  2U  peccori  T  23  numquid  M  amares  Tml 
hominibus  omnibus  Tml  omnibus  hominibus  M  25  in  ore  nm.M  ilium  Hml 
28  tam  om.P        29  gustas,  sedj  gustasse  P 


III   11,   25—12,   28  67 

sed  me  tamen  illud  in  somnis  etiam  delectaret.  quare  illud,  quod  me 
scire  dixi,  nulla  confundit  similitudo  falsorimi  et  Epicureus  uel  Cy- 
renaici  et  alia  multa  fortasse  pro  sensibus  dicant,  contra  quae 
nihil  dictum  esse  ab  Academicis  accepi.  sed  quid  ad  me  ?  si  uolunt 
5  ista  et  si  possunt,  etiani  me  fauente  rescindant.  quidquid  enini  con- 
tra  sensus  ab  eis  disputatur,  non  contra  omnes  philosophos  ualet. 
sunt  enim  qui  omnia  ista,  quae  corporis  sensu  accipit  animus,  opi- 
nionem  posse  gignere  confitentur,  scientiam  uero  negant,  quam 
tamen  uolunt  intellegentia  contineri  remotamque  a  sensibus  in 

10  mente  uiuere.  et  forte  in  eorum  numero  est  sapiens  ille,  quem 
quaerimus.  sed  de  hoc  aUas.  nunc  ad  rehqua  pergamus,  quae  propter 
ista,  quae  iam  dicta  sunt,  paucis,  nisi  fallor,  exphcabimus. 

XII.  27.  Quid  enim  de  moribus  inquirentem  uel  iuuat  uel  ini- 
pedit  corporis  sensus?  nisi  uero  illos  ipsos,  qui  summum  hominis 

15  uerum  bonum  in  uoluptate  posuerunt,  nihil  impedit  aut  columbae 
coUum  aut  uox  incerta  aut  graue  pondus  homini,  quod  cameUs  leue 
est,  aut  aUa  sescenta,  quominus  dicant  eo,  quo  delectantur,  delec- 
tari  se  scire  uel  eo,  quo  offenduntur,  offendi,  quod  refeUi  posse 
non  uideo.  euni  commouebunt,  qui  finem  boni  mente  complectitur? 

20  quid  horum  tu  eUgis  ?  si  quid  mihi  uideatur  quaeris,  in  mente  arbitror 
esse  sunmium  hominis  bonum.  sed  nunc  de  scientia  quaerimus.  ergo 
interroga  sapientem,  qui  non  potest  ignorare  sapientiam;  niihi  tamen 
tardo  iUi  atque  stuito  Ucet  interim  scire  boni  humani  finem,  in  quo 
inhabitet  beata  uita,  aut  nuUum  esse  aut  in  animo  esse  aut  in  corpore 

25  aut  in  utroque.  hoc  me,  si  potes,  nescire  conuince,  quod  notissimae 
illae  uestrae  rationes  nuUo  modo  faciunt.  quod  si  non  potes  —  non 
enim  reperies,  cui  falso  simile  sit  —  egone  concludere  dubitabo  recte 
mihi  uideri  scire  sapientem  quidquid  in  philosophia  uerum  est, 
cum  ego  inde  tani  muUa  uera  cognouerim? 

30  28.  Sed  metuit  fortasse,  ne  summum  bonum  eUgat  dormiens. 

n  i  h  i  1  p  e  r  i  c  1  i  e  s  t;  cum  euigilauerit,  repudiabit,  si  displicet, 

15  cf.  Cic.  Acad.  II  19.  79  20  cf.  Retract.  11,9  31  Ter.  Andr.  350. 
Phorni.  763 

lalt.iWfiH  2dixitHtnlMP  confudit  Tm^  epicunis  M  3  et  omJI 
dicunt  T  6  disputantur  P  7  ista  omnia  edd.  sensus  H  animus  H 
9  a]  ac  Pnil         13  iubat  HmlPml  15  uerum  otnTm  posuere  edd. 

18  3cir*eP      24liabitetT      27  repperies  PwlT      similisil/      28sapientiMP 
30  bonum  om.H     31  peridi  Tml  periculi  edd.      euigilubit  M      repudiauit  Pinl 

5* 


^8  I.   ContraAcademicos 

tenebit,  si  placet.  quis  enim  eum  recte  uituperabit,  quod  falsum 
uidit  in  somnis?  aut  fortasse  illud  formidabis,  ne  dormiens 
amittat  sapientiam,  si  pro  ueris  falsa  probauerit?  hoc  iam  ne 
dormiens  quidem  audet  somniare,  ut  sapientem  uigilantem  uocet, 
neget,  si  dormiat.  haec  etiani  de  furore  dici  possunt;  sed  in  alia  5 
festinat  oratio.  haec  tamen  sine  conclusione  securissima  non 
rehnquo.  aut  enim  amittitur  furore  sapientia  et  iam  non  erit 
sapiens,  quem  ueruni  ignorare  clamatis,  aut  scientia  eius  manet 
in  inteUectu,  etiamsi  pars  animi  cetera  id,  quod  accepit  a  sensibus, 
uehit  in  somnis  imaginetur.  10 

XIII.  29.  Restat  dialectica,  quam  certe  sapiens  bene  nouit,  nec 
falsum  scire  quisquam  potest.  si  uero  eam  nescit,  non  pertinet  ad 
sapientiam  eius  cognitio,  sine  qua  esse  sapiens  potuit,  et  super- 
fluo  utrum  uera  sit  possitue  percipi  quaerimus.  hic  fortassis  mihi 
ahquis  dicat:  'soles  prodere  tu  stulte,  quid  noueris,  an  de  dialectica  15 
nihil  scire  potuisti?'  ego  uero  plura  quam  de  quauis  parte  philoso- 
phiae.  nam  primo  ihas  omnes  propositiones,  quibus  supra  usus  sum, 
ueras  esse  ista  me  docuit.  deinde  per  istam  noui  aha  multa  uera. 
sed  quam  multa  sint,  numerate,  si  potestis:  si  quattuor  in  mundo 
elementa  sunt,  non  sunt  quinque;  si  sol  unus  est,  non  sunt  duo;  non  20 
potest  una  anima  et  mori  et  esse  inmortahs;  non  potest  homo  simul 
et  beatus  et  miser  esse;  non  hic  et  sol  lucet  et  nox  est;  aut  uigilamus 
nunc  aut  dormimus;  aut  corpus  est,  quod  mihi  uidere  uideor,  aut 
non  est  corpus.  haec  et  aha  multa,  quae  comme^riorare  longissimum 
est,  per  istam  didici  uera  esse,  quoquo  modo  sese  habeant  sensus  25 
nostri,  in  se  ipsa  uera.  docuit  me,  si  cuius  eorum,  quae  per  conexi- 
onemmodoproposui,pars  antecedens  assumpta  fuerit,  trahere  neces- 
sario  id,  quod  annexum  est,  ea  uero,  quae  per  repugnantiam  uel  dis- 
iunctionem  a  me  sunt  enuntiata,  hanc  habere  naturam,  ut,  cum 
auferuntur  cetera,  siue  unum  siue  plura  sint,  restet  ahquid,  quod  eo-  30 
rum  ablatione  firmetur.    docuit  etiam  me,  cum  de  re  constat, 

12  cf.  Cic.  Acad.  II  40.  103 

1  eum]  cum  M      2  formidabit  Trn      3  probaberit  P      etiam  a     6  ueris- 
sima  M         8  sententia  M         9  in  om.MP         accipit  T  14  possitque  M 

percipit  P  fortasse  M  edd.  aliquis  mihi  edd.  15  tu  om.M  17  primas  M 
omnes  illas  edd.  18  istam]  ista  HP  19  sed— potestis  oni.Mml  pr.  **si  in 
ras.  P      22  pr.  et  om.M       24  multa  alia  T      25  se  MT      26  ipsa  uero  Hm2T 


III   12,   28—14,  30  69 

propter  quam  uerba  dicuntur,  de  uerbis  non  debere  contendi,  et 
quisquis  id  faciat,  si  imperitia  faciat,  docendum  esse,  si  malitia,  de- 
serendum,  si  doceri  non  potest,  monendum,  ut  aliquid  aliud  potius 
agat.  quam  tempus  in  superfluis  operamque  consumat,  si  non  optem- 
5  perat,  neglegendum.  de  captiosis  autem  atque  fallacibus  ratiuncu- 
lis  breue  praeceptum  est:  si  male  concedendo  inferuntur,  ad  ea  quae 
concessa  sunt  csse  redeundum;  si  uerum  falsumque  in  una  con- 
clusione  confligunt,  accipiendum  inde  quod  intellegitur,  quod  ex- 
plicari   non  potest  relinquendum ;  si  autem  modus  in  aliquibus 

10  rebus  latet  penitus  hominem,  scientiam  eius  non  esse  quaerendam. 
haec  quidem  habeo  a  dialectica  et  aha  multa,  quae  commemorare 
non  est  necesse;  neque  enim  debeo  ingratus  exsistere.  uerum 
ille  sapiens  aut  haec  neglegit  aut,  si  perfecta  dialectica  ipsa  scien- 
tia  ueritatis  est,  sic  illam  nouit,   ut  istorum  mendicissimam  ca- 

15  hunniam:  si  uerum  est,  falsum  est,  si  falsum  est,  uerum  est, 
contemnendo  et  non  miserando  fame  necet.  haec  de  perceptione 
satis  esse  propterea  puto,  quia  de  assentiendo  cum  dicere  coepero, 
tota  ibi  rursum  causa  uersabitur. 

XIV.  30.  lam  ergo  ad  eam  partem  ueniamus,  in  qua  dubitare 

20  adhuc  uidetur  Alypius,  et  primo  id  ipsum  perspiciamus  quale  sit. 

quod  te  acutissime  atque  cautissime  mouet.   nam  si  tot  tantisque 

rationibus  roboratam  —  hoc  enim  dixisti  —  Academicorum  sen- 

tentiam,  qua  eis  placuit  nihil  scire  sapientem,  hoc  tuum  labefactat 

inuentum,  qiio  cogimur  confiteri  multo  esse  probabiiius  sapientem 

25  scire  sapientiam,   magis  est  assensio   cohibenda.    hoc  ipso  enim 

ostenditur  nihil  quamhbet  copiosissimis  subtihssimisque  argumen- 

tis  posse  suaderi,  cui  non  ex  parte  contraria,  si  assit  ingenium,  non 

minus  acriter  uel  fortasse  acrius  resistatur.  eo  fit,  ut,  cum  sit  uictus 

Academicus,  uicerit.  o  utinam  uincatur!  numquam  efficiet  quauis 

30  arte    Pehisga,    ut   simul   a    me    uictus    uictorque    discedat.    certe 


30  cf.  Uerg.  Aen.  II  152 

2  imperita  HmlPml  imperite  M        4  obtemperat  HMT       13  profecta  M 

profecto  ef/f/.         14  storum  Pm2         mendacissimam //il/?/i2  T  erf^.  16  coii- 

temne,ula  T      fame  necetj  fame  neget  //  fame  enecet  m  enecet  a  hac  T  edd. 

praeceptione  T       21  atque]  et  M        mouit  T       25  enim  ipso  edd.  26  supti- 

iissimisque /*  stultissimisque  il/      27  suadere //.1/P      siom.HM  assit  om.i/ 
sit  //     2'.)  quamuis  HM 


70  I.   ContraAcademicos 

nihil  aliud  inueniatur,  quod  aduersum  ista  dici  possit,  et  ultro  me 
uictum  esse  profiteor.  non  enim  de  gloria  comparanda,  sed  de  inue- 
nienda  ueritate  tractamus.  mihi  satis  est  quoquo  modo  molem 
istam  transcendere,  quae  intrantibus  ad  philosophiam  sese  oppo- 
nit  et  nescio  quibus  receptacuhs  tenebras  tegens  talem  esse  philoso-  5 
phiam  totam  minatur  nihilque  in  ea  lucis  inuentum  iri  sperare  per- 
mittit.  quid  autem  amphus  desiderem,  nihil  habeo,  si  iam  probabile 
est  nonnihil  scire  sapientem.  non  enim  aha  causa  ueri  simile  uide- 
batur  eum  assensionem  sustinere  debere,  nisi  quia  erat  ueri  simile 
nihil  posse  conprehendi.  quo  sublato  —  percipit  enim  sapiens  uel  10 
ipsam,  ut  iam  conceditur,  sapientiam  —  nulla  iam  causa  remane- 
bit,  cur  non  assentiatur  sapiens  uel  ipsi  sapientiae.  est  enim  sine  du- 
bitatione  monstrosius  sapientem  non  approbare  sapientiam  quam 
sapientem  nescire  sapientiam. 

31.  Xani  quaeso  paululum   quasi   ante  oculos  tale  spectacu-  15 
lum  constituamus,  si  possumus,  rixam  quandam  sapientis  et  sapien- 
tiae.  quid  ahud  dicit  sapientia  quam  se  esse  sapientiam?  at  contra 
iste:  non  credo,  inquit.  quis  ait  sapientiae:  non  credo  esse  sapien- 
tiam  ?  quis,  nisi  is,  cum  quo  illa  loqui  potuit  et  in  quo  habitare  di- 
gnata  est,  scihcet  sapiens?  ite  nunc  et  me  quaerite,  qui  cum  Acade-  20 
micis  pugnem;  habetis  iam  nouum  certamen:  sapiens  et  sapientia 
secum  pugnant.    sapiens  non  uult  consentire  sapientiae.    ego  uo- 
biscum  securus  exspecto.  quis  enim  non  credat  inuictam  esse  sapien- 
tiam?  tamen  nos  ahqua  complexione  muniamus.   aut  enim  in  hoc 
certamine  Academicus  uincet  sapientiam  et  a  me  uincetur,  quia  non  25 
erit  sapiens,  aut  ab  ea  superabitur  et  sapientem  sapientiae  consen- 
tire  docebimus.  aut  igitur  sapiens  Academicus  non  est  aut  nonnulh 
rei  sapiens  assentietur,  nisi  forte,  quem  dicere  puuuit  sapientem  ne- 
scire  sapientiam,  sapientem  non  consentire  sapientiae  dicere  nou 
pudebit.  at  si  iam  ueri  simile  est  cadere  in  sapientem  uel  ipsius  30 
sapiontiae  perceptionem  et  nuha  causa  est,  cur  non  ei  quod  potest 

3  cf.  Aug.  de  beat.  uit.  3 

1  me  iiictum  om.Mml  4  se  .¥  5  tenebras  tegens  MP  tenebrans 
tegens  H  tenebrascens  Tm  8  nnihil  (n  add.  m2)  T  15  quaeso  om.M 
19  quis  om.Mml  20  ite]  iste  HMP  me  om.M  21  pugne  ex  pugnem  Pm2 
22  secum  om.M  pugnat  M  25  pr.  uincat  Tml  27  non  est  om.M  nulli  Mml 
28  sapientem— pudebit  om.M       sapientem]  sapien  ■;  // 


III   14,  30—15,  33  71 

percipi  assentiatur,  uideo  quod  uolebam  esse  ueri  simile,  sapientem 
scilicet  assensurum  esse  sapientiae.  si  quaeres,  ubi  inueniat  ipsam 
sapientiam,  respondebo :  in  semet  ipso.  si  dicis  eum  nescire  quod 
habeat,  redis  ad  illud  absurdum,  sapientem  nescire  sapientiam. 
5  si  sapientem  ipsum  negas  posse  inueniri,  non  iam  cum  Academicis 
sed  tecum,  quisquis  hoc  sentis,  sermone  alio  disseremus.  illi  enim 
cum  haec  disputant,  de  sapiente  profecto  disputant.  clamat  Cicero 
se  ipsum  magnum  esse  opinatorem,  sed  de  sapiente  se  quaerere. 
quod  si  adhuc  uos,  adulescentes,  ignotum  habetis,  certe  in  Hor- 

10  tensio  legistis :  si  igitur  nec  certi  est  quidquam  nec 
opinari  sapientis  est,  nihil  umquam  sapiens 
approbabit.  unde  manifestum  est  eos  de  sapiente  iUis  suis  dis- 
putationibus,  contra  quas  nitimur,  quaerere. 

32.  Ergo  arbitror  ego  sapienti  certam  esse  sapientiam,  id  est 

15  sapientem  percepisse  sapientiam  et  ob  hoc  eum  non  opinari,  cum 
assentitur  sapientiae ;  assentitur  enim  ei  rei,  quam  si  non  percepisset, 
sapiens  non  esset.  nec  isti  quemquam  non  debere  assentiri  nisi  rebus, 
quae  non  possunt  percipi,  affirmant ;  non  autem  sapientia  nihil  est : 
cum  igitur  et  scit  sapientiam  et  assentitur  sapientiae,  neque  nihil 

20  scit  neque  nulli  rei  sapiens  assentitur.  quid  amphus  uultis  ?  an  de  illo 
errore  ahquid  quaerimus,  quem  dicunt  penitus  euitari,  si  in  nuUam 
rem  animum  dechnet  assensio  ?  errat  enim,  inquiunt,  quisquis  non 
solum  rem  falsam  sed  etiam  dubiam,  quamuis  uera  sit,  approbat. 
nihil  autem  quod  dubium  non  sit  inuenio.  at  inuenit  sapiens  ipsam, 

25  ut  dicebamus,  sapientiam. 

XV.  33.  Sed  hinc  iam  uultis  me  fortasse  discedere.  non  sunt 
facile  securissima  relinquenda ;  cum  uersutissimis  hominibus  agimus ; 
morem  tamen  uobis  geram.  sed  quid  hic  dicam?  quid?  quidnam? 
illud  nimirum  uetus  dicendum  est,  ubi  et  ipsi  habent  quod  dicant. 

30  quid  enim  faciam,    quem  de  castris  meis  foras  truditis?    num 

8  cf.  Cic.  Acad.  II  66       10  Cic.  Hort.  frag.  100  Muller 

1  percipi  omM  sentiatur  M  2  queris  T  8  se  {om.  met)  M 
5  si  sapientem  T  sapientem  HMP  7  hoc  M  cicere  Tml  8  quaere  Pml 
9  uos  om.H  aduliscentes  P  adolescentes  (o  m  ras.)  T  ignotom  Pml  10  est] 
estis  HMPa  11  est  om.T  14  id  est— sapientiam  om.M  21  in]  ad 

Hm2s.l.M  22  animam  T  24  ipsam  om.a  26  fortasse  me  edd.  28  quid? 
quidnam]  quicquidnam  PwJT  quidnam  MPm2  30  foras  om.M  num] 
nisi  T  ni  M 


72  T.   ContraAcademicos 

implorabo  auxilia  doctorum,  cum  quibus  si  superaro  nequeo,  minus 
pudebit  fortasse  superari?  iaciam  igitur  quibus  uiribus  possum 
fumosum  quidem  iam  et  scabrum  sed,  nisi  fallor,  ualidissimum 
telum:  qui  nihil  approbat,  nihil  agit.  o  hominem  rusticum!  et 
ubi  est  probabile?  ubi  est  ueri  simile?  hoc  uolebatis.  auditisne,  5 
ut  sonent  scuta  Graecanica?  exceptum  est  quod  robustissimum 
quidem,  sed  qua  manu  iaculati  sumus!  et  nihil  mihi  potontius 
isti  mei  suggerunt  nec  ahquid,  ut  uideo,  uulneris  fecimus.  conuer- 
tam  me  ad  ea,  quae  uilla  et  ager  ministrat;  onerant  me  potius 
maiora  quam  praeparant.  10 

34.  Nam  cum  otiosus  diu  cogitassem  in  isto  rure,  quonam  modo 
possit  istuc  probabile  aut  ueri  simile  actus  nostros  ab  errore  defen- 
dere,  primo  uisum  est  mihi,  ut  solet  uideri,  cum  ista  uendebam,  belle 
tectum  et  munitum,  deinde  ubi  totum  cautius  circumspexi,  uisus 
sum  mihi  uidisse  unum  aditum,  qua  in  securos  error  inrueret.  non  15 
solum  enim  puto  eum  errare,  qui  falsam  uiam  sequitur,  sed  etiam 
eum,  qui  ueram  non  sequitur.  faciamus  enim  duos  uiatores  ad  unum 
locum  tendentes,  quorum  alter  instituerit  nuUi  credere,  alter 
nimis  credulus  sit.  uentum  est  ad  ahquod  biuium.  hic  iUe 
credulus  pastori,  qui  aderat,  uel  cuipiam  rusticano:  salue,  frugi  20 
homo!  dic  quaeso,  qua  bene  in  illum  locum  pergatur.  respon- 
detur:  si  hac  ibis,  nihil  errabis.  et  ille  ad  comitem:  ueruni 
dicit,  hac  eamus.  ridet  uir  cautissimus  et  tam  cito  assensum 
facetissime  inludit  atque  interea  iUo  discedente  in  biuio  figitur. 
et  iam  incipit  uideri  turpe  cessare,  cum  ecce  ex  aho  uiae  25 
cornu  lautus  quidam  et  urbanus  equo  insidens  eminet  et  pro- 
pinquare  occipit.  gratulatur  iste,  tum  aduenienti  et  salutato  indi- 
cat  propositum,  quaerit  uiam,  dicit  etiam  remansionis  suae  causam, 
quo  beniuolentiorem  reddat  pastori  eum  praeferens.  iUe  autem 
casu  planus  erat  de  his,  quos  samardocos  iam  uulgus  uocat.  tenuit  30 
suum  morem  homo  pessimus  etiam  gratis.  hac  perge,  ait ;  nam  ego 


1  plorabo //P  doctiorum  rerfrf.  2  possim  a  6  sonant  a  grecania 
HMP  est]  e.  enim  a  7  qua]  quia  T  8  suggerent  Hm2  10  praeparent  M 
12  aut]  ac  edd.  13  mihi  om.H  uelle  HMPa  14  ubi  om.Mml  15  non 
solum  (om.  enim)  M  non  enim  solum  edd.  22  ad  (d  add.  m2)  P  24  illo 

interea  M        27  accipit  H       28  etiam]  enim  Tml        29  illae  //        30  ^lanus] 
seductor  planus  T     iis  M     samardagos  T  samardacos  m 


III  15,  33—16,  35  73 

inde  iienio.  decepit  atqiie  abiit.  sed  quando  iste  deciperetur?  non 
enim  nionstrationem  istam  tamquam  ueram,  inquit,  approbo,  sed 
quia  est  ueri  similis,  et  hic  otiosum  esse  nec  honestum  nec  utile  est ; 
hac  eam.  interea  ille,  qui  assentiendo  errauit  tam  cito  existimans  uera 

6  esse  uerba  pastoris,  in  loco  illo,  quo  tendebant,  iam  se  reficiebat,  iste 
autem  non  errans,  si  quidem  probabile  sequitur,  circumiit  siluas  ne- 
scio  quas  neciamcuilocus  ille  notus  sit,  ad  quem  uenire  proposuerat. 
inuenit.  uere  uobis  dicam,  cum  ista  cogitarem,  risum  tenere  non 
potui,  fieri  per  Academicorum  uerba  nescio  quo  modo,  ut  erret  ille, 

10  qui  ueram  uiam  uel  casu  tenet,  ille  autem,  qui  per  auios  montes  pro- 
babiliter  ductus  est  nec  petitam  regionem  inuenit,  non  uideatur  er- 
rare.  ut  enim  temerariam  consensionem  iure  condemnem,  facilius 
ambo  errant,  quam  iste  non  errat.  hinc  iam  aduersum  ista  uerba 
uigilantior  ipsa  facta  hominum  et  niores  considerare  coepi.    tum 

15  uero  tam  multa  mibi  et  tam  capitaha  in  istos  uenerunt  in  mentem,  ut 
iam  non  riderem  sed  partim  stomacharer  partim  dolerem  homines 
doctissimos  et  acutissimos  in  tanta  scelera  sententiarum  et  flagitia 
deuolutos. 

XVI.  35.  Certe  enim  non  fortasse  omnis,  qui  errat,  peccat, 

20  omnis  tamen,  qui  peccat,  aut  errare  conceditur  aut  ahquid  peius. 
quid,  si  ergo  aliquis  adulescentium,  cum  hos  audierit  dicentes: 
'turpe  est  errare  etideonuUi  rei  consentire  debemus;  sed  tamen,  cum 
agit  quisque,  quod  ei  uidetur  probabile,  nec  cessat  nec  errat,  ilhid 
tantum  meminerit,  quidquid  (»ccurrit  uel  animo  uel  sensibus,  non 

25  pro  uero  esse  approbanduni'  —  id  igitur  audiens  adulescens  insidia- 
bitur  pudicitiae  uxorisahenae?  te,  teconsulo,  Marce  Tulh;  de  adule- 
scentium  moribus  uitaque  tractamus,  cui  educendae  atque  institu- 
endae  omnes  iUae  Htterae  tuae  uigilauerunt.  quid  ahud  dicturus  es 
quam  non  tibiesseprobabile,  ut  id  faciatadulescens?  at  iUi  probabile 

.so  est.  nam  si  ex  aheno  probabih  uiuimus,  nec  tu  debuisti  amministrare 
rem  pubhcam,  quia  Epicuro  uisum  est  non  esse  faciendum.  aduhera- 

4  ille]  iam  ille  T  5  loqiio  Tml  illo]  isto  M  tendebat  a  6  circumiuit  M 
circumitTmi  circuit  Tm2  12  coiulemnet  H  13  errant  om.M  uerba  ista  T 
15  et  tam]  etijim  Tml  uel  tamen  Tm2  21  aduliscentium  F  22  rei  oviM 
23  uidentur  T        cessat]  peccat  edd.        24  pr.  uel  om.il/        25  probandum  M 

26  pudititiae  T     al(.  te  om.M     aduliscentium  P  adulescentulorum  (or  s.  7h2)  // 

27  uitamque  P  educandae  Te^/c?.  28  illae  ow.il/m/  29  ille  /'  30  debuisti 
tu  T       administrare  HT       31  adulterabitur  // 


74  I.   ContraAcademicos 

bit  igitur  ille  iuuenis  couiugem  alienam;  qui  deprehensus  si  fuerit, 
ubi  te  inueniet,  a  quo  defendatur?  quamquam  etiamsi  inueniat, 
quid  dicturus  es?  negabis  profecto.  quid,  si  tam  clarum  est, 
ut  frustra  infitiere?  persuadere  uis  nimirum  tamquam  in  gj^mnasio 
Cumano  atque  adeo  Xeapolitano  nihil  eum  peccasse,  immo  etiam  5 
nec  errasse  quidem.  non  enim  faciendum  esse  adulterium  pro  uero 
sibi  persuasit;  probabile  occurrit,  secutus  est,  fecit;  aut  fortasse 
non  fecit,  sed  fecisse  sibi  uisus  est.  iste  autem  maritus,  homo  fatuus, 
perturbat  omnia  litibus  pro  uxoris  castitate  proclamans,  cum  qua 
forte  nunc  dormit  et  nescit.  hoc  illi  iudices  si  intellexerint,  aut  negle-  10 
gent  Academicos  et  tamquam  crimen  uerissimum  punient  aut  eis- 
dem  obtemperantes  uerisimiliter  hominem  probabiliterque  dam- 
nabunt,  ut  iani  quid  agat  iste  patronus  prorsus  ignoret.  cui  enim 
suscenseat  non  habebit,  cum  omnes  se  nihil  errasse  dicant,  quando 
non  assentientes  id  quod  uisum  est  probabile  fecerint.  ponet  igitur  i:> 
personam  patroni  et  philosophi  consolatoris  suscipiet;  ita  facile  adu- 
lescenti,  qui  iam  tantum  in  Academia  profecerit,  persuadebit, 
ut  se  tamquam  in  somnis  putet  esse  damnatum.  sed  uos  me  iocari 
arbitramini.  Hquet  deierare  per  omne  diuinum  nescire  me  prorsus, 
quomodo  iste  peccauerit,  si  quisquis  id  egerit  quod  probabile  uidetur  20 
non  peccat,  nisi  forte  in  totum  ahud  esse  dicunt  errare,  aliud  pec- 
care  seque  illis  praeceptis  egisse,  ne  erremus,  peccare  autem  nihil 
magnuni  esse  duxisse. 

36.  Taceo  de  homicidiis  parricidiis  sacrilegiis  omnibusque 
omnino  quae  fieri  :uit  cogitari  possunt  flagitiis  ac  facinori-  25 
bus,  quae  paucis  uerbis  et,  quod  est  grauius,  apud  sapientissimos 
iudices  defenduntur:  nihil  consensi  et  ideo  non  erraui;  quomodo 
auteni  non  facerem  quod  probabile  uisum  est?  qui  autem  non 
putant  ista  probabiliter  posse  persuaderi,  legant  orationem  Catih- 

19  cf.  Ter.  Eiin.  331       cf.  Retract.  11.10  29  cf.  Sall.  (^-at.  20 

4  iit  fnistra  o)n.M  infigcre  M  ii.ficiarea  persuadere  uis  // 

persuadere  bis  P  persuadebis  MTedd.         Ciimano  gymnasio  edd.  5  etiam] 

eum  M       G  nec]  i,e  T       8  sedj  sed  si  //       ♦homo  P       14  succenseat  M  f  edd. 

16  consolatori  II MP         sascepi&  P  suscepit  et  //  ita— adulescenti  om.M 

17  qui  iam]  quam  ,y  18  iocare  Pm/  24  homicidis  3/Pm/  parricidis  3/ 
patricidiis  Tinl  sicrilegis  M  25  cogitarique  {o7n.  aut)  3/  ac]  aut  edd. 
29  catileno  Tml 


III   16,  35—17,  37  75 

nae,  qua  patriae  parricidium,  quo  ano  continentur  omnia  scelera, 
persuasit.  iam  illud  quis  non  ridet?  ipsi  dicunt  nihil  se  in  agendo 
sequi  nisi  probabile  et  quaerunt  mas^nopere  ueritatem,  cum  eis  sit 
probabile  non  posse  inueniri.  o  mirum  monstrum!  sed  hoc  omit- 
5  tamus;  minus  id  ad  nos,  minus  ad  uitae  nostrae  discrimen,  minus 
ad  fortunarum  periculum  pertinet.  illud  est  capitale,  illud  formi- 
dolosum,  ilhid  optinio  cuique  metuendum,  quod  nefas  omne,  si 
haec  ratio  probabihs  erit  —  cum  probabile  cuiquam  uisum  fuerit 
esse    faciendum,   tantum  nulli    quasi    uero    assentiatur    —   non 

10  solum  sine  sceleris  sed  etiam  sine  erroris  uituperatione  committat. 
quid  er^o?  haec  iUi  non  uiderunt?  immo  sollertissime  prudentissi- 
meque  uiderunt,  nec  mihi  uUo  pacto  tantuni  adrogauerim,  ut  Mar- 
cum  Tulhum  ahqua  ex  parte  sequar  industria  uigilantia  ingenio 
doctrina;  cui  tamen  asserenti  nihil   scire  posse  hominem  si  hoc 

15  sohmi  diceretur:  'scio  ita  uideri  mihi',  unde  id  refelleret  non  haberet. 

XVII.  37.  Quid  igitur  placuittantis  uiris  perpetuis  et  pertinaci- 

bus   contentionibus  agere,  ne  in  quemquam   cadere  ueri  scientia 

uiderctur?  audite  iam  paulo  attentius  non  quid  sciam  sed  quid 

existimem;  hoc  enim  ad  ultimum  reseruabam,  ut  -exphcarem,  si 

20  ])ossem,  quale  mihi  esse  uideatur  totum  Academicorum  consihum. 
Plato,  uir  sapientissimus  et  eruflitissimus  temporum  suorum,  qui 
et  ita  locutus  est,  ut  quaecumque  diceret  magna  fierent,  et  ea 
locutus  est,  ut  quomodocumque  diceret,  parua  non  fierent,  dicitur 
post  morteni  Socratis  magistri  sui,  quem  singulariter  dilexerat,  a 

25  Pythagoreis  etiani  multa  didicisse.  Pythagoras  autem  Graeca 
philosophia  non  contentus,  quac  tunc  aut  paene  nulla  erat  aut 
certe  occultissima,  postquam  commotus  Pherecydae  cuiusdam 
Syri  disputationibus  immortalem  esse  animum  credidit,  multos 
sapientes  etiam  longc  lateque  peregrinatus  audierat.  igitur  Plato 


21  cf  Retract.  I  1,  12 

2  se  om  M  3  probabile  sit  M  4  post  inueniri  hiscr.  Mhi^  sed  nisuni  sit 
7  omne]  o.  prohibet  M  0  esse  om.M  tamen  M  11  hoc  .1/  solertissime  Pml 
12  pacto]  modo  Tntl  13  aliqua  J/3/t2  s.L  14  sij  qiii  IhnlMP  15  diceret3/a 
IS  sciam]  agam  ,1/  20  possum  .1/  iiideatur  esse  edd.  25  pithagoreis  T 
phytagoreis  .1/  pliytagoras  .1/  greca  P  2{]  pr.  •dut  om  Mml  27  pherecide 
//3/7  phcretide /*    28  siri  T    29  etiam  o//i..l/    hitaeque  P     peregrinatos3/nJ 


/  G  I.    C  o  11 1  r  a   A  c  a  d  e  m  i  c  0  s 

adiciens  lepori  siibtilitatiqiie  Socraticae,  quam  in  moralibus  liabuit, 
naturalium  diuinarumque  rerum  peritiam,  quam  ab  eis  quos 
memoraui  diligenter  acceperat,  subiungensque  quasi  formatricem 
illarum  partium  iudicemque  dialecticam,  quae  aut  ipsa  esset  aut 
sine  qua  omnino  sapientia  esse  non  posset,  perfectam  dicitur  5 
composuisse  philosophiae  disciplinam,  de  qua  nunc  disserere 
temporis  non  est.  sat  est  enim  ad  id,  quod  uolo,  Platonem  sensisse 
duos  esse  mundos,  unum  intellegibilem,  in  quo  ipsa  ueritas  habi- 
taret,  istum  autem  sensibilem,  quem  manifestum  est  nos  uisu 
tactuque  sentire;  itaque  illum  uerum,  hunc  ueri  simiiem  et  ad  lu 
ilhus  imaginem  factum,  et  ideo  de  illo  in  ea  quae  se  cognosceret 
anima  uelut  expohri  et  quasi  serenari  ueritatem,  de  hoc  autem 
in  stultorum  aniniis  non  scientiam  sed  opinionem  posi^e  generari: 
quidquid  tamen  ageretur  in  hoc  nmndo  per  eas  uirtutes,  quas 
ciuiles  uocabat,  aharum  uerarum  uirtutum  similes,  quae  nisi  15 
paucis  sapientibus  ignotae  essent,  non  posse  nisi  ueri  simile  nominari. 

38.  Haec  et  aha  huius  modi  mihi  uidentur  inter  successores  eius, 
quantum  poterant,  esse  seruata  et  pro  mysteriis  custodita.  non 
enim  aut  facile  ista  percipiuntur  nisi  ab  eis,  qui  se  ab  omnibus  uitiis 
mundantes  in  aham  quandam  plus  quam  humanam  consuetudinem  20 
uindicarint,  aut  non  grauiter  peccat,  quisquis  ea  sciens  quoslibet  ho- 
mines  docere  uoluerit.  itaque  Zenonem  principem  Stoicorum,  cum 
iam  quibusdam  auditis  et  creditis  in  scholam  relictam  a  Phitone  ue- 
nisset,  quam  tunc  Polemo  retinebat,  suspectum  habitum  suspicor 
nec  talem  uisuni,  cui  Platonica  iha  uehit  sacrosancta  decreta  facile  2:. 
prodi  committiquedeberent,  priusquamdedidicisset  ea,  quae  in  illam 
scholam  ab  ahis  accepta  detulerat.  moritur  Polenio,  succedit  ei 
Arcesilas,  Zenonis  quidem  condiscipuhis,  sed  sub  Polemonis  ma- 
gisterio.   quam  ob  rem  cum  Zeno  sua  quadam  de  mundo  et  maxime 


1  sochraticae  P  in  moraHbus]  immortalibus  P  iii  mortalibus  Hml  id  est 
inter  mortales  Hm2  s.l.  2  quos  P  in  raa.  3  commemoraui  Tml  5  qua  om.M 
sapientia  omnino  edd.  esse  non  posset  omM  esse+T  7  tempus  a  cf  MignF 
8  ueritas  ipsa  T  9  nos]  non  P         10  ita  a         12  fenerari  ex  serenari  Pm2 

IG  note  T         iieri  similes  M        17  miiii  om.M        18  misteriis  T       21  uindi- 
cauerint  edd.  quotlibet  {corr.  m2)  P  quodlibet  H  23  scolam  eodd. 

a.*P      platone*  (m  ras.)  P      25  tale  //     26  prodo  Tml     dedicisset  Pmlm  didi- 
cisset  MPm2Ta       27  palemo  M      28  archesilas  codd.  uhiqnc      discipulus  Ttul 


III  17,  37—18,  40  77 

de  anima,  propter  quam  uera  philosophia  uigilat,  sententia  delec- 
taretur  dicens  eam  esse  mortalem  nec  quicquam  esse  praeter  hunc 
sensibilem  mundum  nihilque  in  eo  agi  nisi  corpore  —  nam  et  deum 
ipsum  ignem  putabat  —  prudentissime  atque  utihssime  mihi  uidetur 
5  Arcesilas,  cum  illud  late  scrperet  malum,  occultasse  penitus  Aca- 
demiae  sententiam  et  quasi  aurum  inueniendum  quandoque  posteris 
obruisse.  quare  cum  in  falsas  apiniones  ruere  turba  sit  pronior  et 
consuetudine  corporum  omnia  esse  corporea  facillime  sed  noxie 
credatur,  instituit  uir  acutissimus  atque  humanissimus  dedocere 
10  potius  quos  patiebatur  male  doctos  quam  docere  quos  dociles  non 
arbitrabatur.  inde  illa  omnia  nata  sunt,  quae  nouae  Academiae 
tribuuntur,  quia  eorum  necessitatem  ueteres  non  habebant. 

39.  Quodsi  Zeno  expergefactus  esset  aliquando  et  uidisset 
neque    quicquam   comprehendi   posse   nisi    quale   ipse   definiebat 

15  neque  tale  aliquid  in  corporibus  posse  inueniri,  quibus  ille  tribuebat 
omnia,  olim  prorsus  hoc  genus  disputationum,  quod  magna  neces- 
sitate  flagrauerat,  fuisset  extinctum.  sed  Zeno  imagine  constantiae 
deceptus,  ut  ipsis  Academicis  uidebatur  nec  mihi  etiam  non  uide- 
tur,  pertinax  fuit  fidesque  illa  corporum  perniciosa,  quoquo  modo 

20  potuit,  peruixit  in  Chrysippum,  qui  ei  —  nam  maxime  poterat  — 
magnas  uires  latius  se  diffundendi  dabat,  nisi  ex  illa  parte  Carneades 
acrior  et  uigilantior  superioribus  ceteris  ita  restitisset,  ut  mirer  illam 
opinionem  aliquid  etiam  postea  ualuisse.  namque  Carneades  primo 
iUam  uelut  calumniandi  impudentiam,  qua  uidebat  Arcesilam  non 

25  mediocriter  infamatum,  deposuit,  ne  contra  omnia  uelle  dicere  quasi 
ostentationis  causa  uideretur,  sed  ipsos  proprie  sibi  Stoicos  atque 
Chrysippum  conuellendos  euertendosque  proposuit. 

XVIII.  40.  Deinde  cum  undique  premeretur,  si  nulli  rei  esset 

assensus,  nihil  acturum  esse  sapientem  —  o  hominem  mirum  atque 

30  adeo  non  mirum !  ab  ipsis  enim  Platonis  fontibus  profluebat  —  atten- 

dit  sapienter,  quales  ilh  actiones  probarent,  easque  nescio  quarum 


2  cf.  Cic.  Tusc.  I  79       29  cf.  Cic.  Acad.  II  39.  62.  108 

1  (leclaretur  T        2  quisquani  Mml        7  et]  ex  .1/        9  credantur  M 
15  ille]  ipse  M  19  pernitiosa  MT         20.  27  crysippum  HP  chrisippum  T 

crisippum  M       nam]  quam  Tmla     21  magna  T     latius  om.Mml       22  ita]  ei 
ita  T       24  illa  P       28  cun  T        31  illis  T        actionis  Pml 


78  T.   ContraAcademicos 

uerarum  similes  uidens  id,  quod  in  hoc  mundo  ad  agendum  sequere- 
tur,  ueri  simile  nominauit.  cui  enim  esset  simile,  et  perite  norat  et 
prudenter  tegebat  idque  etiam  probabile  appellabat.  probat  enim 
bene  imaginem,  quisquis  eius  intuetur  exemplum.  quomodo  enim 
approbat  sapiens  aut  quomodo  simile  sequitur  ueri,  cum  ipsum  uerum  5 
quod  sit  ignoret  ?  ergo  illi  norant  et  approbabant  falsa,  in  quibus  imi- 
tationem  laudabilem  rerum  uerarum  aduertebant.  sed  quia  hoc  tam- 
quam  profanis  nec  fas  nec  facile  erat  ostendere,  rehquerunt  posteris 
et  quibus  illo  tempore  potuerunt  signum  quoddam  sententiae  suae, 
illos  autem  bene  dialecticos  de  uerbis  mouere  quaestionem  insultantes  10 
inridentesque  prohibebant.  ob  haec  dicitur  Carneades  etiam  tertiae 
Academiae  princeps  atque  auctor  fuisse. 

41.  Deinde  in  nostrum  Tulhum  confHctio  ista  durauit  iam 
plane  saucia  et  ultimo  spiritu  Latinas  Utteras  inflatura.  nam  nihil 
mihi  uidetur  inflatius  quam  tam  multa  copiosissime  atque  ornatissime  1 5 
dicere  non  ita  sentientem.  quibus  tamen  uentis  faeneus  ille  Platoni- 
cus  Antiochus  satis,  ut  mihi  uidetur,  dissipatus  atque  dispersus  est. 
nam  Epicureorum  greges  in  animis  dehciosorum  populorum  aprica 
stabula  posuerunt.  quippe  Antiochus,  Philonis  auditor,  hominis, 
quantum  arbitror,  circumspectissimi,  qui  iam  uehiti  aperire  ceden-  20 
tibus  hostibus  portas  coeperat  et  ad  Platonis  auctoritatem  Acade- 
miam  legesque  reuocare  —  quamquam  et  Metrodorus  id  antea  facere 
temptauerat,  qui  primus  dicitur  esse  confessus  non  directo  placuisse 
Academicis  nihil  posse  conprehendi,  sed  necessario  contra  Stoicos 
huius  modi  eos  arma  sumpsisse  —  igitur  Antiochus,  ut  institueram  25 
dicere,  auditis  Philone  Academico  et  Mnesarcho  Stoico  in  Academi- 
am  ueterem  quasi  uacuam  defensoribus  et  quasi  nullo  hoste  securam 
uelut  adiutor  et  ciuis  inrepserat  nescio  quid  inferens  mah  de  Stoico- 
rum  cineribus,  quod  Platonis  adyta  uiohiret.  sed  huic  arreptis  iterum 

6cf.  Retract.  II,  11 

1  id  uidens  //  ad  MT  in  HP  2  ueri  similes  M  3  jippellabatur  T 
4  eius  om  M  enini]  nihil  ergo  T  6  quod  HP  quid  MTedd.  <ipprobant  P 
falsam  HP  7  animaduertebant  Tiu  11  hoc  cdd.  17-  19.  25  anthiocus  HP 
18  delitiosorum  P  aprica]  ad  prisoa  M  19  philionis  HP  2f»  quamtum  P 
22  ante  M  23  directo  scripsi  derecto  HMPa  decreto  Ttii        25  sumsisse  T 

ut  omMml     instituerant  3/m/     26  audistis  3/      phiiione //m2Pm3  philionem 
HmlPml        Mnesarcho]  omne  arco  HPa  omne  archo  M         29  adita  codd. 


III  18,  40—20,  43  79 

illis  armis  et  Philo  restitit,  donec  moreretur,  et  omnes  eius  reliquias 
Tullius  noster  oppressit  se  uiuo  impatiens  labefactari  uel  contami- 
nari  quidquid  amauisset.  adeo  post  illa  tempora  non  longo  interuallo 
omni  peruicacia  pertinaciaque  demortua  os  illud  Platonis.  quod  in 
5  philosophia  purgatissimum  est  et  hicidissimum,  dimotis  nubibus 
erroris  emicuit  maxime  w  Plotino,  qui  Platonicus  philosophus  ita 
eius  simihs  iudicatus  est,  ut  simul  eos  uixisse,  tantum  autem  interest 
temporis,  ut  in  hoc  ille  reuixisse  putandus  sit. 

XIX.  42.  Itaque  nunc  philosophos  non  fere  uidemus  nisi  aut 
10  Cynicos  aut  Peripateticos  aut  Platonicos,  et  Cynicos  quidem,  quia 

eos  uitae  quaedam  delectat  Hbertas  atque  hcentia.  quod  autem  ad 
eruditionem  doctrinamque  attinet  et  mores,  quibus  cohsuhtur 
animae,  quia  non  defuerunt  acutissimi  et  soUertissimi  uiri,  qui  doce- 
rent  disputationibus  suis  Aristotelem  ac  Platonem  ita  sibi  concinere, 

15  ut  imperitis  minusque  attentis  dissentire  uideantur,  multis  quidem 
saecuhs  nmltisque  contentionibus,  sed  tamen  ehquata  est,  ut  opi- 
nor,  una  uerissimae  philosophiae  disciphna.  non  enim  est  ista  huius 
munai  philosophia,  quam  sacra  nostra  meritissime  detestantur,  sed 
alterius  inteUegibihs,  cui  animas  multiformibuserroristenebriscaeca- 

;>(»  tas  et  altissimis  a  corpore  sordibus  obhtas  numquam  ista  ratio  sub- 
tihssima  reuocaret,  nisi  summus  deus  populari  quadam  clementia 
diuini  inteUectus  auctoritatem  usque  ad  ipsum  corpus  humanum 
dechnaret  atque  summitteret,  cuius  non  solum  praeceptis  sed  etiam 
factis  excitatae  animae  redire  in  semet  ipsas  et  resipiscere  patriam 

:>5  etiam  sine  disputationum  concertatione  potuissent. 

XX.  43.  Hoc  mihi  de  Academicis  interim  probabihter,  ut  potui, 
persu;isi.  quod  si  falsum  est,  nihil  ad  me,  cui  satis  est  iam  non  arbitra- 
ri  non  posse  ab  honiine  inueniri  ueritatem.  quisquis  autem  putat 
hoc  sensisse  Academicos,  ipsum  Ciceronem  audiat.    ait  enim  iUis 

30  morem  fuisse  occultandi  sententiam  suam  nec  eam  cuiquam,  nisi 

14  cf.  VAc.  Acad.  I  18      29  cf.  Cic.  Acr.d.  frag.  21  Miiller  (p.  61, 17  Plasberg) 

1  filo  T  filio  HP  2  coiidemnari  M  4  peruicatia  MT  6  eroris  P 
7  autem  om.M  8  ut  om.M  9  philosophis  Tml  10  cynicho.s  T  peri- 
patecos  Pml  peripatheticos  MT  12  et]  en  HMPa  18  solertissimi  Pml 

14  aristotilem  HM  ac]  et  T  15  sentire  M  17  disciplinae  philosophia  M 
19  multiformis  T  21  deus  om.M  23  committeret  T  24  ipsos  Tml 
recipere  T  respicere  vi        25  etiam  om.M 


80  I.   ContraAcademicos 

qui  secuni  ad  senectutem  usque  uixissent,  aperire  consuesse.  quae 
sit  autem  ista,  deus  uiderit;  eam  tamen  arbitror  Platonis  fuisse.  sed 
ut  breuiter  accipiatis  omne  propositum  meuni,  quoquo  modo  se  ha- 
beat  humana  sapientia,  eam  me  uideo  nondum  percepisse.  sed  cuni 
tricensimum  et  tertium  aetatis  annum  agam,  non  me  arbitror  de-  5 
sperare  debere  eam  me  quandoque  adepturum.  contemptis  tamen 
ceteris  omnibus,  quae  bona  mortales  putant,  huic  inuestigandae 
inseruire  proposui.  a  quo  me  negotio  quoniam  rationes  Academi- 
corum  non  leuiter  deterrebant,  satis,  ut  arbitror,  contra  eas  ista 
disputatione  munitus  sum.  nulli  autem  dubium  est  gemino  pondere  10 
nos  impelli  ad  discendum  auctoritatis  atque  rationis.  mihi  ergo  cer- 
tum  est  nusquam  prorsus  a  Christi  auctoritate  discedere;  non  enim 
reperio  ualentiorem.  quod  autem  subti^lssima  ratione  persequendum 
est  —  ita  enim  iam  sum  affectus,  ut  quid  sit  uerum  non  credendo 
solum  sed  etiam  intellegendo  apprehendere  impatienter  desiderem  15 
—  apud  Platonicos  me  interim,  quod  sacris  nostris  non  re])uonet, 
reperturum  esse  confido. 

44.  Hic  postquam  sermonis  finem  me  fecisse  aspexerunt,  quam- 
quam  iam  erat  nox  et  ahquid  etiam  hicerna  inlata  scriptum  erat, 
tamen  ilh  adulescentes  intentissime  exspectabant,  utruni  Alypius  uel  20 
aho  die  se  responsurum  esse  promitteret.  tum  ille:  Nihil  mihi  ah- 
(juando,  inquit,  tam  ex  sententia  prouenisse  affirmare  paratus  sum, 
(piam  quod  hodierna  disputationediscedo  superatus.  nec  istam  meam 
tantum  puto  debere  esse  laetitiam.  communicabo  ergo  eam  uobiscum, 
concertatores  mei  uel  iudices  nostri,  quando  quidem  isto  se  j)acto  25 
a  suis  posteris  uinci  ipsi  etiam  fortasse  Academici  optarunt.  quid 
enim  nobis  hoc  sermonis  lepore  iucundius,  quid  sententiarum  graui- 
tate  perpensius,  quid  beniuolentia  promptius,  quid  doctrina  |)eritius 
uideri  aut  exhiberi  posset?  prorsus  nequaquam  digne  ammirari  pos- 
sum,  quod  tam  facete  aspera,  tam  fortiter  desperata,  tam  moderate  :jo 


1  uixisset  MmlT       2  fuisse  om.M       3  habet  a       5  trige*simum  (g  ex  c, 
n  ras.)  P  tricesimum  HMT         6  debere  om.M  8  megotio  (om.  me)  Pml 

!)  ut  opinor  arbitror  T         ista]  tota  Mifpie  10  munitissimum  M  muniti 

sumus  a  11  ergo  (go  in  ms.)  P  autem  edd.  12  a  add.  T  s.l.  13  repperio 
PmlT  persuadendum  M  14  effectus  Ihn^M  IG  a*pud  P  aut  H 

20  aduliscentes  P  23  disputatione  om  Mml  27  iocundius  MT  iocur.dis  Pml 
29  exiberi  T  posset?  prorsus  edd.  prorsus  posso  P  nosse  prorsus  //  possit  pr.  M 
potest  pr.  T       admirari  HPm2T       30  (juo  m       pr.  et  alt.  tam  om.M 


III  20,  43—45  81 

conuicta,  tam  dilucide  obscura  tractata  sunt.  quare  iam,  socii  mei, 
exspectationem  uestram,  qua  me  ad  respondendum  prouocabatis, 
certiore  spe  mecum  ad  discendum  conuertite.  habemus  ducem,  qui 
nos  in  ipsa  ueritatis  arcana  deo  iam  monstrante  perducat. 

5  45.  Hic  ego,  cum  illi  puerili  quodam  studio,  quod  Alypius  re- 
sponsurus  non  uidebatur,  quasi  fraudatos  se  uultu  ostenderent: 
Inuidetis,  inqiiam  arridens,  laudibus  meis  ?  sed  quoniam  de  Alypii 
constantia  iam  securus  nihil  eum  tinieo,  ut  uos  quoque  mihi  gratias 
agatis,  instruo  uos  aduersus  illum,  qui  tantam  intentionem  uestrae 

10  exspectationis  offendit.  legite  Academicos  et,  cum  ibi  uictorem 
—  quid  enim  facilius  ?  —  istarum  nugarum  Ciceronem  inueneritis, 
cogatur  iste  a  uobis  hunc  nostrum  sermonem  contra  illa  inuicta  de- 
fendere.  hanc  tibi,  Alypi,  duram  mercedem  pro  mea  falsa  laude  resti- 
tuo.  —  Hic  cum  arrisissent,  finem  tantae  confHctionis  —  utrum  fir- 

15  missimum  nescio  —  modestius  tamen  et  citius,  quam  speraueram, 
fecimus. 


11  cf.  Retract.  II,  13 

1  delucide  P  2  qua  me]  quam  P  4  archana  MPT  5  pueruli  M 
6  uultu  se  edd.  7  laudibus]  plaudibus  HPml  plausibus  MPm2  10  acha- 
demichos  P  13  dura  mercede  demoro  M  pro]  oro  HP  16  fecimus  finem 
(finem  add.  7n2)M  AURELI  (AURELII  H)  AUGUSTIM  ACHADEMICO- 
RUM  LIB  III  EXPLICIT  HP,  EXPLICIT  LIBER  AURELII  AUGUSTINI 
DE  ACHA****»r,  deest  in  M 


LXIII.  August.  I  pars  IH.  ed.  K  n  o  e  1 1. 


Augustini  Retractationum 


AUGUSTIXI  RETRACTATIO^X^M  LIB.   I  CAP.   I. 
(PAG.  11,  3  ED.  KXOELL). 

Cum  ergo  reliquissem  uel  quae  adeptus  fueram  iu  cupiditati- 
bus  huius  mundi  uel  quae  adipisci  uolebam  et  me  ad  Christianae 
uitae  otium  contuhssem,  nondum  baptizatus  contra  Academicos  uel  5 
de  Academicis  primum  scripsi,  ut  argumenta  eorum,  quae  multis 
ingerunt  ueri  inueniendi  desperationem  et  prohibent  cuiquam  rei 
adsentiri  et  omnino  ahquid,  tamquam  manifestum  certumque  sit, 
adprobare  sapientem,  cum  omnia  eis  uideantur  obscura  et  incerta, 
ab  animo  meo,  quia  me  mouebant,  quantis  possem  rationibus  amo-  1 0 
uerem.  quod  miserante  atque  adiuuante  domino  factum  est. 

Sed  in  eisdem  tribus  hbris  meis  non  mihi  placet  totiens  me  ap- 
peUare  fortunam,  quamuis  non  ahquam  deam  uohierim  hoc  nomine 
intellegi,  sed  fortuitum  rerum  euentum  uel  in  corporis  nostri  uel 
in  externis  bonis  aut  mahs.  unde  et  illa  uerba  sunt,  quae  nuUa  rehgio  15 
dicere  prohibet:  forte,  forsan,  forsitan,  fortasse,  fortuito,  quod  tamen 
totum  ad  diuinam  reuocandum  est  prouidentiam.  hoc  et'am  ibi  non 
tacui  dicens :  etenim  fortasse,  quae  uulgo  fortuna  nominatur,  oceulto 
quodam  ordiae  regitur,  niliilque  aliud  in  rehus  casum  uocamus,  nisi 
cuius  ratio  et  causa  secreta  est.  dixi  quidem  hoc,  uerum  tamen  pae-  20 
nitet  me  sic  ihic  nominasse  fortunam,  cum  uideam  homines  habere 
in  pessima  consuetudine,  ubi  dici  debet:  hoc  deus  uohiit,  dicere: 
hoc  uohiit  fortuna.  quod  autem  quodam  loco  dixi:  ita  conparatum 
est  siue  pro  meritis  nostris  siue  pro  necessitate  naturae,  ut  diuinum 
animum  mortalihus  inhaerentem  nequaciuam  philosophiae  porius  25 
accipiat  et  cetera,  aut  nihil  horum  duorum  dicendum  fuit,  quia  etiam 
sic  sensus  posset  esse  integer,  aut  satis  erat  dicere:  pro  meriiis 
nostris,  sicut  uenim  est  ex  Adam  tracta  miseria,  nec  addere:  siue 
pro  necessitate  naturae,  quando  quidem  naturae  nostrae  dura  neces- 

3  Aug.  Conf.  IX  4.  7  6  Cic.  Acad.  11  28  sq.  66.  68.  76        8  Cic.  Acad. 

II  59.  67.  cf.  Gell.  Noct.  Att.  XI  5,  6        12  De  Aca.l.  11,1.9,  25.  II  1, 1.  3,  9. 

III  2,  2.  3.  4        18  Do  Acad.  I  1,  1       23  ibid. 


lib.   I    cap.   1  83 

sitas  mcrito  praecedentis  iniquitatis  exorta  est.  itemque  illic  quod  4 
dixi:  niJiil  omniiio  colendum  esse  totumque  cibiciei/idum  quidquid 
mortalihus  ociilis  cemitur,  quidquid  ullus  sensus  adtingit,  addenda 
erant  uerba,  ut  diceretur:  quidquid  mortalis  corporis  sensus  adtingit; 
5  est  enim  sensus  et  mentis.  sed  eorum  more  tunc  loquebar,  qui  sensum 
non  nisi  corporis  dicunt  et  sensibilia  non  nisi  corporalia.  itaque 
ubicumque  sic  locutus  sum,  parum  ^st  ambiguitas  euitata  nisi  apud 
eos,  quorum  consuetudo  est  locutionis  huius.  item  dixi:  quid  5 
censes  aliud  esse  heate  uiuere  nisi  secundum  id,  quod  in  liomine  opti- 

10  mum  est,  uiuere'^  et  quid  dixerim  in  homine  esse  optimum,  paulo 
post  exphcans:  quis,  inquam,  dubitauerit  nihil  esse  aliud  hominis 
optimum  quam  eam  partem  animi,  cui  dominanti  oUemyerare  con- 
uenit  cetera,  quaeque  in  hoynine  sunt  ?  haec  autem,  ne  aliam  postuJes 
definitionem,  mens  aut  ratio  dici  potest.  hoc  quidem  uerum  est  — 

15  nam  quantum  adtinet  ad  hominis  naturam,  nihil  est  in  eo  melius 
quam  mens  et  ratio  —  sed  non  secundum  ipsani  debet  uiuere,  qui 
beate  uult  uiuere.  alioquin  secundum  hominem  uiuit,  cum  s  e- 
c  u  n  d  u  m  d  e  u  m  u  i  u  e  n  d  u  m  sit,  ut  possit  ad  beatitudinem 
peruenire,  propter  quam  consequendam  non  se  ipsa  debet  esse 

20  contenta,  sed  deo  mens  nostra  subdenda  est.   item  respondens  ei,  6 
cum  quo  disputabatur:  hic  plane,  inquam,  non  erras;  quod  ut  tibi 
omen  sit  ad  reliqua,  libenter  optauerim.  hoc  hcet  non  serio,  sed  ioco 
dictum  sit,  noUem  tamen  eo  uerbo  uti.  omen  quippe  me  legisse  non 
recolo  siue  in  sacris  Mtteris  nostris  siue  in  sermone  cuiusquam 

25  ecclesiastici  disputatoris,  quamuis  abominatio  inde  sit  dicta,  quae 
in  diuinis  hbris  adsidue  reperitur. 

In  secundo  autem  hbro  prorsus  inepta  est  et  insulsa  illa  quasi  7 
fabula  de  philocaha  et  philosophia,  quod  sunt  germanae  et  eodem 
parente  procreatae.    aut  enim  philocaha  quae  dicitur  non  nisi  in 

30  nugis  est  et  ob  hoc  philosophiae  nulla  ratione  germana  aut,  si  prop- 
terea  est  hoc  nomen  honorandum,  quia  latine  interpretatum  amo- 
rem  pulchritudinis  significat  et  est  uera  ac  sumnia  sapientiae  pul- 
chritudo,  eadem  ipsa  est  in  rebus  incorporahbus  atquc  summis  phi- 
locaha,  quae  philosophia,  neque  ullo  modo  sunt  quasi  sororcs  duae. 

35  aho  loco,  de  animo  cum  agercm,  dixi:  securior  rediturus  in  caelum.  s 

2  De  Acad.  I  1,  3  8.11  De  Acud.  I  2,  5  17  1  Petr.  4,  G  20  Ps.  36,  7 
lac.  4,  7  21  De  Acad.  14,11  24  cf.  III  Regii.  20, 33  Uulg.  25  cf.  Ex.  8,  26. 
Deut.  7,  25.  saepi«sime       27  De  Acad.  II  3,  7        35  De  Acad.  II  9,  22 

6* 


84  A  u  g  u  s  t  i  11  i  R  e  t  r  a  c  t  a  t  i  0 11 II  m 

'iturus'  autemquam  'rediturus'dixissem  seeuriusproptereos,  qui  pu- 
tant  animos  humanos  pro  meritis  peccatorum  suorum  de  caelo  lapsos 
seu  deiectos  in  corpora  ista  detrudi.  sed  ego  propterea  non  dubitaui 
dicere,  quia  ita  dixi  'incaelimi',  tamquamdicerem  'addeum',  qui  eius 
est  auctor  et  conditor,  sicut  beatus  Cyprianus  non  cimctatus  est  5 
dicere:    nam  cum  corpus  e  terra,  spiritum  posside- 
amus  e  caelo,  ipsi  terra  et  caelum  sumus.  etin 
libro  Ecclesiastae  scriptum  est:   spiritus   reuertatur  ad 
d  e  u  m,  qui  dedit  illu  m.  quod  utique  sic  intellegendum  est, 
ut  non  resistatur  apostolo  dicenti  nondum  natos  nihil  e  g  i  s  s  e  lo 
b  0  n  i  a  u  t  m  a  1  i.  sine  controuersia  ergo  quaedam  originaHs  regio 
beatitudinis  animi  deus  ipse  est,  qui  ram  non  quidem  de  se  ipso 
genuit,  sed  de  nulla  re  aUa  condidit,  sicut  condidit  corpus  e  terra.  nam 
quod  adtinet  ad  eius  originem,  qua  fit,  ut  sit  in  corpore,  utrum 
de  illo  uno  sit,   qui  primum  creatus  est,    quando    factus   esti5 
h  0  m  0    i  n   a  n  i  m  a  m  u  i  u  a  m,  an  similiter  fiant  singulis  singuli, 
nec  tunc  sciebam  nec  adhuc  scio. 
9  In  libro  tertio :  si  quid  mihi  uideatur  quaeris,  inquam,  in  merUe 

arbitror  esse  summum  liommis  homm.  uerius  dixissem :  in  deo ;  ipso 

10  enim  mens  fruitur,  ut  oeata  sit,  tamquam  bono  summo  suo.    nec  ta 

11  illud  mihi  placet,  quod  dixi:  liquet  deierare  yer  omne  diuinum.  item 
quod  dixi  de  Academicis,  quia  nouerant  uerum,  cuius  siniile  appel- 
labant  uerisimile,  idque  ipsum  uerisimile  appellaui  falsuni,  quod 
adprobabant,  duas  ob  causas  non  recte  dictum  est,  uel  quod  falsuni 
esset,  quod  aliquo  modo  esset  simile  alicuius  ueri,  quia  in  genere  25 
suo  et  hoc  uerum  est,  uel  quod  adprobabant  ista  falsa,  quae  uoca- 
bant  uerisimilia,  cum  illi  nihil  adprobarent  et  adfirmarent  nihil  ad- 
probare  sapientem.  sed  quia  hoc  ipsum  uerisimile  etiam  proba- 

12  bile  nuncupabant,  hinc  factum  est,  ut  de  iiUs  dicerem.   laus  quo- 
que  ipsa,  qua  Platonem  uel  Platonicos  seu  Academicos  philosophos  3o 
tantum  extuh,  quantum  inpios  homines  non  oportuit,  non  inm'  rito 

2  Piato  Tim.  p.  91  A  sqq.  Diels  Doxogr.  p.  190.  568,  19.  588,  21.  651,  2. 
Purphyr.  sec.  Aug.  de  ciu.  tlei  XII  27  6  Cypr.  de  dom.  orat.  16  (I  278  ed. 

Hart.)  Aug.  de  praed.  sunct.  8, 15  8  Eccle.  12,  7  10  Kom.  9, 11  13  Gen.  2, 7 
15  I  t;Or.  15,  45  16  Aug.  de  lib.  arb.  III  21,  59.  62.  ep.  166,  7.  op.  inperf.  c. 

lul.  IV  104  18  De  Acad.  III  12,  27  21  De  Acad.  III  16,  35  22  De  AcaJ. 
III  18,  40  Cic.  Acad.  II  67  sq.  et  73  27  De  Acad.  II  6,  14  30  De  Acad. 
11117,37.  II  10,  24 


1  i  b.   I   c  a  p.   1  85 

mihi  displicuit,  praesertim  contra  quorum  errores  magnos  defen- 
denda  est  Christiana  doctrina.  illud  etiam,  quod  in  conparatione  13 
argumentorum  Ciceronis,  quibus  in  Hbris  suis  Academicis  usus  est, 
meas  nugas  esse  dixi,  quibus  illa  argumenta  certissima  ratione  refu- 
5  taui,  quamuis  iocando  dictum  sit  et  magis  ironia  dicebatur,  non  de- 
buit  tamen  dici. 

IIoc  opussic   incipit:  0  utinam,  Romaniane,  Jiominem  sibi 
aptum. 

2  De  Acad.  III  20,  45 


II. 

DE    BEATA    UITA 
LIBER. 


A  ?=  codex  Ambrosianus  M.  67.  sup.  saec.  X — XI. 
L  —  codex  Londinensis  Addit.  mss.  10940  saec.  XI. 
M  =.  codex  Monacensis  n.  14330  saec.  XI. 
a  =  editio  Amerbachiana. 
m  =  editio  Maurinorum. 
p  =  editio  princeps. 
edd.  =  consensus  editionum. 


DE  BEATA  UITA. 

1. 1.  Si  ad  philosophiae  portum,  e  quo  iam  in  beatae  uitae  regi- 
onem  solumque  proceditur,  uir  humanissime  atque  magne  Theodore, 
ratione  institutus  cursus  et  uoluntas  ipsa  perduceret,  nescio,  utrum 
5  temere  dixerim  multo  minoris  numeri  homines  ad  eum  peruenturos 
fuisse,  quamuis  nunc  quoque,  ut  uidemus,  rari  admodum  paucique 
perueniant.  cum  enim  in  hunc  mundum  siue  deus  siue  natura  siue 
necessitas  siue  uokmtas  nostra  siue  coniuncta  horum  aliqua  siue 
simul  omnia  —  res  enim  multum  obscura  est,  sed  tamen  a  te  iam  in- 

10  lustranda  suscepta  —  uehit  in  quoddam  procellosum  salum  nos 
quasi  temere  passimque  proiecerit,  quotusquisque  cognosceret, 
quo  sibi  nitendum  esset  quaue  redeundum,  nisi  ahquando  et  inuitos 
contraque  obnitentes  aliqua  tempestas,  quae  stultis  uidetur  aduersa, 
in  optatissimam  terram  nescientes  errantesque  conpingeret? 

15  2.  Igitur  hominum,  quos  philosophia  potest  accipere,  tria  quasi 

nauigantium  genera  mihi  uideor  uidere.  unum  est  eorum,  quos  ubi 
aetas  compos  rationis  adsumpserit,  paruo  impetu  pulsuque  remorum 
de  proximo  fugiunt  seseque  condunt  in  illa  tranquilhtate,  unde  ceteris 
ciuibus,  quibus  possunt,  quo  admoniti  conentur  ad  se,  lucidissimum 

20  signum  sui  ahcuius  operis  erigunt.  alterum  uero  est  eorum  superiori- 
que  contrarium,  qui  fallacissima  facie  maris  decepti  elegerunt  in 
medium  progredi  longeque  a  sua  patria  peregrinari  audent  et  eius 
saepe  obhuiscuntur.  hos  si  nescio  quo  et  nimis  latente  modo  a  puppi 
uentus,  quem  prosperum  putant,  fuerit  prosecutus,  penetrant  in 

25  altissima  miseriarum  elati  atque  gaudentes,  quod  eis  usque  quaque 
fallacissima  serenitas  nohiptntum honorumque blanditur.  his profecto 
quid  ahud  optandum  e;  t  quam  quaedam  in  ilhs  rebus,  a  quibus  laeti 

1  INCIPIT  LIBER  (sci  aug.)  DE  BEATA  UITA  (sci  aug.  add.  s.  l.  m.  posl.) 
A,  INOIPIT  LIBER  SANCTI  AUGUSTINI  DE  BEATA  UITA  L,  INCIPIT 
LIBER  EIUSDEM  DE  BEATA  UITA  .1/  2  e]  a  Lm2s.l.  de  edd.  3  magi.e 
add.  m2  s.l  A  4  institutos  A  8  aliqna  horum  p  10  ueluti  am  procellosum 
(s  ex  r  ml)A  11  quasi  om.LMp  12  et  om.M  13  obtinentes  L  15  philophia 
Aml  16  uideor  mihi  M  18  recondunt  a  19  quo]  quod  A  co  (ut  s.  m2)  M 
21  fallacissime  M  22  saepe  eius  edd.  25  altissimam  miseriam  M  27  laeti] 
iacti  Mm  iactati  ap 


90  II.    Debeatauita 

excipiuntur,  inprospera  et,  si  parum  est,  saeuiens  omnino  tempestas 
contrarieque  flans  uentus,  qui  eos  ad  certa  et  solida  gaudia  uel  flentes 
gementesque  perducat  ?  huius  generis  tamen  plerique  nondum  longius 
euagati  quibusdam  non-  ita  grauibus  molestiis  reducuntur.  hi  sunt 
homines,  quos  cum  uel  lacrimabiles  tragoediae  fortunarum  suarum  5 
uel  inanium  negotiorum  anxiae  difficultates  quasi  nihil  aliud  habentes, 
quod  agant,  in  Ubros  doctorum  sapientissimorumque  hominum  tru- 
serint,  in  ipso  quodam  modo  portu  euigilant,  unde  illos  nidla  maris 
iUius  promissa  nimium  falso  ridentis  excludant.  est  autem  genus 
inter  haec  tertium  eorum,  qui  uel  in  ipso  adulescentiae  Hmine  uel  10 
iam  diu  multumque  iactati  tamen  quaedam  signa  respiciunt  et  suae 
dulcissimae  patriae  quamuis  in  ipsis  fluctibus  recordantur  et  aut 
recto  cursu  in  nullo  falsi  et  nihil  morati  eam  repetunt  aut  plerum- 
que  uel  inter  nubila  deuiantes  uel  mergentia  contuentes  sidera  uel 
nonnuUis  inlecebris  capti  bonae  nauigationis  tempora  differentes  15 
errant  diutius,  saepe  etiam  pericUtantur.  quos  item  saepe  nonnuUa 
in  fluxis  fortunis  calamitas,  quasi  conatibus  eorum  aduersa  tem- 
pestas,  in  optatissimam  uitam  quietamque  compeUit. 

3.  His  autem  omnibus,  qui  quocumque  modo  ad  beatae  uitae 
regionem  feruntur,  unus  inmanissimus  mons  ante  ipsum  portum  con-  20 
stitutus,  quo  etiam  magnas  ingredientibus  gignit  angustias,  uehe- 
mentissime  formidandus  cautissimeque  uitandus  est.  nam  ita  fulget, 
ita  mentiente  iUa  luce  uestitur,  ut  non  solum  peruenientibus  non- 
dumque  ingressis  incolendum  se  offerat  et  eorum  uoluntati  pro  ipsa 
beata  terra  satisfacturum  poUiceatur  sed  plerumque  de  ipso  portu  25 
ad  sese  homines  inuitet,  eosque  nonnumquam  detinet  ipsa  altitudine 
delectatos,  unde  ceteros  despicere  Ubeat.  hi  tamen  admonent  saepe 
uenientes,  ne  aut  occultis  subter  scopuUs  decipiantur  aut  ad  se 
ascendere  facile  putent,  et  qua  sine  periculo  ingrediantur  propter 

20  cf.  Aug.  c.  Acad.  III 14,  30 

2  flens  Mml  ad  certa  et]  accierat  ad  (cci  in  ras.)  M  uel  om  M 
4  reducanturL  hii {is.im2A)Ap  5tragoediu§A  7traxerinta  9excludunt 
AmlM  11  iam  diu]  tam  diu  L  12  recordabiintur  M  14  nebula  p  16  peri- 
clitabuntur  Af  17  fortunis]  rebusM  18  instantissimajailf  uitam]  patriamm 
21  quo]  qui  edd.  22  formidandas  Mml  23  illa  lucet  M  luce  illa  p  24  uolun- 
tatibus  am  ipsa  ex  issa  corr.  m2  A  26  al  sese  jomM  inuitat  LM  edd. 
detinet  ALM  edd.;  an  scrihendum  detineat?  27  delectatus  Aml  28  decipi- 
antur  (a  corr.  m2)  A      29  quam  M 


1,   2-4  91 

illius  tcrrae  uicinitatem,  beniuolentissime  docent.  ita  cum  eis  inuident 
uanissimam  gloriam,  locum  securitatis  ostendunt.  nam  quem  mon- 
tem  aliuni  uult  intellegi  ratio  propinquantibus  ad  philosophiam 
ingressisue  metuendum  nisi  superbum  studium  inanissimae  gloriae, 
5  quod  ita  nihil  intus  plenum  atque  solidum  habet,  ut  inflatos  sibi  su- 
perambulantes  subcrepante  fragih  solo  demergat  ac  sorbeat  eisque 
in  tenebras  reuohitis  eripiat  luculentam  domum,  quam  paene 
iam  uiderant? 

4.  Quae  cum  ita  sint,  accipe,  mi  Theodore  —  namque  ad  id, 

10  quod  desidero,  te  unum  intueor  teque  aptissimum  semper.admiror 
—  accipe,  inquam,  et  quod  illorum  trium  genus  hominum  me  tibi 
dederit  et  quo  loco  mihi  esse  uidear  et  abs  te  cuius  modi  auxihum 
certus  expectem.  ego  ab  usque  undeuicensimo  anno  aetatis  meae, 
postquam  in  schola  rhetoris  hbrum  iUum  Ciceronis,  qui  Hortensius 

15  uocatur,  accepi,  tanto  amore  philosophiae  succensus  sum,  ut  statim 
ad  eam  me  ferre  meditarer.  sed  neque  mihi  nebulae  defuerunt,  qui- 
bus  confunderetur  cursus  meus,  et  diu,  fateor,  quibus  in  errorem 
ducerer,  labentia  in  Oceanum  astra  suspexi.  nam  et  superstitio 
quaedani  puerihs  me  ab  ipsa  inquisitione  terrebat  et,  ubi  factus  erec- 

20  tior  illam  cahginem  dispuh  mihique  persuasi  docentibus  potius  quam 
iubentibus  esse  cedendum,  incidi  in  homines,  quibus  lux  ista,  quae 
ocuhs  cernitur,  inter  summe  diuina  colenda  uideretur.  non  adsentie- 
bar  sed  putabam  eos  magnum  ahquid  tegere  ilhs  inuohicris,  quod 
essent  ahquando  aperturi.  at  ubi  discussos  eos  euasi  maxime  tra- 

25  iecto  isto  mari,  diu  gubernacula  mea  repugnantia  omnibus  uentis  in 
mediis  fluctibus  Academici  tenuerunt.  deinde  ueni  in  has  terras ;  hic 


10  cf .  Retr.  12,2      14  cf .  Cic.  Hort.  f rag.  9  Muller      cf.  Cunf .  III  4,7      21  cf. 
ibid  III  6,10  sqq. 

1  beniuolentissimo  A^nl  beneuoleniissime  (me  m2)  M  4  ingressi*suae 

(s  ras.)  L  nisi  (n  e.r  s  corr.)  A  5  habent  M  infiatos  (in  a  m2)  A  super- 
ambulantes  A  6  subcrepantes  A  sua  repente  M  7  tenebris  Mml  eripiat 
(t  ex  s  m2)  A  luculentum  A^nl  luculentissimam  am  13  undeuice*simo  A 
undeuicesimo  LMp  14  sc*oia*(li  €t  m  ras.)  A  scolaMp  rethoris  (ris  in  ras.  A) 
ALM  rhetorum  a  rethorum  p  ihorteasius  A  16  transferre  am  meditarer 
{x  alt.  ex^corr.)  A  18  ducor  M  ducebar  am  suscepi  3/  lOabipsameM 
et  om.M  20  persuasit  L  21  credendum  Medd.  22  summe  A  summa  et 
LMedd.  23  quod]  que  p  2\  d^t  exuttorr.  A  26  achademici  corfd.  has] 
exteras  M     hic]  in  M 


92  II.    D  e    b  e  a  ta    u  i  t  a 

septentrionem  cui  me  crederem  didici.  animaduerti  enim  et  saepe    • 
in  sacerdotis  nostri  et  aliquando  in  sermonibus  tuis,  cum  de  deo  cogi- 
taretur,  nihil  omnino  corporis  esse  cogitandum,  neque  cum  de  anima; 
nam  id  est  unum  in  rebus  proximum  deo.   sed  ne  in  philosophiae 
gremium  celeriter  aduolarem,  fateor,  uxoris  honorisque  inlecebra  5 
detinebar,  ut,  cum  haec  essem  consecutus,  tum  demum  me,  quod 
paucis  fehcissimis  hcuit,  totis  uehs,  omnibus  remis  in  illum  sinum 
raperem  ibique  conquiescerem.  lectis  autemPlotini  paucissimis  hbris, 
cuius  te  esse  studiosissimum  accepi,  conlataque  cum  eis,  quantum 
potui,  etiam  ihorum  auctoritate,  qui  diuina  mysteria  tradiderunt,  10 
sic  exarsi,  ut  omnes  ihas  uehem  ancoras  rumpere,  nisi  me  nonnuho- 
rum  hominum  existimatio  commoueret.  quid  ergo  restabat  ahud, 
nisi  ut  inmoranti  mihi  superfluis  tempestas,  quae  putatur  aduersa, 
succurreret?  itaque  tantum  me  arripuit  pectoris  dolor,  ut  ihius 
professionis  onus  sustinere  non  ualens,  qua  mihi  uehficabam  for-  15 
tasse   ad    Sirenas,   abicerem   omnia  et  optatae   tranquihitati  uel 
quassatam  nauem  fessamque  perducerem. 

5.  Ergo  uides,  in  qua  philosophia  quasi  in  portu  nauigem.  sed 
etiam  ipse  late  patet;  eius  magnitudo  quamuis  iam  minus  periculo- 
sum  non  tamen  penitus  excludit  errorem.  nam  cui  parti  terrae,  quae  20 
profecto  una  beata  est,  me  admoueam  eamque  contingam,  prorsus 
ignoro.  quid  enim  sohdum  tenui,  cui  adhuc  de  anima  quaestio  nutat 
et  fhictuat  ?  quare  obsecro  te  per  uirtutem  tuam,  per  humanitatem, 
per  animarum  inter  se  uinculum  atque  conmercium,  ut  dexteram 
porrigas,  hoc  autem  est,  ut  me  ames  et  a  me  uicissim  te  amari  25 
credas  carumque  haberi.  quod  si  inpetrauero,  ad  ipsam  beatani 
uitam,  cui  te  iam  haerere  praesumo,  paruo  conatu  facihime  accedam. 


1  cf.  Conf.  VI  3,  4  sqq.     8  cf.  ibid.  VII  9,  13.  VIII  2,  3    14  cf.  ibid.  IX  2,  4 

1  septentrioces  A  (6  ex  es  corr.)  credere  M  2  sacerdotis  (is  ex  es 

jorr.)A  5  illecebra  L3/  6  haec  om.3/ hoc  p  tum]  tamen  p  7  omni- 
busque  am  8  plotini  AL  phtonis  M  edd.  9  esse  om.M  12  ergo  om.M 
13  superfluus  Mml  putabatur  edd.  14  tantus  LM  edd.  dolor  pectoris  p 
15  honus  A  ualificabam  Mml  uilificabam  a  16  syrenas  M  abicere  M 
17  nauim  3/p  fessamque  ^L3/ fissamque  m  perducere  M  19  eiusque 
(que  m2A)  ALM  edd.  pericolosum  (0  alt.  ex  u)  A  20  non  tamen  om.M 

exclusit  p  21  est  beata  M  eamque]  atque  LMm  22  nutuat  uel  nutat  L 
nitat  Mml 


1,  4-2,   7  93 

quid  aiitom  agam  quoiie  moclo  ad  istum  portum  necessarios  meos 
cougregem  ut  cognoscas  et  ex  eo  animum  meum  —  neque  enim  alia 
signa  inuenio,  quibus  me  ostendam  —  plenius  intellegas,  disputati- 
onum  mearum  quod  mihi  uidetur  religiosius  euasisse  atque  tuo 

5  titulo  dignius,  ad  te  scribendum  putauiet  ipso  tuo  nomine  dedican- 
dum.  aptissime  sane;  nam  de  beata  uita  quaesiuimus  inter  nos 
nihilque  aliud  uideo,  quod  magis  dei  donum  uocandum  sit.  eloquentia 
tua  territus  non  sum.  quidquid  enim  amo,  quamuis  non  adsequar, 
timere  non  possum;  fortimae  uero    subhmitatem    multo    minus. 

10  apud  te  enim  uere,  quanmis  sit  magna,  secunda  est;  nam  quibus 
dominatur,  eosdem  ipsos  secundos  facit.  sed  iam  quid  adferam, 
quaeso  adtende. 

(j.  Idibus  Nouembribus  mihi  natalis  dies  erat.  post  tam  tenue 
prandium,  ut  ab  eo  nihil  ingeniorum  inpediretur,  omnes,  qui  simul 

15  non  modo  illo  die  sed  cottidie  conuiuabamur,  in  balneas  ad 
consedendum  uocaui;  nam  is  tempori  aptus  locus  secretus 
occurrerat.     erant    autem    —   non    enim    uereor    eos    sinoulari 

o 

benignitati  tuae  notos  interim  nominibus  facere  —  in  priniis 
nostra  mater,  cuius  meriti  credo  esse  omne,  quod  uiuo,  Nauigius 

20  frater  meus,  Trygetius  et  Licentius  ciues  et  discipuli  mei;  nec 
Lartidianum  et  Husticum  consobrinos  meos,  quamuis  nulium  uel 
granmiaticum  passi  sint.  deesse  uolui  ipsumque  eorum  sensum 
communem  ad  rem.  quam  moliebar,  necessarium  putaui.  erat 
etiam  nobiscum  aetate  minimus  onmium,  sed  cuius  ingenium.  si 

25  amore  non  fallor,  magnum  quiddam  polHcetur,  Adeodatus  filius 
meus.  quibus  adtentis  sic  coepi. 

IL  7.  Manifestum  uobis  uidetur  ex  anima  et  corpore  nos  esse 
compositos?  —  Cum  onmes  consentirent,  Nauigiiis  se  ignorare  re- 
spondit.  —  Cui  ego:  Niiiilne  omnino  scis,  inquam,  an  inter  aliqua, 

9  cf.  Retr.  1  2,  8 

3  pleniusjutpleniuswi  plenius  ut3/  uel  quo  pl.  p  dispututionum]  initiuni 
disputatiomim  m  pelagus  d.  ap  4  euasissc  (isse  in  ras.  m2)  A  7  donum  dei  ?) 
11  eosdem  ex  eiusdem /1  eosdem  ipsos  om.3f  12  quaeso]  q.  te  il/am  13  no- 
uembrisfrfrf.  dies  07n.3/m2  15cotidieL3/  ad  om.3/wj2  IG  histemporibusJ/ 
aptius  Lm2J/p  apius  L7h7  sccretusque  il/m  19esse  credo  Lp  20  trigetius 
LM  ciuisil/  condiscipuli/:»  211arcidianum  J/ Lastidianumr*/*/.  22com- 
nmnem  sensum  M  23  molibar  3/m2  molebar  a  25  amore]  animo  M 
quidam  Aml  adeudatos  (u  iyt  o  corr.)  A  27  uidetur  As.l.ml  29  nihihie] 
nihil  nihihie  m 


94  II.    De    beata    uita 

quae  ignoras,  etiam  hoc  numerandum  est?  —  Non  puto  me,  inquit, 
omnia  nescire.  —  Potesne  nobis  dicere  aliquid  eorum,  quae  nosti? 

—  Possum,  inquit.  —  Nisi  molestum  est,  inquam,  profer  aliquid. 

—  Et  cum  dubitaret:  Scisne,  inquam,  saltem  te  uiuere?  —  Scio, 
inquit.  —  Scis  ergo  habere  te  uitam,  si  quidem  uiuere  nemo  nisi  uita  5 
potest.  —  Et  hoc,  inquit,  scio.  —  Scis  etiam  corpus  te  habere  ?  — 
Adsentiebatur.  —  Ergo  iam  scis  te  constare  ex  corpore  et  uita.  — 
Scio  interim,  sed  utrum  haec  sola  sint  incertus  sum.  —  Ergo  duo 
ista,  inquam,  esse  non  dubitas,  corpus  et  animam,  sed  incertus  es, 
utrum  sit  ahud,  quod  ad  conplendum  acperficiendum  hominem  ualet.  10 

—  Ita,  inquit.  —  Hoc  quale  sit,  ahas,  si  possumus,  quaeremus,  inquam. 
nunc  illud  iam  ex  omnibus  quaero,  cum  fateamur  cuncti  neque  sine 
corpore  neque  sine  anima  esse  posse  hominem,  cibos  propter  quid 
horum  appetamus.  — Propter  corpus,  inquit  Licentius. —  Ceteri  autem 
cunctabantur  uarioque  sermone  inter  se  agebant,  quomodo  possit  15 
propter  corpus  cibus  necessarius  uideri,  cum  appeteretur  propter 
uitam  et  uita  non  nisi  ad  animam  pertineret.  —  Tum  ego :  Uidetur, 
inquam,  uobis  ad  eam  partem  cibum  pertinere,  quam  cibo  crescere 
robustioremque  fieri  uidemus  ?  — x\dsentiebantur^praeter  Trygetium. 
ait  enim:  Cur  ego  non  pro  edacitate  mea  creui  ?  —  Modum,  inquam,  20 
suum  a  natura  constitutum  habent  omnia  corpora,  ultra  quam  men- 
suram  progredi  nequeant.  tamen  ea  mensura  minora  essent,  si  eis 
ahmenta  defuissent;  quod  et  in  pecoribus  facihus  animaduertimus 

et  nemo  dubitat  cibis  subtractis  onmium  animantium  corpora  nia- 
cescere.  —  Macescere,  inquit  Licentius,  non  decrescere.  —  Satis  est  24 
mihi,  inquam,  ad  id  quod  uok».  etenim  quaestio  est,  utrum  ad  corpus 
cibus  pertineat.  pertinet  autem,  cum  eo  subducto  ad  maciem  dedu- 
citur.  —  Omnes  ita  esse  censuerunt. 

1  inquit  (t  ex  d  corr.)  A,  fere  semper     inquit  me  p        2  potesne]  potes  in- 
quam  LMp  potesne  inquam  am  aliquid  eorum  dicere  M         4  hesitaret  M 

saltim  A  te  ojn.M  5  te  habere  M  6  scis]  scir*(e  ras.)  A  habere  te  cor- 
pus  L  te  habere  te  corpus  M  te  corpus  h.  p  7  te  scis  p  10  complacendum  p 
11  quaie*(s  ras.)  A  quaeramus  Lp  12  ex  in  ras.  mlA  13  pos*se  (e,  ut 
uideiur.ml)  A  14  orum  ^  15  se*i4  posset  LJ/ ecZc^.  posset  pos/ uideri 
exhihei  M  17  nonsnisi  A  pertinere  M  19  assentiebatur  Mml  tri- 
getium  A  20  ego]  ergo  Mam  pro  edacitate  mea  non  creui  p  modo  Ajnl 
22  minora  essent]  minorarentur  M  23  peccoribus  AM  24  dubitat]  d.  in- 
quit  Mm2  marcescere  Mp  macrescere  m  25  macescere — decrescere  om.M 
26  id  add.  Aml  s.l.       28  censuerunt  ita  esse  p 


2,   7-8  95 

8.  Quid  ergo  anima  ?  inquam ;  nullane  habet  alimenta  propria  ? 
an  eius  esca  scientia  uobis  uidetur?  —  Plane,  inquit  mater,  nulla  re 
alia  credo  ali  animam  quam  intellectu  rerum  atque  scientia.  —  De 
qua  sententia  cum  Trygetius  dubium  se  ostenderet:  Hodie,  inquit 
5  illa.  tu  ipse  nonne  docuisti,  unde  aut  ubi  anima  pascatur?  nam  post 
aliquantam  prandii  partem  te  dixisti  aduertisse,  quo  uasculo  ute- 
remur,  quod  alia  nescio  qua  cogitasses,  nec  tamen  ab  ipsa  ciborum 
parte  abstinueras  manus  atque  morsus.  ubi  igitur  erat  animus  tuus, 
quo  tempore  illud  te  uescente  non  adtendebat?  inde,  mihi  crede,  et 

10  tahbus  epuhs  animus  pascitur,  ia  est  curis  et  cogitationibus  suis, 
si  per  eas  ahquid  percipere  possit.  —  De  qua  re  cum  dubitanter 
streperent:  ]\^onne,  inquam,  conceditis  hominum  doctissimorum 
animos  multo  esse  quam  inperitorum  quasi  in  suo  genere  pleniores 
atque  maiores  ?  —  Manifestum  esse  dixerunt.  —  Recte  igitur  dicimus 

15  eorum  animos,  qui  nuUis  disciphnis  eruditi  sunt  nihilque  bonarum 
artium  hauserunt,  ieiunos  et  quasi  famelicos  esse.  —  Plenos, 
inquit  Trygetius,  et  illorum  animos  esse  arbitror,  sed  uitiis  at- 
que  nequitia.  —  Ista  ipsa  est,  inquam,  mihi  crede,  quaedam  sterih- 
tas  et  quasi  fames  animorum.  nam  quem  ad  modum  corpus  detracto 

20  cibo  plerumque  morbis  atque  scabie  repletur,  quae  in  eo  uitia  indi- 
cant  famem,  ita  et  illorum  animi  pleni  sunt  morbis,  quibus  sua  ie- 
iunia  confitentur.  etenim  ipsam  nequitiam  matrem  omuium  ui- 
tiorum  ex  eo,  quod  nequicquam  sit,  id  est  ex  eo,  quod  nihil  sit,  ue- 
teres  dictam  esse  uohierunt.    cui  uitio  quae  contraria  uirtus  est, 

25  frugahtas  nominatur.  ut  igitur  haec  a  fruge,  id  est  a  fructu  proptcr 
quandam  animorum  fecunditatem,  ita  illa  ab  sterihtate,  hoc  est  a 
nihilo  nequitia  nominata  est;  nihil  est  enim  omne,  quod  fluit,  quod 
soluitur,  quod  hquescit  et  quasi  semper  perit.   ideo  tales  homines 

23cf.  Cic.  Tusc.  III 18 

1  habent  Mml  2  nobis  M,  om.p  alia  re  M  S  ali]  aii*(a  ras.)  A 
5  pascatur  anima  M  6  aliquantam  (a  uU.  ex  u)  A  non  aduertisse  am 
1  qua]  i{[iaG  Am2M cdd.  8  adque  ^  ergo  p  9  uescentem  J/  lOcuris 
(u  ex  a  €on:)  A  theoriis  LM  edd»  11  si  per]  super  L  si  super  M  uel  si  super  p 
posset  L.l/p  12numneJ/  16famelicasL  csse  o/u.p  ITuiciis^  18  ista 
om.M  inquam  mihi  est  crede  p  crede  mihi  am  sterelitas  A  20  morbo  M 
repletur  (r  ali.  ex  s)  -.-1  uitia]  uiuam  M  21  et  a)ite  ita  < ras.  A  23  *nequic- 
quam  (q  ras.,  c  m2)  A  nec  quicquam  LMp  id  est— sit  om.M  26  ab]  a  il/ 
27  alt.  est  om.M      28  perntMml 


96  II.    De    beata    uita 

etiam  jjcrditos  dicimus.  cst  autcm  aliquid,  si  manct,  si  constat,  si 
sempcr  talc  est,  ut  cst  uirtus.  huius  mafiua  pars  cst  atque  pulchcrri- 
ma,  quae  tempcrantia  et  fruoahtas  dicitur.  sed  si  hoc  obscurum  cst, 
quamut  id  iam  uos  uidcrepossitis,  certe  illud  conceditis,  quia.  si  ani- 
mi  inpcritorum  etiam  ipsi  pleni  sunt,  ut  corporum,  ita  animorum  .<> 
duo  ahmcntorum  gencra  inueniuntur,  unum  salubre  atquc  utilc, 
altcrum  morbidum  atque  pestiferum. 

9.  Quae  cum  ita  sint,  arbitror  dic  natah  meo,  quoniam  du(» 
quaedam  esse  in  homine  conucnit  inter  nos,  id  est  corpus  atquc 
aniniam.  non  me  prandium  paulo  hiutius  corporibus  nostris  solum  lo 
scd  animis  etiam  exhibere  debcrc.  quod  autem  hoc  sit  prandium, 
si  csuritis,  proferam.  nam  si  uos  inuitos  et  fastidientcs  alcre  co- 
nabor.  frustra  operam  insumam  maoisque  uota  facienda  sunt.  ut 
tales  cpulas  potius  quam  ihas  corporis  desidcretis.  quod  cucniet,  si 
sani  aninii  uestri  fuerint;  aegTi  cnim,  sicut  in  morbis  ipsius  corporis  15 
uidemus,  cibos  suos  recusant  et  respuunt.  —  Omnes  se  uultu  ipso 
et  consentiente  uoce  quidquid  pracparassem  iam  sunierc  ac  uorare 
uehc  dixerun.t. 

lU.  xUque  ego  rursus  exordiens:  B  c  a  t  0  s  n  0  s  c  s  s  c  u  0- 
1  u  m  u  s,  inquam.  —  Uix  hoc  effuderam,  occurrerunt  una  uoce  con-  20 
sentientes.  —  1'ideturne  uobis,  inquam,  beatus  esse.  qui  qiiod  uult 
non  habet?  —  Negauerunt.  —  Quid?  omnis,  qui  quod  uuh  habet. 
beatus  est?  —  Tum  mater:  Si  bona,  inquit,  ueht  et  habeat,  beatus 
est,  si  autem  mak  ueht,  quamuis  habeat.  miser  est.  —  ( "ui  e<i(»  arri- 
dens  atque  gestiens:  Jpsam,  inquam,  prorsus,  mater,  arceni  philoso-  25 
phiae  tenuisti.  nam  tibi  procul  dubio  uerba  defuerimt,  ut  non  sicut 
TuUius  te  modo  pam^eres,  cuius  de  hac  sententia  uerba  ista  sunt. 
nam  in  Hortensio.  queni  de  huide  ac  defensione  philosophiae  hbrum 

19  Cic.  Hort.  frag.  3(>  Muller.  Tusc.  V  28 

1  perdito,  esse  M      2  huius  A  cuius  LMam  cui  ;)      3  obscurius  m     4  q  la 
(a  in  ras.)  A  id  iam  in  ras  7)ilA  uidere  uos  p  6  uinum  salubro  /) 

7  pestisterum  i4  8  qtiaedara  duo  3/  9  est  o?/i  .V,u  atque]et3/  10  paulo 
lautius]  paulo  latius  A  pjulatius  uideo  L  paulo  lautius  uideo  M  11  sed]  sed 
otiam  [om.  etiam  seq.)  M  sed  et  am  13  insumam  operam  M  op.  in  summam  L 
cp.  consumam  a  ut  tales]  utiles  Lml  18  uelle  om.LMp  19  esse  nos  am 
uolumus  (m  cxs  ?/ii)  ^  20  *hoc  (h  ras.)  ^  2iinqn-dn\  ojn-M  23  ue*Iit  4 
et  habeat— uelit  om.M         25  mater  inquam  prorsus  /)  27  modo  er  mundo 

corr.  mlA       de*A       28  ortensio  A  hostensio  L       philosophiae  om.M 


2,  8—11  97 

fecit :  ecce  autem.  ait,  n  o  n  p  h  i  1  o  s  o  p  h  i  q  u  i  d  e  m, 
sed  promti  tamen  ad  disputandum  omnes 
aiunt  esse  beatos,  qui  uiuant  ut  ipsi  uelint. 
f  a  1  s  u  m  i  d  q  u  i  d  e  m ;  u  e  1 1  e  e  n  i  m  q  u  o  d  n  o  n  d  e  c  e- 
5  a  t,  i  d  e  s  t  i  p  s  u  m  m  i  s  e  r  r  i  m  u  m.  n  e  c  t  a  m  m  i  s  e  r  u  m 
e  s  t  n  0  n  a  d  i  p  i  s  c  i  q  u  o  d  u  e  1  i  s,  q  u  a  m  a  d  i  p  i  s  c  i 
u  e  1 1  e  q  u  0  d.  n  o  n  o  p  o  r  t  e  a  t.  p  1  u  s  e  n  i  m  m  a  1  i  p  r  a- 
u  i  t  a  s  u  0  1  u  n  t  a  t  i  s  a  d  f  e  r  t  q  u  a  m  f  o  r  t  u  n  a  c  u  i- 
q  u  a  m  b  o  n  i.  —  In  quibus  uerbis  illa  sic  exclamabat,  ut  obhti  pe- 

10  nitus  sexus  eius  magnum  ahquem  uirum  considere  nobiscum  credere- 
mus  nie  interim,  quantum  poteram,  intellegente,  ex  quo  illa  et  quam 
diuino  fonte  manarent.  —  Et  Licentius:  Sed  dicendum,  inquit,  tibi 
est,  ut  beatus  sit  quisque,  quid  uelle  debeat  et  quarum  rerum  eum 
oporteat  habere  desiderium.  —  Inuita  me,  inquam,   natali  tuo, 

15  quando  dignaberis;  quidquid  apposueris  hbenter  sumam.  qua  con- 
ditione  hodie  apud  me  ut  epuleris,  peto  nec  flagites,  quod  fortasse  non 
est  paratum.  —  Quem  cum  modestae  ac  uerecundae  commonitionis 
suaepaeniteret:  Ergo  iUud,  inquam,  conuenit  inter  nos,  neque  quem- 
quam  beatum  esse  posse,  qui  quod  uult  non  habet,  neque  oninem, 

20  qui  quod  uult  habet,  beatum  esse?  —  Uederunt. 

11.  Quid  ilhid?  inquam,  conceditis  omnem,  qui  beatus  non  sit, 
Hiiserum  esse?  —  Xon  dubitauerunt.  —  Onmis  igitur,  inquam,  qui 
quod  uult  non  habet,  miser  est.  —  Placuit  omnibus.  —  Quid  crgo 
sibi  homo   conparare  debet,  ut  beatus  bit?    inquam;  forte  enim 

25  etiam  hoc  isti  nostro  conuiuio  subministrabitur,  ne  Licenti 
auiditas  neglegatur;  nam  id,  opinor,  ei  conparandum  est,  quod  cuni 
uult  habet.  —  Manifestum  esse  dixerunt.  —  Id  ergo,  inquani,  seniper 
manens  nec  ex  fortuna  penduhmi  ncc  ullis  subiectum  casibus  esse 

1  Cic.  Hort.  frag.  30  Muller.  cf.  Aug.  de  trin.  XIII  5,  8 

2  proinpti  LM  3  beatos  esse  M  5  id  est  AL  id  M  idem  edd.  miser- 
rimi  p  alt.  miserrimum  M  6  adipissci  (c  add.  m2)  A  7  prauitas  mali  p 
8  uoluntas  M  9  sic  illa  M  obliti*(s  ras.)  A  10  considerare  L  11  interim] 
in  tantum  M  12  sed  (d  m2)  A  tibi  est  inquit  p  14  habere  om.M 
15  dignaueris  ALM  10  nec]  ne  /;  non  est  fortasse  /;  17  commotionis  L 
petitionis  M  19  posse  esse  /)  neque — habet  om.LMmlap  ncque  omnem] 
et  Mm2  in  m<j.  20  esse  (se  m2)  A  non  esse  p  21  inceditis  A  sitj  cst  cdd. 
25  hoc  etiam  et  isti  p      licentii  Am2LM  edd.       20  illud  p 

LXIII.  August.  I  pars   III.  cd.  Knoell.  7 


98  II.    D  e    b  e  a  t  a    u  i  t  a 

dcbct.  nam  quiclqiiid  mortalc  ct  caduciini  cst,  noii  potcst  a  nobis, 
quando  uolumus  ct  quamdiu  uolimius,  habcri.  —  Adscnticbantur 
omncs.  scd  Trygctius:  Sunt,  inquit,  multi  fortunati,  qui  cas  ipsas 
rcs  fragilcs  casibusquc  subicctas  tamcn  iucundas  pro  hac  uita  cumu- 
late  largcque  possidcant  ncc  quicquam  illis  eorum  quae  uolunt  dcsit.  .5 

—  Cui  ego:  Qui  timct,  inquam,  uidcturnc  tibi  beatus  esse?  —  Non 
uidetur,  inquit.  —  Ergo  quod  amat  quisquc  si  amittcrc  potest,  po- 
testne  non  timcrc?  —  Xon  potest,  inquit.  —  Amitti  autcm  possunt 
illa  fortuita.  non  igitur  hoc  qui  amat  et  possidct,  potcst  ullo  modo 
beatus  esse.  —  Nihil  repugnauit.  hoc  loco  autem  mater:  Etiamsi  se-  lo 
curus  sit,  inquit,  ea  se  omnia  non  esse  amissurum,  tamcn  tahbus 
satiari  non  poterit.  ergo  et  eo  miser,  quo  scmpcr  cst  indiguus.  — 
Cui  cgo:  Quid,si,  inquam,  his  omnibus  abundans  rcbus  atquc  circum- 
fhiens  cupiendi  moduni  sibi  statuat  eisquc  contentus  decenter  iucun- 
deque  perfruatur,  nonne  tibi  uidetur  bcatus?  —  Non  ergo,  inquit,  i5 
ilhs  rcbus,  sed  animi  sui  moderatione  beatus  est.  —  Optime,  inquam, 
nec  huic  interrogationi  ahud  nec  abs  te  ahud  dcbuit  rcspondcri. 
crgo  nuho  modo  dubitamus,  si  quis  bcatus  esse  statuit,  id 
cum  sibi  conpararc  deberc,  quod  semper  manct  ncc  uUa  saeuientc 
fortuna  eripi  potest.  —  Hoc,  inquit  Trygetius,  iam  dudum  conscn-  20 
simus.  — Dcus,  inquam,  uobis  aeternus  esse  semper  mancns  uidctur? 

—  Hoc  quidcm,  inquit  Licentius,  ita  ccrtum  cst,  ut  interrogationc 
non  egeat,  ceterique  omncs  pia  deuotionc  concinuerunt.  —  Deum 
igitur,  inquam,  qui  habct,  beatus  est. 

12.    Qiiod  cum  gaudentes  hbentissime  accipcrcnt:  Nihil  crgo,  2.) 
inquam,  nobis  iam  quacrcndum  arbitror  cssc  nisi.  quis  hominum 
habeat  dcum;  bcatus  cnim  profecto  is  erit.-dc  quo  quacro,  quid  uobis 

2  et  quamdiu  uolumus  om.LMp        asentiebantur  Aiul  3  omnesque  /) 

*****ip.sas  (ipsas  eras.)  A  4  iocundas  A         5  quae  LM  quod  A         7  oU. 

potcst  add.  m2A  9  haec  edd.  10  autem  om.M  12  indig*us  (u  ras.)  A  in- 
diguius  M  indigiis  Lam  indignus  p  13  quid  si]  quid  LMedd.  habun- 

dans  A  abhundans  M  14  cupiendi]  si  cupiendi  edd.  si  sibi  M  iocundequc 
AM  15  non]  nonne /j  16  rebus  iliis  LMp  11  pr.  ne  LM  *huic  (c  m^'.).t 
18  id  eum]  ide  Aml  ideum  (ura  A7n2)  21  semper  manens]  ee*permanens 

(m  ras.)  A  22  quidem  om.p  •*certum  (in  ras.)  A  interrogatione  Aml 
23  egeret  Aa  non  egeat— deuotione  oia.LMmlp  continuerit  p  26  uobis  M 
esse  arbitror  m  nisi]  .si  LM])  27  enim]  ergo  L,om.p  ♦is  (li  ras.)  A 
is  profecto  M 


2,  11—13  99 

uideatur.  —  Hic  Licentius:  Deum  habet,  qui  bene  uiuit.  —  Trygetius: 
Deum  habet,  inquit,  qui  facit  quae  deus  uult  fieri.  —  In  cuius  sen- 
tentiam  Lartidianus  concessit.  puer  autem  ille  minimus  omnium: 
Is  habet  deum,  ait,  qui  spiritum  inmundum  non  habet.  —  Mater 
6  uero  omnia,  sed  hoc  maxime  adprobauit.  Nauigius  tacebat.  quem 
cum  interrogassem  quid  sentiret,  illud  ultimum  sibi  placere  respon- 
dit.  nec  Rusticum  percontari  uisum  est  neglegendum,  quaenam 
esset  de  re  tanta  eius  sententia;  qui  mihi  uidebatur  non  dehberatione 
magis  quam  pudore  inpeditus  silere.  Trygetio  consensit. 

10  13.  Tum  ego:  Teneo,  inquam,  omnium  placita  de  re  magna  sane 

et  ultra  quam  nec  quaeri  quicquam  oportet  nec  inueniri  potest.  si 
niodo  eam,  ut  coepimus,  serenissime  ac  sincerissime  inuestigemus. 
quod  hodie  quia  longum  est  et  habent  in  epuHs  suis  et  animi  quan- 
dam  kixuriem,  si  ultra  modum  in  eas  et  uoraciter  inruant  —  ita  enim 

15  male  quodam  modo  digerunt;  unde  ualetudini  mentium  non  minus 
quam  ab  illa  ipsa  fame  metuendum  est  —  meHus  nos  haec  quaestio 
eras  esurientes,  si  uidetur,  accipiet.  iUud  modo  hbenter  ligurriatis 
uolo,  quod  subito  mihi  ministratori  uestro  in  mentem  suggestum 
est  inferendum,  et  est,  ni  fallor  —  quaha  solent  ultima  adponi  — 

20  quasi  scholastico  melle  confectum  atque  conditum.  —  Quo  audito 
sese  omnes  quasi  in  elatum  fercuhmi  tetenderunt  coagitaueruntque, 
ut  dicere  properarem,  quidnam  id  esset.  —  Quid,  inquam,  putatis 
nisi  cum  Academicis  totum,  quod  susceperamus,  confectum  esse 
negotium?  —  Quo  accepto  nomine  tres  ilh,  quibus  res  nota  erat, 

25  sese  erexerunt  alacrius  et  uekit  porrectis,  ut  fit,  manibus  inferentem 
ministrum  adiuuerunt  quibus  potuerunt  uerbis,  nihil  se  iucundius 
audituros  esse  monstrantes. 

1  trygecius  A  2  uiilt  deus  p  sententia  ALMp  3  larcidianus  AM 
iastidianus  p  concessit  (c  alt.  ex  s)  A  minimus  ille  M  4  his  A  6  illum 
Mmlp  placere  sibi  LMp  7  percunctari  Mml  uisum  est  negl.  percuntari ;/ 
8  non]  quod  non  LMp  9  quam]  nc  quam  deLm7  quam  ne  Mp  sileret  LMap 
tvy  gecio*  {s  ras.,  0  ex  u.corr.m2)A  11  quicquamorn-p  inuemMml  sijetsi/) 
12  uti  Mam  sencerissime  A  13  habet  Mml  et  animi  om.M  14  ueraciter 
LmlM  15  ualitudini  Mp  16  ipsa  fame  (f  ex  s  m2)  A  17  accipiaet  A  ilhid 
(11  cx  d  ml)  A  li*guriatis  (r  s.  r)  M  18  suggestum  [pr.  g  ex  b  ml)  A 

19  nisi  Mm  20  scolasticoil/  audito(t  ex  s  corr.)A  21  coagitauenintque  .1 
coegeruntque  L  edd.  cogeruntque  M  22  esset  (t  ex  m  ml)  A  23  quod 
(q  ex  s)  A  susciperamus  A  sup^ramus  Mml  24  quod  L  2G  adinuenerunt  /> 
iocundius**A 


100  11.    D  e    b  e  a  t  a    u  i  t  a 

14.  Tiim  ego  ita  rem  posui:  Si  manifestum  est,  inquam,  beatum 
non  esse,  qui  quod  uult  non  habet  —  quod  paulo  ante  ratio  demon- 
strauit  —  nemo  autem  quaerit,  quod  inuenire  non  uult,  et  quaerunt  illi 
semper  ueritatem  —  uolunt  ergo  inuenire,  uoliint  igitur  hab(  re  in- 
uentionem  ueritatis  —  at  non  inueniunt,  sequitur  eos  non  habere  quod  s 
uolunt,  et  ex  eo  sequitur  etiam  beatos  non  esse.  at  nenio  sapiens 
nisi  beatus:  sapiens  igitur  Academicus  non  est.  —  Hic  repente  illi 
quasi  totum  rapientes  exclamauerunt.  sed  Licentius  adtentius  et 
cautius  aduertens  timuit  adsensionem  atque  subiecit:  Rapui  quidem 
uobiscum,  si  quideni  exclamaui  illa  conckisione  commotus.  sed  lo 
nihil  hinc  admittam  in  uiscera  et  partem  meam  seruabo  Alypio;  nani 
aut  simul  eam  mecum  lambet  aut  admonebit,  cur  non  oporteat  ad- 
tingere.  —  Dulcia,  inquam,  magis  metuere  Nauigius  deberet  splene 
uitioso.  —  Hic  ille  arridens:  Plane  me,  inquit,  talia  sanabunt.  nam 
nescio  quo  modo  contortum  hoc  et  aculeatum,  quod  posuisti,  ut  ait  !.«► 
ille  de  melle  Hymetio,  acriter  dulce  est  nihilque  inflat  uiscera.  quare 
totum  etiam  palato  ahquantum  remorso  tamen,  ut  possum,  libentis- 
sime  in  medullas  traicio.  non  enim  uideo,  quomodo  redargui  possit 
ista  conchisio.  —  Prorsus  nullo  modo  potest,  inquit  Trygetius; 
quare  gaudeo  iam  diu  cum  illis  me  inimicitias  suscepisse.  nam  20 
qua  nescio  inpellente  natura  uel,  ut  uerius  dicam,  deo  etiam  nesciens, 
quomodo  refellendi  essent,  tamen  eis  nimis  aduersabar. 

15.  Hic  Licentius:  Ego,  inquit,  illos  nondum  desero.  —  Ergo, 
ait  Trygetius,  dis?entis  a  nobis?  —  Numquidnam,  ille  inquit,  uos 
ab  Alypio  dissentitis?  —  Cui  ego:  ^N^on  dubito,  inquam,  quin,  si  25 

15  cf.  Cic.  Hort.  frag.  89  Miiller 

1  rem  ita  ego  p  proposui  edd.  2  id  quod  (id  m2)M  3  illis^  4  pr.  110- 
lunt  A  5  inueni  ut  A  6  etiam  om.M  esse  non  esse  Mml  esse  non  posse  Mm2 
at]  aut^  an  L  8  sapientes  Aml  9  ascensionem  M  rapait  A  10  si  quid  M 
11  uiscera  A  12  mecum  eam  M  lambiet  L  capiet  M  aut  admonebi  AjhI 
autem  mouebit  L  aut  (me  p)  mouebit  Mp  aut  me  admonebit  am  13  nauigius 
metuere  p  spele  (1  s.  p  m2)  A  14  uitioso  (0  alt.  in  ras.)  A  hinc  M  inquit 
me  am  15  ait  (a  in  ras.)  A  16  melle  ymetio  M  melles  metio  A  17  toto  M 
remorsu  L  remorsum  M  18  in  om.LM  traitio  A  19  ullo  L  ait  potest  p 
inquit  om.Mp  trigetius  A  tragetius  L  20  ille  p  me  om.M  22  eis  nimis] 
animis  A,  an  scrihendum  animo  eis  nimis?  aduersabant  A  24  dissentis 
a  nobis  A)n2  s.l.       nunquitnam  Ajnl       iilo  M       25  alipio  A  alippio  M 


2,   14—16  101 

adesset  Alypius,  hiiic  ratiunciilae  cederet.  noii  enim  tam  absurde 
sentire  poterat,  ut  aut  beatus  illi  uideretur,  qui  tantum  bonum 
animi,  quod  ardentissime  habere  uellet,  non  haberet,  aut  iilos  nolle 
inuenire  ueritatcm  aut  eum,  qui  beatus  non  sit,  esse  sapientem;  nam 
5  his  tribus  quasi  melle  farre  atque  nuculeis  illud  quod  metuis  gustare 
eonfectum  est.  —  IUene  huic  tam  prauae  puerorum  inlecebrae  ce- 
deret  Academicorum  tanta  ubertate  deserta,  qua  inundante  hoc 
nescio  quid  breue  aut  obruetur  aut  pertrahetur?  —  Quasi  uero,  in- 
quam,  longum  aliquid  nos  quaeramus  praesertim  aduersus  Alypium; 

10  nam  non  mediocriter  parua  ista  esse  fortia  et  utilia  satis  sibi  ipse  de 
tuo  corpore  argumentatur.  tu  autem,  qui  elegisti  de  absentis  auctori- 
tate  pendere,  quid  horum  non  probas  ?  utrum  beatum  non  esse,  qui 
quod  uult  nonhabet  ?  an  illos  negas  uelle  habere  inuentam  ueritatem, 
quam  uehementer  inquirunt  ?  an  uidetur  tibi  quisquam  sapiens  non 

15  beatus?  — Prorsus  beatus  est,  inquit,  qui  quod  uult  non  habet,  quasi 
stomachanter  arridens.  quod  cum  iuberem  ut  scriberetur:  Non  dixi, 
inquit  exclamans.  quod  item  cum  annuerem  scribi:  Dixi,  inquit. 
atque  ego  semel  praeceperam,  ut  nullum  uerbum  praeter  litteras 
funderet.    ita  adulescentem  inter  uerecundiam  atque  constantiam 

20  exagitatum  tenebam. 

16.  Sed  cum  his  uerbis  eum  iocantes  quasi  ad  uescendam  par- 
ticulam  suam  prouocamus,  animaduerti  ceteros  rei  totius  ignaros 
et  scire  cupientes,  quid  inter  nos  solos  tam  iucunde  ageretur,  sine 
risu  nos  intueri.   qui  mihi  prorsus  similes  uisi  sunt  —  quod  plerum- 

25  que  solet  —  his,  qui  cum  epulantur  inter  auidissimos  rapacissimosque 
conuiuas,  a  rapiendo  uel  grauitate  sese  abstinent  uel  pudore  terren- 
tur.  et  quia  ego  inuitaueram  et  magni  cuiusdam  hominis  personam 
atque,    ut   totum   explicem,   ueri    hominis    etiam    in  illis  epulis 


1  ratiuncula  aecederct  (e  ]ir.  vx  c  m2)  A        tam  om.M         2  ille  Mm 
3  liaberc  omM         uellet  liabere  am  4  eum  om.LMp         5  nuclcis  M  edd. 

C  illene]  illene  inquit  edd.  parue  LMp  8  protrahetur  p  10  utilia]  uilia  A 
ipse]  esse  M  11  tuo  A  suo  LM  edd.  argumentaretur  edd.  12  orum  A 
13  quod]  id  q.  M  15  inquit  beatus  est  Lp  i.  b.  est  quid  beatiis  est  M 
16  sthomacanter/1  dixit.-lL-V  17  pr.  inquit  om.M  annuerentL  asscribi^ 
19  funderetur  m  adolescente  M  22  prouocaremus  edd.  23  et]  sed  edd. 
solos — risu  om..M  24  intueri  (i  alt.  ex  o  in2)  A  25  solet]  fieri  solet  m  iis  m 
quicumquo  M  26  abstineant  M  terrent  M  27  inuit*aueram  A 

magni]  iii  m.  M 


102  11.    D  e    b  e  a  t  a    u  i  t  a 

iniiitatorem  siistinere  doeiiisti,  commouit  me  illa  inaequalitas 
mensae  nostrae  et  discrepantia.  adrisi  matri.  atque  illa  liberrime, 
quod  minus  habebant,  quasi  de  suo  cellario  promendum  imperans: 
lam  dic  nobis,  inquit,  et  redde,  qui  sint  isti  Academici  et  quid  sibi 
uelint.  —  Cui  breuiter  cum  exposuissem  aperteque  ita,  ut  nemo  5 
illorum  ignarus  abscederet:  Isti  homines,  inquit,  caducarii  sunt  — 
quo  nomine  uulgo  apud  nos  uocantur,  quos  comitialis  morbus 
subuertit  —  et  simul  surrexit,  ut  abiret.  atque  hic  omnes  laeti  ac 
ridentes  interposito  fine  discessimus. 

III.  17.  Postridie  autem,  cum  item  post  prandium  sed  ali-  10 
quanto  quam  pridie  serius  idem  ibidemque  consedissemus:  Tarde, 
inquam,uenistis  ad  conuiuium;  quod  uobis  non  cruditate  accidisse 
arbitror,  sed  paucitatis  ferculorum  securitate,  quod  non  tam  mature 
adgrediendum  uisum  est,  quod  cito  uos  peresuros  putastis.  non  mul- 
tum  enim  reliquiarum  credendum  erat  remansisse,  ubi  die  ipso  15 
atque  sollemnitate  exiguum  repertum  erat.  fortasse  recte.  sed  quid 
uobis  praeparatum  sit,  ego  quoque  uobiscum  nescio.  alius  est  enini, 
qui  omnibus  cum  omnes  tum  maxime  tales  epulas  praebere  non  ces- 
sat,  sed  nos  ab  edendo  uel  inbecillitate  uel  saturitate  uel  negotio 
plerumque  cessamus ;  quem  manentem  in  hominibus  beatos  eos  facere  20 
inter  nos  heri,  nisi  fallor,  pie  constanterque  conuenerat.  nam  cum 
ratio  demonstrasset  eum  beatum  esse,  qui  deum  haberet,  nec  huic 
quisquam  uestrum  sententiae  restitisset,  quaesitum  est,  quid  uobis 
uideretur  deum  habere.    de   qua  re,   si   bene  memini,  tres  sen- 
tentiae  dictae  sunt.  nam  partim  placuit  deum  habere  illum,  qui  ea  25 
faceret  quae  deus  uellet;    quidam  autem  dixerunt  quod  is  deum 


1  inuitatorum  L  inuitatorem  gerebam  m  inuitatorem  alias  personam 
gerobam  a  sustinere  docuisti]  sustinere  non  potui  am  commouitque  edd. 
me  om.M  2  discrepentia  Mml  4  sunt  M  quid]  qui  A  6  inquam  A 
7  nos]  eos  Mvjne  8  ut  ex  ul  mlA  hic  om.M  10  post  tridie  AM  post 
om.L  item  post  prandium]  tempns  prandii  M  sed]  se  A  aliquantulum  M 
11  idem  ibidemque]  ibidem  M  12  quod]  qu.im  L  crudelitate  LMm2 

credulitate  Mml       accedisse  A       13  tam  om  M        16  exiguum]  tam  exiguum 
LMcdd.         reppcrtum  A  17  enim  est  M  18  cum  omnes]  qui  omnes  L 

cuni  (eum  p)  uel  communes  ap  20  omnibus3/  21  ni  m  23  quid] 

quinam  Lap  quisnam  3/m  uideretur  uobis /;  25  parti  am        26  dixe- 

rant  a       his  A 


2,  16-3,  18  103 

haberet,  qui  bene  uiueret;  reliquis  uero  in  eis  deus  esse  uisus  est,  in 
quibus  inmundus  qui  appellatur  spiritus  non  est. 

18.  Sed  fortasse  omnes  diuersis  uerbis  unum  idemque  sen- 
sistis.  nam,  si  duo  prima  consideremus,  et  omnis,  qui  bene  uiuit,  ea 

5  facit,  quae  uult  deus,  et  omnis,  qui  ea  facit,  quae  uult  deus, 
bene  uiuit  nec  quicquam  est  aliud  bene.  uiuere  quam  ea 
facere,  quae  deo  placeant,  nisi  quid  uobis  aliud  uidetur.  — 
Adsentiebantur.  —  Tertium  uero  illud  paulo  diligentius  consideran- 
dum  est  propterea,  quod  ritu  castissimorum  sacrorum  spiritus  inmun- 

10  dus,  quantum  inteliego,  duobus  modis  appellari  solet,  uel  ille,  qui 
extrinsecus  animam  inuadit  sensusque  conturbat  et  quendam  ho- 
minibus  infert  furorem,  cui  excludendo  qui  praesunt,  manum 
inponere  uel  exorcizare  dicuntur,  hoc  est  per  diuina  eum  adiurando 
expellere ;  aliter  autem  dicitur  spiritus  inmundus  omnis  omnino  anima 

15  inmunda,  quod  nihil  est  aliud  quam  uitiis  et  erroribus  inquinata. 
itaque  ex  te  quaero,  tu  puer,  qui  fortasse  aliquanto  sereniore  ac 
purgatiore  spiritu  istam  sententiam  protulisti,  qui  tibi  uideatur 
inmundum  spiritum  non  habere,  illene,  qui  daemonem  non  habet, 
quo  uesani  homines  fieri  solent,  an  ille,  qui  animani  suam  iam  a  uitiis 

20  omnibus  peccatisque  mundauit?  —  Is  mihi  uidetur,  inquit,  spiri- 
tum  inmundum  non  habere,  qui  caste  uiuit.  —  Sed  castum,  inquam, 
quem  uocas?  eumne,  qui  nihil  peccat,  an  eum  tantum,  qui  ab  in- 
licito  concubitu  temperat?  —  Quomodo,  inquit,  castus  potest  esse, 
si  ab  inlicito  tantum  concubitu  sese  abstinens  ceteris  peccatis  non 

25  desinit  iuquinari?  ille  est  uere  castus,  qui  deum  adtendit  et  ad 
ipsum  sohun  se  tenet.  —  Quae  uerba  pueri  sicut  dicta  erant  cum 
conscribi  mihi  placuisset:  Is  ergo,  inquam,  necesse  est  bene  uiuat 


1  reliqui  L  esse  deus  M  2  qui  inmundus  Mayn  appellatur  imm.  p 
non  est  spiiitus  L  3  ronsensistis  M  7  aliud]  aliquid  A  9  ritu*(s  ras.)  A 
sacrorumque  spirituum  spiritus  ap  11  inuadit  animam  m  12  possunt  M 
13  diuinam  A^nlM  expellere]  e.  potentiam  M  14  inmundus  sp.  et  in- 
mundaa.  M         IG  ex  A  abs  LM  edd.        forte  M        seniore  M         17  quis  m 

19  iam  A,  om.LMm  20  omiiibu<que  peccatis  edd.  his  Aml  immundum 
spiritum  m  spiritum  om  M  22  eum  M  tantum  post  inlicito  exhib.  Mm 
23  temperet  m         24  si  A  qui  LM  edd.         sese  abstinet  M  abstinens  sese  edd. 

20  cum  plac.  mihi  conscribi  M  27  placui^set]  pl.  haec  ultima  A  his  /1, 
om.LMp       ut  bene  edd. 


104  II.    De    beata    uita 

et  qui  bene  uiuit,  necessario  talis  est,  nisi  quid  tibi  aliud  uidetur. 
—  Concessit  cum  ceteris.  — Ergo  una  est  hic,  inquam,  dicta  sententia. 

19.  Sed  illud  a  uobis  paululum  quaero,  uelitne  deus,  ut  honu» 
deum  quaerat.  —  Dederunt.  —  Item  quaero:    numquidnam  possu- 
mus  dicere  ilhim,  qui  deum  quaerit,  maie  uiuere?  —  Xullo  modo,  5 
dixerunt.  —  Etiam  hoc  tertium  respondete:  spiritus  inmundus  pot- 
estne  deum  quaerere?  —  Negabant  aUquantum  dubitante  Nauigio, 
qui  postea   ceterorum  uocibus  cessit.    —   Si  igitur,  inquam,  qui 
deuni  quaerit,  id  facit,  quod  deus  uult,  et  bene  uiuit  et  spiritum 
inmundum  non  habet,  qui  autem  quaerit  deum,    nondum  habet  lo 
deum,  non  igitur  quisquis  aut   bene    uiuit   aut  quod  uult  deus 
facit     aut     spiritum     inmundum     non    habet,     continuo     deum 
habere  dicendus  est.  —  Hic  cum   se   ceteri   concessionibus   suis 
deceptos  riderent,    postulauit   mater,   cum    diu    stupida    fuisset, 
ut  ei  hoc  ipsum,  quod  conclusionis   necessitate  intorte  dixeram,  i5 
explicando     reiaxarem      atque     soluerem.      quod    cum    factuni 
esset:   Sed    nemo,   inquit,  potest   peruenire  ad  deum,  nisi  deuni 
quaesierit.  —  Optime,  inquam;  tamen  qui  adhuc  quaerit,  nondum 
ad  deum  peruenit  et  iam  bene  uiuit.  non  igitur  quisquis  bene  uiuit, 
deum  habet.  —  Mihi,  inquit,  uidetur  deum  nemo  non  habere,  sed  20 
eum  qui  bene  uiuunt,  habent  propitium,qui  male,  infestum.  — Male 
igitur,  inquam,  hesterno  die  concessimus  eum  beatum  esse,  qui  deum. 
habet,  si  quidem  onmis  homo  habet  deum  nec  tamen  omnis  homo 
beatus  est.  —  Adde  ergo,  inquit,  propitium. 

20.  Saltem,  inquam,  hoc  inter  nos  satis  constat,  eum  beatum  esse,  :i5 
qui  habet  propitium  deum?  —  Uellem,  inquit  Nauigius,  consentire, 
sed  illum  uereor,  qui  adhuc  quaerit,  praesertim  ne  conchidas  beatum 
esse  Academicum,  qui  hesterno  sermone  uulgari  quidem  et  male  La- 
tino,  sed  aptissimo  sane,  ut  mihi  uidetur,  uerbo  caducarius  nominatus 
est.  non  enim  {)ossum  dicere  homini  deum  quaerenti  aduersum  deum  ao 
esse.  quod  si  dici  nefas  est,  propitius  erit,  et  qui  propitium  deum 

1  *talis  A       quod  L       uideatur  p       2  consensit  a       crgo  inquam  una  M 
3  a  om.L  paulukim  a  uobis  il/;>         9  facit**-4         inmundum  spiritum  3/ 

10  deum  quaerit  aw  11  uiuat  L         13  credendiis  il/?u         14  rederent  ^l?/;/ 

uiderent  p         10  ct  iam  AL  ctiamsi  M  cdd.  21  uiuit  M  edd.        liabet  e<Jd. 

22  externo  a  23  deum  liabet  am  24.26  propicium  A  25  saltim  .1  lioc] 
hunc  /)  esse  beatum  {om.  eum)  p  27  ilum  (u  ex  a  ml)  A  30  possumus LMp 
31  alt.  propium  {corr.m2  s.l.)  A        deum  habet  propicium  /; 


3,   18-21  105 

habet,  boatiis  cst.  beatiis  ergo  erit  ille,  qui  quaerit;  oninis  auteni 
quaerens  nonduni  luibet  quod  uuit:  erit  igitur  beatus  lionio,  qui 
quod  uult  non  habet,  quod  heri  oninibus  nobis  uidebatur  absurdum, 
unde  credebamus  Academicorum  tenebras  esse  discussas.  quare 
')  iam  de  nobis  licentius  triumphabit  mihique  illa  dulcia,  quae  contra 
ualitudinem  meam  temere  accepi,  has  de  me  poenas  exigere  quasi 
prudens  medicus  admonebit. 

21.  Hic,  cum  etiam  mater  adrisisset:  Ego,  inquit  Trygetius,  non 
concedo  continuo  deum  aduersari,  cui  non  sit  propitius,  sed  esse 

10  aliquid  medium  puto.  —  Cui  ego:  Istum  tamen  hominem,  inquam, 
medium,  cui  nec  propitius  deus  est  nec  infestus,  deum  quoquo  modo 
haberc  concedis  ?  — Hic,  cum  ille  cunctaretur :  Aliud  est,  inquit  mater, 
deum  habere,  aliud  non  esse  sine  deo.  —  Quid  ergo,  inquam,  melius 
est,  utrum  habere  deum  an  non  esse  sine  deo?  —  Quantum  possum, 

15  inquit,  intellegere,  ista  est  sententia  mea:  qui  bene  uiuit,  habet  deum, 
sed  propitium,  qui  male,  habet  deum,  sed  aduersum,  qui  auteni  adhuc 
quaerit  nondumque  inuenit,  neque  propithim  neque  aduersum, 
sed  non  est  sine  deo.  —  Haecine,  inquam,  uestra  jetiam  sententia  est  ? 

—  Hanc  esse  dixerunt.  —  Dicite  mihi,  quaeso,  inquam,  non  uobis 
20  uidetur  esse  homini  deus  propitius,  cui  fauet?  — Esse  confessi  sunt. 

—  ?son  ergo,  inquam,fauet  deus  quaerenti  sese  homini?  —  Respon- 
derunt  fauere.  —  Habet  igitur,  inquam,  qui  deum  quaerit,  deum 
propitium  et  omnis,  qui  habet  deuni  propitium,  beatus  est.  beatus 
est  ergo  et  ille,  qui  quaerit.  qui  autem  quaerit,  nondum  habet  quod 

:i5  uult.  erit  igitur  beatus,  qui  quod  uult  non  habet.  —  Prorsus,  inquit 
nuiter,  non  mihi  uidetur  beatus  esse,  qui  quod  uult  non  habet.  - 
Ergo,  inquam,  non  omnis,  qui  habet  deum  propitium,  beatus  est. 

—  Si  hoc  cogit  ratio,  inquit,  non  possum  lu^gare.  —  Ista  igitur,  in- 
quam,  distributio  erit,  ut  omnis,  qui  iam  deuni  inuenit,  et  |)roj)itiun! 

-•{(I  (leum  habeat  et  beatus  sit,  omnis  autem,  qui  deum  quaerit.  propitiuiii 

1  crit  om.LMp  c\  iiobis  omnibus  fdd.  4  discussas  (a  cx  u  htl)  A 
5  niiliiquo]  niliilquo  a  Mi'nii'  G  moam  om.M  8  etiam  cnm  j>  mator***** 
(mater  cra^.)  A  'J  cOiitinuo  concodo  .1/  10  aliquod  }>  puto  (u  cx  a  m-J)  A 
11  dous  propitius  ajii  quomodi)  d  12  iioc  .1/  13  orgo]  igitur  M  incjuit  J. 
UinquitpossunuD^f  15  soiitontifiea  A  ISliaocciner^/^/.  nostra  (r^//«.  oti;im)/* 
19  quaoro  A  22  tauet  M  vdd.  doum  qui  /;  23  ost  inn.LMp  25  pior- 
sus— 26  habot  add.  Am2  hi  mi.  20  mihi  um.L  uidotur  mihi  /»  beatnsj 
nisi  beatiis  L        2^)  ifu^huim  .1 


106  II.    De    beata   uita 

deum  habeat  sed  nondum  sit  beatus,  iam  uero  quisquis  uitiis  atque 
peccatis  a  deo  se  alienat,  non  modo  beatus  non  sit  sed  ne  deo  quidem 
uiuat  propitio. 

22.  Quod  cum  placuit  omnibus:  Bene  habet,  inquam,  sed  ad- 
huc  ilkid  uereor,  ne  uos  moueat  quod  iam  superius  concesseramus,  5 
miserum  esse  quisquis  beatus  non  esset;  cui  consequens  erit  esse 
miserum  hominem,   qui   ♦»»*#♦   aliquem   beatum.     a  n    u  e  r  0, 
quod  ait  Tullius,  multorum  interrispraediorumdo- 
minos   diuites   appellamus,   omnium   uirtutum 
poss*essores    pauperes    nominabimus?     sed   illud  10 
uidete,  utrum,  quomodo  uerum  est,  quod  omnis  egens  miser  sit, 
ita  sit  uerum,  quod  omnis  miser  egeat.   ita  enim  erit  uerum  nihil 
esse  aliud  miseriam  quam  egestatem,  quod  me  nunc,  cum  diceretur, 
laudaresensistis.hocautem  hodielongum,  ut  quaeramus;  quarepeto, 
ne  fastidio  uobis  sit  ad  istam  mensam  cras  etiam  conuenire.  —  Quod  15 
cum  omnes  se  libentissime  habere  dixissent,  surreximus. 

IV.  23.  Tertius  autem  dies  disputationis  nostrae  matutinus 
nubes,  quae  nos  cogebant  in  balneas,  dissipauit  tempusque  pomeri- 
dianum  candidissimum  reddidit.  placuit  ergo  in  pratuli  propinqua 
descendere  atque  omnibus  nobis,  ubi  commodum  uisum  est,  con-  20 
sidentibus  reliquus  ita  sermo  peractus  est:  Omnia  paene,  inquam, 
quae  interroganti  mihi  concedi  a  uobis  uolui,  habeo  ac  teneo;  quare 
hodierno  die,  quo  possumus  tandem  hoc  nostrum  conuiuium  aliquo 
interuallo  dierum  distinguere,  aut  nihil  aut  non  multum  erit,  ut 
opinor,  quod  mihi  uos  respondere  necesse  sit.  dictum  enim  erat  a  25 
matre  nihil  esse  aliud  miseriam  quam  egestatem  conuenitque  inter 

7  Cicero  in  Hortensio,  cf.  Usener,  Gott.  gel.  Anz.  1892  p.  381 

1  uiciis  A  4  placuisset  Atn^L  habes  A  6  esset]  sit  M  edd. 

7  mirum  homine  A  lacumm  hidicaui  col.  Retract.  1  2,  4;  qui  pro  tem  aliquem 
beatum  A  qui  pro  te  et  ibi  sic  habet  aliquem  beatum  LM  qui  beatus  non  est  p 
qui  propitium  tenet  deum,  quem  adhuc  deum  quaerentem  nondum  diximus 
esse  beatum  am  11  sit]  est  p  12  ita  sit  om.L  13  aliud  esse  am  miserim  L 
cum  om  A  spatio  uacuo  reJicto  14  longum]  ].  est  A7n2  s.l.  15  fastidium  p 
16  se  om.AM  17  matutinas  M  edd.  18  tempusqu^  A  promeridianum 
ALp      19  credidit  Lp      in  pratuli]  infra  tuli  L  infra  tulli  M      20  commode  p 

21  reliqus  Aml  relicjuis  L         peractus  L  paratus  A  protractus  M  perstratus  m 

22  mihi  interroganti  p  ♦ac  (h  ras.)  A  23  possimus  LMam  aliquod  L 
24  dierum  interuallo  p       26  aliud  esse  am 


3,  21—4,  25  107 

nos,  qui  egeant  miseros  esse.  sed  utrum  omnes  etiam  miseri  egeant, 
nonnulla  quaestio  est,  quam  hesterno  die  non  potuimus  explicare. 
hoc  autem  ita  se  habere  si  ratio  demonstrauerit,  perfectissime  in- 
uentum  est,  qui  sit  beatus ;  erit  enim  ille,  qui  non  eget.  omnis  enim 
5  non  miser  beatus  est;  ergo  beatus  est,  qui  egestate  caret,  si  quam 
dicimus  egestatem  eandem  miseriam  esse  constiterit. 

24.  Quid  enim  ?  ait  Trygetius,  non  potest  ex  eo  iam  confici  om- 
nem  non  egentem  beatum  esse,  quo  manifestum  est  omnem,  qui  egeat, 
esse  miserum?  nam  concessisse  nos  memini  nihil  esse  medium 

10  inter  miserum  et  beatum.  — Aliquidne,  inquam,  inter  mortuum  et 
uiuumx  tibi  medium  uidetur  esse  ?  nonne  omnis  homo  aut  uiuus  aut 
mortuus  est?  —  Fateor,  inquit,  neque  hic  esse  aliquid  medium; 
sed  quorsum  istuc? —  Quia,  inquam,  etiam  illud  te  fateri  credo,  om- 
nem,  qui  ante  annum  sepultus  est,  esse  mortuum.  —  Non  negabat. 

15  —  Quid?  omnis,  qui  ante  annum  sepultus  non  est,  uiuit?  —  Non, 
ait,  sequitur.  —  Ergo,  inquam,  non  sequitur,  ut,  si  omnis  qui  eget 
miser  est,  omnis  qui  non  eget  sit  beatus,  quamuis  inter  miserum  et 
beatum  ut  inter  uiuum  et  mortuum  medium  nihil  inueniri  queat. 

25.  Quod    ciim  aliqui  eorum  paulo  tardius  intellexissent  me 
20  id  quibus  potui  uerbis  ad  eorum  sensum  adcommodatis  aperiente  at- 

que  uersante:  Ergo,inquam,  miserum  esse  omnem,  qui  egeat,  dubitat 
nemo  nec  nos  terrent  quaedam  sapientium  corpori  necessaria.  non 
eis  eget  ipse  animus,  in  quo  posita  est  beata  uita.  ipse  enim  perfectus 
est;  nulhis  autem  perfectus  aliquo  eget  et,  quod  uidetur  corpori 
25  necessarium,  sumet,  si  adfuerit,  si  non  adfuerit,  non  eum  istarum 
rerum  franget  inopia.  omnis  namque  sapiens  fortis  est,  nullus  autem 
fortis  ahquid  metuit:  non  igitur  metuit  sapiens  aut  mortem  corporis 
aut  dolores,  quibus  pellend'«  uel  uitandis  uel  differendis  sunt  neces- 

23  cf.  Retr.  I  2,  4 

1  qui  A  omnes  qui  LM  edd.  etiam  omnes  p  4  enim  erit  Aml 

5  beatus  ergo  est  am  egestite*(m  ras.)  A  7  qui  Lp  9  consensisse  LM 
nos  (n  ex  m)  A  medium  Am2  in  ras.  13  ♦quorsum  A  cursum  L  istud 
LMml  edd.  quia*****  (illud  eras.)  A  istud  edd.  14  sepultum  {om.  est)  L 
non  negabat — non  ait  add.  Am2  in  mg.  15  ali.  non]  nam  ex  non  m2  A 

\ S  muum  {\i  ali.  ex  n  m2)  A  inuenire  L  19  aliquid  ^ml  20  id  ea;  in  mi^ 
22  necj  ne  Aml  non  A  non  enim  LM  edd.  23  eget  eis  p  positas  Aml 
uita  beata  am       26  frangit  A 


108  II.    D  e    b  e  a  t  a    u  i  t  a 

saria  illa,  quoriim  ei  potest  coiitingere  inopia.  sed  tamen  non  desinit 
eis  bene  uti,  si  ipsa  non  desunt.  uerissima  est  enim  illa  sententia: 

n  a  m  t  u  q  u  o  d  u  i  t  a  r  e  p  o  s  s  i  s,  s  t  u  1 1  u  m  a  d  m  i  1 1  e  r  o  e  s  t. 

uitabit  ergo  mortem  ac  dolorem,  quantum  potest  et  quantum  decet,  5 
ne,  si  minime  uitauerit,  non  ex  eo  miser  sit,  quia  haec  accidunt,  sed 
quia  uitare  cum  posset,  noluit,  quod  manifestum  stultitiae  signum 
est.  erit  ergo  ista  non  uitans  non  earum  rerum  perpessione,  sed 
stultitia  miser.  si  autem  non  ualuerit  euitare,  cum  id  sedulo  ac 
decenter  egerit,  non  eum  ista  inruentia  miserum  facient.  etenim  et  10 
illa  eiusdem  comici  sententia  non  minus  uera  est: 

q  u  0  n  i  a  m    n  0  n    p  0  t  e  s  t    i  d    f  i  e  r  i,    q  u  0  d   u  i  s, 
i  d    u  e  1  i  s,    q  u  0  d    p  0  s  s  i  s. 

quomodo  erit  miser,  cui  nihil  accidit  praeter  uohmtatem,    quia, 
quod  sibi  uidet  non  posse  prouenire,  non  potest  uelle?  habet  enim  15 
rerum  certissimarum  uohmtatem,  id  est  ut  quidquid  agit  non  agat 
nisi  ex  uirtutis  quodam  praescripto  et  diuina  lege  sapientiae,  quae 
nuHo  ab  eo  pacto  eripi  possunt. 

26.  lam  nunc  uidete,  utrum  etiam  omnis,  qui  miser  est,  egeat. 
nam  huic  sententiae  concedendae  difficultatem  illa  res  facit,  quod  20 
nmltis  in  magn-i  fortuitarum  rerum  copia  ccyistitutis,  quibus  ita  fa- 
ciHa  sunt  omnia,  ut  ad  eorum  nutum  praesto  sit  quidquid  cupiditas 
poscit,  difficihs  quidem  ista  uita  est.  sed  fingamus  aliquem  tanien, 
qualem  Tullius  fuisse  dicit  Oratani.  quis  enim  facile  dicat  Oratam 
egestate  laborasse,  hominem  ditissimum  amoenissimum  dehciosis-  25 
simum,  cui  neque  ad  uohiptatem  quicquam  defuit  neque  ad  gratiam 


']  Ter.  Eiin.  7(il      12  Ter.  Andr.  305  sq.      24  cf.  Cic.  Hort.  frag.  70  MuUer 

1  inopia.sed]  inopias  Sc  A  3  uitare]  cauere  Terentius  amittereL  5  uita- 
uit  L  7  cum]  non  L  cum  uitare  p  8  perpessionem  A  9  uitare  f> 
11  comici  A  sententia  {alt.  e  in  ras.  ml)A  12  nnn  om.L  13  possit  m 
Terenlii  lihri,  cf.  ciu.  dvi  A7T',  25.  de  irin.  XIII  7,  10  15  posse]  possidet  Anil 
21  multis  cod.  Trvc.  n.  40  multi  ALM  cdd.  constitutis  Trec.  constituti  A  co:i- 
stituti  sunt /vM  (v/f/.  22  nutu  ^l  23  possit  ^7^2       alique  (e  ('.r  id  m3)  A 

tamen]  talem  edd.      24  oratum  LMap      dicat  (a  ":':  u  corr.)  A     25  egestatem  A 
20  neque  ad]  nequeat  Aml       uoluntatem  AM 


4,  25-27  109 

neque  ad  bonam  integramque  ualetudinem  ?  nam  et  praediis  quaestu- 
osissimis  et  amicis  iucundissimis,  quantum  libuit,  abundauit  et  illis 
omnibus  aptissime  ad  salutem  corporis  usus  est  eiusque,  ut  breuiter 
totum  explicem,  omne  institutum  uoluntatemque  omnem  successio 
5  prospera  consecuta  est.  sed  fortasse  inquiet  aliquis  uestrum  plus 
illum,  quam  habebat,  habere  uohiisse.  hoc  ignoramus.  sed,  quod 
satis  est  quaestioni,  faciamus  eum  non  desiderasse  amplius,  quam 
tenebat;  uideturne  uobis  eguisse?  —  Etiamsi  concedam,  inquit 
Licentius,  nihil  eum  plus  desiderasse,  quod  in  homine  non  sapiente 

10  nescio  quomodo  accipiam,  metuebat  tamen  —  erat  enim,  ut  dicitur, 
ingenii  non  mali  —  ne  illa  omnia  sibi  uel  uno  aduerso  impetu  raperen- 
tur.  non  enim  magnum  erat  intellegere  taha  cuncta,  quantacumque 
essent,  esse  sub  casibus  constituta.  —  Tum  ego  arridens:  Uides, 
inquam,  Licenti,  fortunatissimum  istum  hominem  a  beata  uita 

15  ingenii  bonitate  inpeditum.  quo  enim  erat  acutior,  eo  uidebat  illa  om- 
nia  se  posse  amittere ;  quo  metu  frangebatur  illudque  uulgare  satis 
adserebat  infidum  hominem  malo  suo  esse  cordatum. 

27.  Hic  cum  et  ille  et  ceteri  adrisissent:  Illud  tamen,  inquam, 
dihgentius  adtendamus,   quia,  etsi  timuit  iste,  non  eguit,  unde 

20  quaestio  est.  egere  est  enim  in  non  habendo,  non  in  timore  amit- 
tendi  quae  habeas.  erat  autem  iste  miser,  quia  metuebat,  quamuis 
non  egeret.  non  igitur  omnis,  qui  miser  est,  eget.  —  Quod  cum  ad- 
probauisset  cum  ceteris  etiam  ipsa,  cuius  sententiam  defendebam, 
ahquantum  tamen  addubitans:  Nescio,  inquit,  tamen  et  nondum 

25  plane  intellego,  quomodo  ab  egestate  possit  miseria  aut  egestas  a 
miseria  separari.  nam  et  iste,  qui  diues  et  locuples  erat  et  nihil,  ut 
dicitis,  amplius  desiderabat,  tamen,  quia  metuebat  ne  amitteret, 
egebat  sapientia.  ergone  hunc  egentem  diceremus,  si  egeret  argento 
et  pecunia,  cum  egeret  sapientia,  non  dicemus?  —  Uli  cum  omnes 

1  ualitudinem  3ip  praedisL  quaestuosissimis]  qua  est  uosissimis^mi 
qu^  (om.p)  studiosissimis  Lp  2  et  amicis  iucundissimis  om.LMp  habun- 
dauit  A  3  eisqueL3/  breuiter  add.m.  post.s.l  A  4  pr.  omnem  A 

omni*s  ex  omniu  ras.  A  5  inquiet  in  ras.  mlA  nostrum  p  6  quod 

(o  ex  i  m2)  A  9  plus  om.m  10  enim]  uir  add.  m  13  tunc  LMp  15  omnia 
illa  p  16  a*mittere  (m  ms.)  ii  17  infidem  ^  (d  ex  n  mi)  Z/a        malo] 

multo  A  18  illi  a  19  quia]  qui  m  23  sententia  p  dependebam  LMp 
24  aliquantulum  m  25  plene  am  28  sapiens  L  29  et]  uel  p  egeret  om.p 
diceremus  Mm 


110  IT.    D  e    b  e  a  t  a    u  i  t  a 

mirando  exclamassent  me  ipso  etiam  non  medioeriter  alacri  atque 
laeto,  quod  ab  ea  potissimum  dictum  esset,  quod  pro  magno  de  phi- 
losophorum  libris  atque  ultimum  proferre  paraueram:  Uidetisne, 
inquam,  aliud  esse  multas  uariasque  doctrinas,  aliud  animum  adten- 
tissimum  in  deum  ?  nam  unde  ista,  quae  miramur,  nisi  inde  proce-  5 
dunt?  —  Hic  Licentius  laetus  exclamans:  Prorsus,  inquit,  nihil 
uerius,  nihil  diuinius  dici  potuit.  nam  et  maior  ac  miserabiUor 
egestasnullaest  quam  egere  sapientia  et,  qui  sapientia  noneget,  nulla 
re  omnino  egere  potest. 

28.  Est  ergo  animi  egestas,  inquam,  nihil  aliud  quam  stultitia.  10 
haec  est  enim  contraria  sapientiae  et  ita  contraria,  ut  mors  uitae, 
ut  beata  uita  miserae,  hoc  est  sine  aliquo  medio.  nam  ut  omnis  non 
beatus  homo  miser  est  omnisque  homo  non  mortuus  uiuit,  sic  omnem 
non  stultum  manifestum  est  esse  sapientem.  ex  quo  et  illud  iam  licet 
uidere,  non  ex  eo  tantum  Sergium  Oratam  fuisse  miserum,  quod  ti-  if,. 
mebat,  ne  fortunae  illa  munera  amitteret,  sed  quia  stultus  erat.  quo 
fit,  ut  miserior  esset,  si  tam  pendulis  nutantibusque  his,  quae  bona 
putabat,  nihil  omnino  metuisset.  esset  enim  non  fortitudinis  excu- 
biis  sed  mentis  sopore  securior  et  altiore  stultitia  demersius  miser. 

at  si  omnis,  qui  caret  sapientia,  magnam  patitur  egestatem  omnis-  20 
que  compos  sapientiae  nihilo  eget,  sequitur,  ut  stultitia  sit  egestas. 
ut  autem  omtiis  stultus  miser,  ita  omnis  miser  stultus  est.   ergo  ut 
omnis  egestas  miseria,  ita  omnis  miseria  egestas  esse  conuincitur. 

29.  Quam  conclusionem  Trygetius  cum  se  parum  intellexisse 
diceret:  Quid,  inquam,  inter  nos  ratione  conuenit?  —  Eum  egere,  2b 
inquit,  qui  sapientiam  non  habeat.  —  Quid  est  ergo,  inquam,  egere  ? 

—  Sapientiam  non  habere.  —  Quid  est,  inquam,  sapientiam  non 
habere  ?  hic  cum  taceret :  Nonne  hoc  est,  inquam,  habere  stultitiam  ? 

—  Hoc,  inquit.  —  Nihil  est  ergo  aliud,  inquam,  habere  egestatem 
quam  habere  stultitiam;  ex  quo  iam  necesse  est  egestatem  alio  30 
uerbo   nominari,   quando   stultitia  nominatur;  quamquam  nescio 


2  esset  Am^  s.l.  4  ♦*  iquam  (i  tn2  in  ras.)  A  multus  A  adtensimum  L 
7  ac]  et  M  edd.  8  pr.  sapientia  Aml  12  miseriae  LM  13  pr.  homo  oni.p 
15  oratum  LMp  17  fuisset  L  iis  m  19  demersus  Lam  diuersus  p 

24  qua  conclusione  L  25  quid  (d  m2  m  m?.)  A  quit  L  26  habet  p  ergo 
om.p  27  pr.  sapientiam  Aynl  sapientiam  inquit^w2  in  mg.  LM  edd.  29  inquam 
om.Lp       30  habere  omLMm        alia  L       31  nominantur  L 


4,  27—30  111 

quomodo  dicamus:  'habet  egestatem'  aut  'habet  stultitiam'.  tale  est 
enim,  ac  si  locum  aliquem,  qui  lumine  careat,  dicamus  habere  tenebras, 
quod  nihil  est  aliud  quam  lumen  non  habere.  non  enim  tenebrae 
quasi  ueniunt  aut  recedunt,  sed  carere  himine,  hoc  ipsum  est  iam 
5  tenebrosum  esse,  ut  carere  uestc,  hoc  est  esse  nudum.  non  enim  ueste 
accedente  ueluti  aliqua  res  mobilis  nuditas  fugit.  sic  ergo  dicimus 
aliquem  habere  egestatem,  quasi  dicamus  habere  nuditatem.  egestas 
enim  uerbum  est  non  habendi.  quam  ob  rem,  ut  quod  uolo  explicem, 
sicut  possum,  ita  dicitur  'habet  egestatem',  quasi  dicatur  'habet  non 

10  habere'.  itaque  si  stultitiam  ipsam  ueram  certam  egestatem  esse  mon- 
stratum  est,  uide  iam  quaestionem  quam  susceperamus,  utrum  so- 
hita  sit.  dubitabatur  enim  inter  nos,  utrum,  cum  appellamus  mise- 
riam,  nihil  aliud  quam  egestatem  nominaremus.  dedimus  autem 
rationem  recte  stultitiam  uocari  egestatem.  sicut  ergo  et  omnis  stul- 

15  tus  miser  et  omnis  miser  stultus  est,  ita  necesse  est  non  sohim 
omnem,  qui  egeat,  miserum,  sed  etiam  omnem,  qui  miser  sit,  egen- 
tem  esse  fateamur.  at  si  ex  eo,  quod  et  omnis  stultus  miser  est  et 
omnis  miser  stultus  est,  conficitur  stultitiam  esse  miseriam,  cur 
non  ex  eo,  quod  et  quisquis  eget  miser  et  quisquis  miser  est  eget, 

20  nihil  aliud  miseriam  quam  egestatem  esse  conficimus? 

30.  Quod  cum  omnes  ita  csse  faterentur:  Ilhid  iam,  inquam, 
sequitur,  ut  uideamus,quisnonegeat;  is  enim  erit  sapiens  et  beatus. 
egestas  autem  stultitia  est  egestatisque  nomen;  hoc  autem  uerbum 
sterilitatem  quandam  et  inopiam  solet  significare.    adtendite  ergo 

25  altius,  quanta  cura  priscorum  hominurn  siue  omnia  siue,  quod  mani- 
festum  est,  quaedam  uerba  creata  sunt  earum  rerum  maxime,  qua- 
rum  erat  notitia  pernecessaria.  iam  enim  conceditis  omnem  stultum 
egere  et  omnem  qui  egeat  stultum  esse;  credo  uos  etiam  concedere 
animum  stultum  esse  uitiosum  omniaque  animi  uitia  uno  stultitiae 

80  nomine  inchidi.   primo  autem  die  huius  disputationis  nostrae  ne- 

30  cf.  2,  8  (p.  95,  23) 

2  careat  {alt.  a  ex  u  ml)  A  3  lulmen  A  5  nudum  esse  p  10  certam] 
et  certam  LM  edd.  11  susciperamus  A  12  post  sit  ras.  2Uff.  A  appella- 
remus  Am2LMedd.  14  ratione  A  stultiam  A  15  miser  stultus  in  ras. 
m2A..  16  pr.  omnem  omp  ali.  omnis  A  17  at  ex  ut  A  pr.  et  add.  As.l. 
19  a't.  egeat  am  21  inquam  iam  LMp  22  his  A  et]  ut  LM  24  ergo  A 
quucso  LM  edd.       27  stuItu**A 


112  11.    De    bea  ta    uita 

qiiitiani  dixeraiiius  csse  ab  eo  dictam,  qiiod  necqaicquam  sit,  cui 
contrariam  frugalitatem  a  fruge  fuisse  nominatam.  ergo  in  his  du- 
obus  contrariis,  hoc  est  frugalitate  atque  ncquitia,  illa  duo  uidentur 
eminere,  esse  et  non  esse.  egestati  autem,  de  qua  quaestio  est,  quid 
putamus  esse  contrarium?  —  Hic,  cum  aliquantum  cunctarentur:  5 
Si  dicam,  inquit  Trygetius,  diuitias,  uideo  his  paupertatem  esse 
contrariam.  —  Est  quidem,  inquam,  uicinum;  nam  paupertas  et 
egestas  unum  atque  idem  accipi  solet.  tamen  aiiud  uerbum  inuenien- 
dum  est,  ne  meliori  parti  desit  unum  uocabuhim,  ut,  cum  iila  pars 
paupertatis  et  egestatis  nomine  abundet,  ex  hac  parte  solum  oppo-  10 
natur  diuitiarum  nomen.  nihil  enim  absurdius,  quam  ut  hic  sit  ege- 
stas  uocabuli,  ubi  est  contraria  pars  egestati.  —  Plenitudo,  inquit 
Licentius,  si  dici  potest,  uidetur  mihi  recte  opponi  egestati. 

31.  Postea,  inquam,  de  uerbo  quaeremus  fortasse  dihgentius; 
non  enim  hoc  curandum  est  in  conquisitione  ueritatis.  quamuis  enim  15 
Sallustius,  lectissimus  pensator  uerborum,  egestati  opposuerit  opu- 
lentiam,  tamen  accipio  istam  plenitudinem.  non  enim  nec  hic  gram- 
maticotum  formidine  liberabimur  aut  metuendum  est,  ne  ab  eis 
castigemur,  quod  incuriosc  utimur  uerbis,  qui  res  suas  nobis  ad  uten- 
dum  dederunt.  —  Ubi  cum  adrisissent:  Ergo  quia  mentes  uestras,  20 
inquam,  cum  intenti  estis  in  deum,  uelut  quaedam  oracula  non  con- 
temnere  statui,  uideamus,  quid  sibi  uelit  hoc  nomen;  nam  nullum 
adcommodatius  esse  arbitror  ueritati.  plenitudo  igitur  et  egestas 
contraria  sunt;  at  etiam  hic  similiter,  ut  in  nequitia  et  frugalitate, 
apparent  illa  duo,  esse  et  non  esse,  et,  si  egestas  est  ipsa  stultitia,  25 
plenitudo  erit  sapientia.  merito  etiam  uirtutum  omnium  matrem 
multi  frugalitatem  esse  dixerunt.  quibus  consentiens  Tulhus  etiam 
in  populari  oratione  ait:  ut  uolet  quisque  accipiat; 
ego  tamen  frugalitatem,  id*  est  modestiam  et 

16  cf.  Sall.  Cat.  c.  52       28  Cic.  Deiot.  26 

1  ne  quicquam  Mm2  2  iis  m  3  frugalitate  (fruga  in  ras.  m2)  A  atquej 
et  p  4  egestate  Aml  6  trigecius  A  7  contrarium  A  8  solent  LM  edd- 
12  egestatis  A  13  si  om.Aml  14  quaerimus  Aml  quaeramus  ap  15  hoc 
curandumj  obscurandum  A  inquisitione  am  16  salustius  M  lectissimus] 
eius  dilectissimus  L  electissimus  ap  oppolentiam  A  17  nec  hic  A  hic  LMmp 
18  formidinem  L  liberauimur  L  laborabimus  m  19  ad  utendum  nobis  p 
22  statui  in  ras.  A        24  at]  ut  Aml  aut  M        frugilitate  A         27  dixerint  L 


4,  30-33  113 

t  e  m  p  e  r  a  n  t  i  a  111,  u  i  r  t  ii  t  e  m  m  a  x  i  m  a  m  i  u  d  i  c  o :  pror- 
sus  doctissime  ac  decentissime;  considerauit  enim  frugeni,  id  est 
illud,  quod  esse  dicimus,  cui  est  non  esse  contrarium.  sed  propter 
uulgaiTm  loquendi  consuetudinem,  qua  frugalitas  quasi  parsi- 
5  monia  dici  solet,  duobus  consequentibus  quid  senserit  inlustrauit 
subiciendo  modestiam  et  temperantiam ;  et  haec  duo  uerba  diligen- 
tius  adtendamus. 

32.  Modestia  utique  dicta  est  a  modo  et  a  temperie  temperan- 
tia.   ubi  autem  modus  est  atque  temperies,  nec  plus  est  quicquam 

10  nec  minus.  ipsa  est  igitur  plenitudo,  quam  egestati  contrariam  po- 
sueramus,  multo  meiius,  quam  si  abundantiam  poneremus.  in 
abundantia  enim  intellegitur  affluentia  et  quasi  rei  nimium  ex- 
uberantis  effusio.  quod  cum  euenit  ultra  quam  satis  est,  etiam  ibi 
desideratur  modus  et  res,  quae  nimia  est,  modo  eget.   ergo  nec  ab 

15  ipsa  redundantia  egestas  aliena  est,  a  modo  autem  et  plus  et  minus 
aliena  sunt.  ipsam  etiam  opulentiam  si  discutias,  inuenies  eam  nihil 
aliud  tenere  quani  modum.  nam  non  nisi  ab  ope  dicta  est  opulentia. 
quomodo  autem  opitulatur,  quod  nimium  est,  cum  incommodius 
sit  saepe  quam  parum  ?  quidquid  igitur  uel  parum  uel  nimium  est, 

20  quia  modo  eget,  obnoxium  est  egestati.  modus  ergo  animi 
sapientia  est.  etenim  sapientia  contraria  stultitiae  non  negatur 
et  stultitia  egestas,  egestati  autem  contraria  plenitudo:  sapientia 
igitur  ])Ienitudo.  in  plenitudine  autem  modus:  modus  igitur  animo 
in  sapientia  est.     unde   illud    praeclarum   est   et    non    inmerito 

25  diffamatum: 

hoc  primum  in   uita   esse  utile,  ut   ne   quid   nimis. 

33.  Dixeramus  autem  in  exordio  hodiernae  disputationis  nostrae, 
quod,  si  inucniremus  nihil  esse  aliud  miseriam  quani  egestatem,  eum 
beatum  esse  fateremur,  qui  non  egeret.  est  auteiii  inuentum.  ergo 

20  Ter.  Andr.  61        27  cf.  4,  23  (p.  106,  26) 

1  iiirtiitem  esse  am  uirtutum  esse /j  3  diximus /j  cui]  tui  .bnl 

4  parcimonia  ec?r/.         11  habundantiam  J.mi  12  affiueuti^  {om.  et)  Aml 

15  reduntia  ^il/mi  etiam  et  plus  minusque  p  16  inueni*e^  (ixras.^A 
inuenias  L  19  nimium]  minimum  L  20  quia*modo  (m  ras.)  A  igitur  p 
21  est.  eteuiia]  est  enim  A  23  animi  Lm2ani,  24  aliud  Mvjne  25  diffa- 
matus  A  (\\{ii\\wdiim  LM  edd .  26  hoc  primum]  adprime  rf;reHr<>7/ft/"*  utileo/u./) 
ut  ex  et  .4      27  hodierna  L       28  aliud  esse  edd.       29  fatemur  /. 

LXIII.  Auijust.  I  pars   III.  ed.  Knoell.  8 


114  II.  D  e  b  e  a  t  a  u  i  t  a 

beatum  esse  nihil  est  aliud  quam  non  egere,  hoc  est  esse  sapientem. 
si  autem  quaeritis,  quid  sit  sapientia,  iam  et  ipsam  ratio,  quantum 
in  praesentia  potuit,  euoluit  atque  eruit;  nihil  est  enim  aliud  quam 
modus  animi,  hoc  est  quo  sese  animus  librat,  ut  neque  excurrat  in 
nimium  neque  infra  quam  plenum  est  coartetur.  excurrit  autem  in  5 
luxurias  dominationes  superbias  ceteraque  id  genus,  quibus  inmo- 
deratorum  miserorumque  animi  sibi  laetitias  atque  potentias  con- 
parari  putant.  coartatur  autem  sordibus  timoribus  maerore  cu- 
piditate  atque  aliis,  quaecumque  sunt,  quibus  homines  miseros  etiam 
miseri  confitentur.  cum  uero  sapientiam  contemplatur  inuentam  10 
cumque,  ut  huius  pueri  uerbo  utar,  ad  ipsam  se  tenet  nec  se  ad  simu- 
lacrorum  fallaciam,  quorum  pondus  amplexus  a  deo  suo  cadere  atque 
demergi  solet,  uUa  commotus  in*nitate  conuertit,  nihil  inmoderati- 
onis  et  ideo  nihil  egestatis,  nihil  igitur  miseriae  pertimescit.  habet 
ergo  modum  suum,  id  est  sapientiam,  quisquis  beatus  est.  15 

34.  Quae  est  autem  dicenda  sapientia  nisi  quae  dei  sapientia 
est  ?  accepimus  autem  etiam  auctoritate  diuina  dei  filium  nihil  esse 
aliud  quam  dei  sapientiam,  et  est  dei  filius  profecto  deus.  deum 
habet  igitur  quisquis  beatus  est;  quod  omnibus  nobis  iam  ante  pla- 
cuit,  cum  hoc  conuiuium  ingressi  sumus.  sed  quid  putatis  esse  sa-  20 
pientiam  nisi  ueritatem  ?  etiam  hoc  enim  dictum  est :  e  g  0  s  u  m 
u  e  r  i  t  a  s.  ueritas  autem  ut  sit,  fit  per  aliquem  summum  modum, 
a  quo  procedit  et  in  quem  se  perfecta  conuertit.  ipsi  autem  summo 
modo  nullus  alius  modus  inponitur;  si  enim  summus  modus  per  sum- 
mum  modum  modus  est,  per  se  ipsum  modus  est.  sed  etiam  summus  25 
modus  necesse  est,  ut  uerus  modus  sit.  ut  igitur  ueritas  modo  gignitur, 
ita  modus  ueritate  cognoscitur.  neque  igitur  ueritas  sine  modo  neque 
modus  sine  ueritate  umquam  fuit.  quis  est  dei  filius  ?  dictum  est : 
ueritas.  quis  est,  qui  non  habet  patrem  ?  quis  alius  quam  summus 
modus?  quisquis  igitur  ad  summum  modum  per  ueritatem  uenerit,  30 


11  cf.  3,  18  (p.  103,  25)       17  cf.  I  Cor.  1,  24      21  loh.  14,  8 

1  egeret.4  sapientem  esse  p  2  \am  AM  uam  L  edd.  ipsa  La 

3  &uoluit^  enim  aliud  est  M  enim  est  a,  p  nihil  est  m  4  quo]  a  quo  A 
sea        animus  ^  7  animis  ibi  ^mi  8  merore  .4         12  fallatiam  .4 

quibusp  14  inegestatis  yl  \  16  autem  o?».p  17etiamom.LMp  18etestL3/ 
idest^  19  placuitanteL  21enimhocL  22  ut  add.  Am2s.l.  28quidL 
est  Am2  s  l.       29  alt.  quis^**  (est  eras.)A      30  sunimu*  (s  ras.)  A 


4,  33-36  115 

beatus  est.  hoc  est  animis  deum  habere,  id  est  deo  perfrui.  eetera 
enim  quamuis  a  deo  habeantur,  non  habent  deum. 

35.  Admonitio  autem  quaedam,  quae  nobiscum  agit,  ut  deum 
recordemur,  ut  eum  quaeramus,  ut  eum  pulso  omni  fastidio  sitiamus, 

5  de  ipso  ad  nos  fonte  ueritatis  emanat.  hoc  interioribus  luminibus 
nostris  iubar  sol  ille  secretus  infundit.  huius  est  uerum  omne,  quod 
loquimur,  etiam  quando  adhuc  uel  minus  sanis  uel  repente  apertis 
oculis  audacter  conuerti  et  totum  intueri  trepidamus,  nihilque  aliud 
etiam  hoc  apparet  esse  quam  deum  nuUa  degeneratione  inpediente 

10  perfectum.  nam  ibi  totum  atque  omne  perfectum  est  simulque  est 
omnipotentissimus  deus.  sed  tamen  quamdiu  quaerimus,  nondum 
ipso  fonte  atque,  ut  illo  uerbo  utar,  plenitudine  saturati  nondum  ad 
nostrum  modum  nos  peruenisse  fateamur  et  ideo  quamuis  iam  deo 
adiuuante  nondum  tamen  sapientes  ac  beati  sumus.  illa  est  igitur 

15  plena  satietas  animorum,  hoc  est  beata  uita,  pie  perfecteque  co- 
gnoscere,  a  quo  inducaris  in  ueritatem,  qua  ueritate  perfruaris,  per 
quid  conectaris  summo  modo.  quae  tria  unum  deum  intellegentibus 
unamque  substantiam  exclusis  uanitatibus  uariae  superstitionis 
ostendunt.  —  Hic  mater  recognitis  uerbis,  quae  suae  memoriae  penitus 

2»  inhaerebant,  et  quasi  euigilans  in  fidem  suam  uersum  illum  sacer- 

dotis  nostri: 

foue   precantes,  trinitas, 

laeta  effudit  atque  subiecit:  Haec  est  nullo  ambigente  beata  uita, 
quae  uita  perfecta  est,  ad  quam  nos  festinantes  posse  perduci  solida 
25  fide  alacri  spe  flagranti  caritate  praesumendum  est. 

36.  Ergo,  inquam,  quoniam  modus  ipse  nos  admonet  et  conui- 
uium  aliquo  interuallo  dierum  distinguere,  quantas  pro  uiribus  pos- 
sum,  gratias  ago  summo  et  uero  deo  patri,  domino  liberatori  ani- 
marum,  deinde  uobis,  qui  concorditer  inuitati  multis  etiam  me  cu- 

22  Ambros.  hymn.  II  32  (XVI 1474  M) 

1  animo  Lni  animi  Mmlp  animum  a  frui  Mm  4  alt,  ut]  et  L 

pulsos*omni  (s  ras.)  A  b  ueritatis  om.LMp  6  uestris  ex  nostris  Lm2 

uerum  A  uerbum  LMp  7  pr.  uel  ovi.p  14  beati  sumus  Am2  beatissimns 
AmlL  15  haec  m  16  indicaris  L  17  modo]  bono  p  18  uanitatis  LMp 
superstitionibus  p         19  hoc  L  his  a  20  uerbum  LMap        illud  Ma,om.p 

22  precantis  AmlLM         23  effundit  LM  25  spe  (e  ex  r,  s  s.  m2)  A        fra- 

glanti  Aml  flagrante  edd.        26  et  om.LMam        28  patris  A       liberator  Aml 

8* 


116  II.    D  e    b  e  a  t  a    u  i  t  a    4,    36 

mulastis  muneribiis.  nam  tantum  in  nostrum  sormoncm  contulistis, 
ut  mc  ncgare  non  possim  ab  inuitatis  mcis  cssc  satiatum.—  Hic  om- 
nibus  gaudcntibus  et  laudantibus  deum:  Quam  uellcm,  inquit  Try- 
gctius,  hoc  modo  nos  cotidic  pascercs.  —  Modus,  inquam,  iilc 
ubique  seruandus  est,  ubiquc  amandus,  si  uobis  cordi  est  ad  dcum  5 
reditus  nostcr.  —  His  dictis  facto  disputationis  finc  diseessimus. 


2  his  L  3  quem  L  4  nos  omLM        cotodie  .4         5  est  oni.LMp 

nobis  /)  6  nostri  p  his  (s  ex  c  m2)  A  EXPLICIT  LIBER  DE  BEATA 
UITA.  INCIPIT  AURELII  AUGUSTIXI  DE  DUOBUS  AXIMIS  A  EX- 
PLICIT  LIBER  SCI  AUGUSTIXI  DE  UITA  BEATA  L  EXPLICIT  AUG. 
DE  BEATA  UITA  M 


AUGrSTIXI  KETRACTATIO^UM  LIB.  L 

CAP.  II. 

(PAG.  18,  4  ED.  K>:OELL) 

DE  BEATA  UITA  LIBER  UXUS. 

5  Librum  de  beata  iiita  non  post    libros    de   Academicis,    sed  i 

inter  illos  ut  scriberem  contigit.  ex  occasione  quippe  ortus  est  diei 
natalis  mei  et  tridui  disputatione  conpletus,  sicut  satis  ipse  indicat. 
in  quo  libro  constitit  inter  nos,  qui  simul  quaerebamus,  non  esse  bea- 
tam  uitam  nisi  perfectam  cognitionem  dei. 

10  Displicet  auteni  illic,  quod  Mallio  Theodoro,  ad  quem  librum  2 

ipsum  scripsi,  quamuis  docto  et  Christiano  uiro,  plus  tribui  quai 
deberem,  et  quod  fortunam  etiam  illic  saepe  nominaui,  et  quod  tem    3 
pore  uitae  huius  in  solo  animo  sapientis  dixi  habitare  beatam  uitam.  '. 
quomodolibet  se  habeat  corpus  eius,  cum  perfectam  cognitionem  dei, 

15  hoc  est,  qua  homini  maior  esse  non  possit,  in  futura  uita  speret 
apostohis,  quae  sohi  beata  uita  dicenda  est,  ubi  et  corpus  incor- 
ruptibile  atque  inmortale  spiritui  suo  sine  ulla  molestia  uel  relucta- 
tione  subdetur.  sane  istum  librum  in  nostro  codice  interruptum  rep- 
peji  et  non  parum  ininus  habere,  et  sic  a  fratribus  quibusdam  de- 

20  scriptus  est,  nec  adhuc  apud  aliquem  integrum  inueneram,  ex  quo 
emendarem,  quando  haec  retractaui. 

Hic  liber  sic  incipit:  ^'i  ad  philosophiae  portvm. 

6De  b.  uit.  1,  •;        1 1  De  b.  nit.  1,  5;  cf.  De  nrd.  I  11,  31        12  De  b.  uit. 
1,2.5.       13  De  b.  uit.  2,  U       IjICor.  13,  12       17  Idor.  15,  44  sqq. 


III. 

DE    ORDINE   LIBRI   DUO. 


A  =  codex  Andegauensis  n.  160  saec.  IX. 
H  =  codex  Harleianus  n.  3039  saec.  X 
M  =  codex  Monacensis  n.  14.330  saec.  XI. 
P  =  codex  Parisinus  n.  13369  saec  IX. 
T  =  codex  Trecensis  n.  1085  saec.  X\. 
a  =  editio  Amerbachianp. 
m  =  editio  Maurinorum. 
cdd.  =  consensus  editionum. 


ni. 

DE   ORDINE   LIBRI  DUO. 

LIBER   PRIMUS. 

I.  L  Ordinem  rerum,  Zenobi,  cum  sequi  ac  tenere  cuique  pro- 
5  prium  tum  uero  uniuersitatis,  quo  cohercetur  hic  mundus  et  regi- 
tur,  uel  uidere  uel  pandere  difficillimum  hominibus  atque  rarissimum 
est.  huc  accedit,  quod,  etiamsi  quis  haec  possit,  non  illud  quoque 
ualet  efficere,  ut  dignum  auditorem  tam  diuinis  obscurisque  rebus 
uel  uitae  merito  uel  habitu  quodam  eruditionis  inueniat.  nec  tamen 

U)  quicquam  est.  quod  magis  auide  expetant  quaeque  optima  ingenia 
magisque  audire  ac  discere  studeant,  qui  scopulos  uitae  huius  et  pro- 
cellas  uehit  erecto,  quantum  hcet,  capite  inspiciunt,  quam  quomodo 
fiat,  ut  ei  deus  humana  curet  et  tanta  in  humanis  rebus  peruersitas 
usque  quaque  diffusa  sit,  ut  non  diuinae  sed  ne  seruili  quidem  cui 

1.)  procurationi,  si  ei  tanta  potestas  daretur,  tribuenda  esse  uideatur. 
quam  ob  rem  ilhid  quasi  necessarium  his,  quibus  taha  curae  sunt, 
credendum  dimittitur,  aut  diuinam  prouidentiam  non  usque  in  haec 
ultima  et  ima  pertendi  aut  certe  mala  omnia  dei  uohmtate  committi, 
utrumque  impium,  sed  magis  posterius.    quamquam  enim  deser- 

20  tum  deo  quicquam  credere  cum  imperitissimum  tum  etiam  pericu- 
losissimum  animo  sit,  tamen  in  ipsis  hominibus  nemo  quomquam 

2  AURELII  AUGUSTINI  EPISCOPI  DE  ORDINE  LIBER  PRIMUS 
IXIUPIT//  INCIIPIT  LIBER  I  BEATI  AUOUSTINI  DE  ORDINE  P 
IN(UP1T  LIBER  I-  S(U  AUGUSTINl  DE  ORDINE  M  INCIPIT  LIBER 
•!•  DE  ORDINE  RERUM  AURELII  AUGUSTINI  PONTIFKMS  T,  om  A 
4  ordinem— tenere]  De  ordine  r.  nii  zjnobi  .1/  cum  sequi]  consequi  A  cdd., 

om  M  5  coercetur  HPm2  ac  regitur  hic  mundus  edd-  8  ualeat  AM  edd. 
uellet //  udTml  10  quo  P  expectent  ^T  optima  (luaeque  (qiiae- 
que  m2)  J/  quae  optima  P  11  sopulos  Tml  14  cui]  cuipiam  AT  edd. 
cuilibet  M  15  esse  uideatur  (se  ui  m?  in  ms.)  P  16  iis  m  sunt  curae  m 
18  uoluntati  .4       20  qnic(]uam  ex  quic<iuid.4m/  (luidquam  Pml      cum]  tiim.1/ 


122  III.    De    ordine 

non  potuisse  aliquid  criminatus  est.  neglegentiae  uero  uituperatio 
multo  est  quam  malitiae  crudelitatisque  purgatior.  itaque  uelut  con- 
pellitur  ratio  tenere  non  inmemor  pietatis  aut  ista  terrena  non  posse 
a  diuinis  amministrari  aut  neglegi  atque  contemni  potius  quam 
ita  gubernari,  ut  omnis  de  deo  sit  mitis  atque  inculpanda  5 
conquestio. 

2.  Sed  quis  tam  caecus  est  mente,  ut  quicquam  in  mouendis 
corporibus  rationis  quod  praeter  humanam  dispositionem  ac  uolun- 
tatem  est,  diuinae  potentiae  moderationique  dare  dubitet  ?  nisi  f orte 
aut  casibus  tam  rata  subtilique  dimensione  uel  minutissimorum  10 
quorumque  animalium  membra  figurantur  aut,  quod  casu  quis  negat, 
possit  nisi  ratione  factum  fateri  aut  uero  per  uniuersam  naturam, 
quod  in  singulis  quibusque  rebus  nihil  arte  humana  satagente  ordi- 
natum  miramur,  alienare  a  secretissimo  maiestatis  arbitrio  ullis  nugis 
uanae  opinionis  audebimus.  at  enim  hoc  ipsum  est  plenius  quaesti-  15 
onum,  quod  membra  pulicis  disposita  mire  atque  distincte  sunt,  cum 
interea  humana  uita  innumerabilium  perturbationum  inconstantia 
uersetur  et  fluctuet.  sed  hoc  pacto,  si  quis  tam  minutum  cerneret, 
ut  in  uermiculato  pauimento  nihil  ultra  unius  tessellae  modulum  acies 
eius  ualeret  ambire,  uituperaret  artificem  uelut  ordinationis  et  20 
compositionis  ignarum  eo,  quod  uarietatem  lapillorum  pertur- 
batam  putaret,  a  quo  ilia  emblemata  in  unius  pulchritudinis  faciem 
congruentia  simul  cerni  conlustrarique  non  possent.  nihil  enim  aliud 
minus  eruditis  hominibus  accidit,  qui  uniuersam  rerum  coaptationem 
atque  conceptum  inbecilla  mente  conplecti  et  considerare  non  25 
ualentes,  si  quid  eos  offenderit,  quia  suae  cogitationi  magnum  est, 
magnam  rebus  putant  inhaerere  foeditatem. 

3.  Cuius  erroris  maxima  causa  est,  quod  homo  sibi  ipse  est 
incognitus.  qui  tamen  ut  se  noscat,  magna  opus  habet  consuetudine 


1  est]  sit  A  5  ita]  ista  T  alta  Aml  inculpando  T  7  quicquid  A 
8  rationis  om.AT  9  est]  est  rationi  AT  dari  T  10  suptilique  T  demeii- 
sione  fl  12  posse /^  14  ullis  om.AT  15  hoc]  et  hoc  Mm2  est  om.M 
16  dispositae  H  distinctae  HP  distincta  AT  edd.  17  innumerabilium 

(u  uU.  ex  a)  T  19  teselle  Aml  22  fatiem  T  23  congruentiam  P  con- 
lustrarique  (con  in  ras.  m2)  P  25  concentura  Am2T  edd.  contentum  Aml 
26  quid]  quis  3/  27  putant  rebus  w  feditatemAMT  28  ipsi  iVf  inco- 
ornitus  est  A 


I  1,   1-2,  4  123 

recedendi  a  sensibus  et  animum  in  se  ipsum  coUigendi  atque  in  se 
ipso  retinendi.  quod  hi  tantum  adsecuntur,  qui  plagas  quasdam  opi- 
nionum,  quas  uitae  cotidianae  cursus  infligit,  aut  solitudine  inurunt 
aut  liberalibus  medicant  disciplinis. 
5  11.  Ita  enim  sibi  animus  redditus,  quae  sit  pulchritudo  uniuer- 

sitatis,  intellegit,  quae  protecto  ab  uno  cognominata  est  idcircoque 
illam  uidere  non  iicet  animae,  quae  in  multa  procedit  sectaturque 
auiditate  pauperiem,  quam  nescit  sola  segregatione  multitudinis 
posse  uitari.  multitudinem  autem  non  hominum  dico  sed  omnium, 

10  quae  sensus  attingit.  nec  mirere,  quod  eo  egestatem  patitur  magis, 
quo  magis  appetit  plura  conplecti.  ut  enim  in  circulo  quantumuis 
amplo  unum  est  medium,  quo  cuncta  conuergunt,  quod  ksvtooi' 
geometrae  uocant,  et  quamuis  totius  ambitus  partes  innumerabiliter 
secari  queant,  nihil  tamen  est  praeter  illud  unum,  quo  cetera  pari- 

15  liter  dimetiantur  et  quod  omnibus  quasi  quodam  aequalitatis  iure 
dominetur,  hinc  uero  in  quamlibet  partem  si  egredi  uelis,  eo  amit- 
tuntur  omnia,  quo  in  plurima  pergitur,  sic  animus  a  se  ipse  fusus 
inmensitate  quadam  diuerberatur  et  uera  mendicitate  conteritur, 
cum  eum  natura  sua  cogit  ubique  unum  quaerere  et  multitudo  in- 

20  uenire  non  sinit. 

4.  Sed  et  haec,  quae  dixi,  qualia  sint  et  quae  causa  extet  erroris 
animarum  quoque  modo  et  in  unum  congruant  atque  perfecta  sint 
cuncta  et  tamen  peccata  fugienda  sint,  assequeris  profecto,  mi 
Zenobi  —  sic  enim  mihi  notum  est  ingenium  tuum  et  pulchritudinis 

25  omnimodae  amator  animus  sine  libidinis  inmoderatione  atque 
sordibus,  quod  signum  inte  futurae  sapientiae  perniciosis  cupiditati- 
bus  diuino  iure  praescribit,  ne  tuam  causam  deseras  falsis  uolup- 

1  cf.  Retract.  I  3,  3        12  cf.  Ok.  Tusc.  I  40 

2  hii  AT  assccuiitur  M  assequuntur  AT  3  quos  Aml  autj  ut  P 
5  animus  sibi  edd.  7  uideri  A  10  mirare  Tml  quod]  quo  T  11  am- 
plectiA  12  amplo — est  om.A  Kei^TQOv  scripsi  centioncodd.  centmm  edd. 
13  geometraej  mathematici  AT  pares  Aml  15  demetiantur  HT  16  am- 
mittuntur  T  17  ipso  A  edd.  18  in  immensitate  M  conuertitur  Hm2 
in  mg.  M  19  eam  Aml  21  sint  (t  m2 mras.)  T  sunt  Aml  alt.  et  om.HM 
extet  erroris]  exterroris //P  exiet  erroris  .4mi  exuat  errores  Am2  22  con- 
gruant  (gruant  m2in  ras.)  T  congruunt  Aml  23  cuicta]  coniuncta  A  25  libi- 
dine  Pml        26  pernitiosis  AT  '      27  praescribis  A 


124  III.    D  e    0  r  d  i  n  c 

tatibus  inlectus,  qua  praeuaricatione  nihil  turpius  et  periculosius 
inueniri  potest  —  assequeris  ergo  ista,  mihi  crede,  cum  eruditioni 
operam  dederis,  qua  purgatur  et  excolitur  animus  nullo  modo  ante 
idoneus,  cui  diuina  semina  committantur.  quod  totum  cuius  modi 
sit  et  quem  flagitet  ordinem  quidue  studiosis  et  bonis  ratio  pro-  5 
mittat  qualemque  uitam  nos  uiuamus,  carissimi  tui,  et  quem  fruc- 
tum  de  liberali  otio  carpamus,  hi  te  libri  satis,  ut  opinor,  edocebunt 
nomine  tuo  nobis  quam  nostra  elaboratione  dulciores,  pra^sertim  si 
te  in  ipsum  ordinem,  de  quo  ad  te  scribo,  meliora  eligens  inserere 
atque  coaptare  uolueris.  jo 

5.  Nam  cum  stomachi  dolor  scholam  me  deserere  coegisset,  qui 
iam,  ut  scis,  etiam  sine  ulla  tali  necessitate  in  philosophiam  con- 
fugere  moliebar,  statim  me  contuli  ad  uillam  familiarissimi  nostri 
Uerecundi.  quid  dicam  eo  libente  ?  nosti  optime  hominis  cum  in  om- 
nes  tuni  uero  in  nos  beniuolentiam  singularem.  ibi  disserebamus  15 
inter  nos,  quaecumque  uidebantur  utilia  adhibito  sane  stilo,  quo 
cuncta  exciperentur,  quod  uidebam  conducere  ualetudini  meae.  cum 
enim  nonnulla  h)quendi  cura  detinerer,  nulla  inter  disputandum  in- 
repebat  immoderata  contentio;  simul  etiam,  ut,  si  quid  nostrum 
litteris  mandare  placuisset,  nec  aliter  dicendi  necessitas  nec  hibor  20 
recordationis  esset.  agebant  autem  ista  mecum  Alypius  et  Nauigius, 
f rater  meus,  et  Licentius  repente  admirabiliter  poeticae  deditus ;  Try- 
getium  item  nobis  militia  reddiderat,  qui  tamquam  ueteranus  ada- 
mauit  historiam;  etiam  in  libris  nonnihil  habebamus. 

III.  6.  Sed  nocte  quadam,  cum  euigilassem  de  more  mecum-  25 
que  i])se  tacitus  agitarem,  quae  in  mentem  nescio  unde  ueniebant 
—  nam  id  mihi  amore  inueniendi  ueri  iam  in  consuetudinem  uerterat, 
ut  aut  primam,  si  tales  curae  inerant,  aut  certe  ultimam,  dimidiam 
tamen  fere  noctis  partem  peruigil  quodcumque  cogitarem,  nec  me 

1  qna  ex  quam  A  2  eruditione  AmlPml  5  ratio]  hominibus  M  prn- 
mittit  Pjnl  6  nos  uitam  M  karissimi  MT  7  hii  T  8  laboiatione  M 
11  scolara  MPT  deserere  me  T  12  confugere]  cum  fugere  //  13  con- 
tulit  P  16  athibito  Pm/  18  nonnuHa]  non  in  nlla   T  non  in  uiJhi  J 

10  q  ind  .1/  nostriim]  uerum  (erum  in  ras.)  A  20  pr.  ne  ,1/  21  alyppins  HP 
alipius  r  22  ammirabiUter  ^i  mirabiliter  .1/  poetiae  Pm2  trigetium 
AmUfT  trigetiiis  AmJ  23  nobis  item  A  24  hystoriam  AMPT  etiamj 
ut  etiam  A  iinihil  {n  m?)  T  2G  reputarem  M  27  amor  T  28  utj  ita 
nt  A  Tm      in\  aut  om.  .1 T      29  fere  om.  T 


I    2.    4-3,    7  125 

patiobar  aduloscentiuin  lucubrationibus  a  nie  ip>()  auocari,  quia  ot 
iili  pcr  totuni  dieni  tantum  agebant,  ut  niniiuni  niilii  uideretur,  si 
aliquid  etiam  noctium  in  studiorum  laborem  usurparont,  et  id  a 
me  ipsi  quoque  praeceptum  habebant,  ut  aliquid  ot  praeter  codicos 
5  socum  ageront  ot  seso  habitaro  consuefacoront  animum  —  orgo, 
ut  dixi,  uigiiabam,  cum  ecco  aquao  sonus  pono  balneas,  quao  praoter- 
fiuebat,  oduxit  me  in  auros  ot  animaduersus  est  solito  adtontius. 
mirum  admodum  mihi  uidebatur,  quod  nunc  clarius  nunc  pressius 
oadem  aqua  strepebat  silicibus  inruons.  coepi  a  mo  quaororo, 
10  quaenam  causa  essot.  fateor,  nihil  occurrobat,  cum  Licontius  iecto 
suo  inportunos  percusso  iuxta  ligno  soricos  terruit  sesoquo  uigilan- 
tem  hoc  modo  indicauit.    cui  ogo:  Animaduertis,  inquam,  Licenti 

—  nam  uideo  tibi  Musam  tuam  lumen  ad  hicubrandum  accendisso 

—  quomodo  canalis  iste  inconstantor  sonot?  —  Lim,  inquit,  mihi 
1.-)  hoc  non  est  nouum.    nam  desiderio  sorenitatis  cum  exporgofactus 

aiiquando  aurom  admouissem,  ne  imber  ingruorot,  hoc  agebat  aqua 
ista,  quod  nunc.  —  Approbauit  Trygotius.  nam  ot  ipse  in  oodom 
conclaui  locto  suo  cubans  uigilabat  nobis  nosciontibus  —  orant  onim 
tenobrae  —  quod  in  Italia  otiam  pecuniosis  propo  nocosso  ost. 

20  7.  Ergo  ubi  uidi  scholam  nostram,  quantacumquo  aderat  — 

nam  et  Alypius  et  Xauigius  in  urbem  ierant  —  etiam  illis  horis  non 
sopitam,  et  mo  cursus  iile  aquarum  aliquid  de  so  dicore  admonebat: 
Quiduam  uobis,  inquam,  uidotur  osse  causao,  quod  sic  alternat  hic 
sonus?  non  onim  quemquam  putamus  his  horis  uel  transitu  uol  re 

25  aliqua  lauanda  totiens  iliuni  moatum  interpellare.  —  Quid  putas, 
inquit  Licentius,  nisi  alicubi  folia  cuiuscemodi,  quae  autumno  porpo- 
tua  copiosequo  decidunt,  angustiis  canalis  intertrusa  uinci  aiiquando 
atque  ce(hM-e,  ubi  autem  unda,  quae  urgebat,  pertransiorit,  rursum 
colHgi  atque  stipari  aut  aliquid  aliud  uario  casu  foliorum  natantium 

1  liigiil)rationib:is  M  auocare  HMP  3  noctiuni  etiam  TmJ  laborc 
.4.1/7'  Aetom.M  5  agere  .1  sesej  apud  sese  .4 /'e*A/.  seciun  3/  hnbitare*:^ 
(nt  m>. )  P  habitarent  //  7  ani**aduersiis  (mi  ra>'.)  P  8  m  modum  (in  wt/ 1 .4 
praessius  Pml        11  ligno  iuxta  .4        surices  M  soces  Pml       sose  {om.  que)  7' 

12  e*go  (r  ras.)  P       animaduertisti  AllMPin'1  in  m<i  T  cdd-       licenti  inciuamJ 

13  ad  licubrandum  lumen  .4  10  amouisscm  AmlTml  17tin!C  M  20  sco- 
lam  .4//.1/7'  22  dicere  de  sc  7'  ammonebat  .V/'  23  inquit  .4  25  la- 
uando  .4  toties  3/  interpellare //^u-  26  huiuscemodi  .1  perpetuo  .4  ^(^'/r/. 
perpetMe  .1/       27  angiistiis  ( iis  in  w.'i.  m.post  \  P       eninci  .4  7'  edd.       28  rursus  T 


126  III.    De    or  dine 

fieri,  qiiod  ad  illuni  fluxum  nunc  refrenandum  nunc  emittendum 
similiter  ualeat?  —  Uisum  est  mihi  probabile  aliud  non  habenti  con- 
fessusque  sum  laudans  ingenium  eius  nihil  me  inuenisse,  cuni  diu 
quaesissem,  cur  ita  esset. 

8.  Tum  interposito  modico  silentio:  Merito,  inquam,  tu  nihil  5 
mirabaris  et  apud  Calliopam  te  intus  tenebas.  —  Merito,  inquit  ille, 
sed  modo  plane  dedisti  mihi  magnum  mirari.  —  Quidnam  hoc  est? 
inquam.  —  Quod  tu,  inquit,  ista  miratus  es.  —  Unde  enim  solet,  in- 
quam,  oboriri  admiratio  aut  quae  huius  uitii  mater  est  nisi  res  insolita 
praeter  manifestum  causarum  ordinem  ?  —  Et  ille:  Traeter  manife-  10 
stum'  inquit,  accipio;  nam  praeter  ordinem  nihil  mihi  fieri  uidetur. 
—  Hic  ego  erectior  spe  alacriore,  quam  soleo  esse,  cum  aliquid  ab 
his  requiro,  quod  rem  tantam  et  tam  subito  heri  paene  ad  ista 
conucrsus  adulescentis  animus  concepisset  nulla  umquam  de  his  re- 
bus  inter  nos  antea  quaestione  agitata:  Bene,  inquam,  bene;  sed  15 
prorsus  bene  multum  sensisti,  multum  ausus  es.  hoc,  mihi  crede, 
longo  interuallo  transcendit  Heliconem,  ad  cuius  uerticem  tam- 
quam  ad  caehmi  peruenire  conaris.  sed  peruellem  adesses  huic  sen- 
tentiae;  nam  eam  labefactare  temptabo.  —  Sine,  inquit,  modo  me 
mihi,  quaeso  te;  nam  ualde  in  aliud  intendi  animum.  —  Hic  ego  20 
nnnnihil  metuens,  ne  studio  poeticae  penitus  prouolutus  a  phih)so- 
phia  longe  raperetur:  Inritor,  inquam  ,  abs  te  uersus  istos  tuos  omni 
metrorum  genere  cantando  et  uhilando  insectari,  qui  inter  te  atque 
ueritatem  inmaniorem  murum  quam  inter  amantes  tuos  conantur 
erigere;  nam  in  se  illi  uel  inolita  rimula  respirabant.  Pyramum  enim  25 
ille  tum  canere  instituerat. 

9  cf.  Retract.  I  3,  6 

1  emittendi  HP  5  cum  HMP  modico  om.Mml         tu  inquam  .1/ 

6  calliopan  HP  calliopen  M  tenebras  P  7  raihi  dedisti  A  8  ista  07n.A 
9  ammiratio  MT  12  ergo  P  alacriori  spe3/  14  concepisse  P  umquam] 
inquam  AmlHP  inter  nos  de  his  rebus  A  15  ante  AM  quaestio  M 
17  transcendis  AMTedd.  helicone  HMP  18  peruenire  (per  add.  in  m<j.)  T 
19  me  modo  A  2'J  raihi  om.M  alde  Tml  aniraum  intendi  M  21  phylo- 
sopia  Tml  22  omnium  T  23  canendo  AT  uhilundo  Aml  atque] 
et  A  24  inter  amantes  tuos]  in  terram  tuos  Pml  inter  amantis  Pm2  in  jw/. 

inter  amantuos  Mml       25  eligere  MP      uel  om.Aml       inolita  rimula]  molita 
rimula  M  T  molitari  multa  //       respirabunt  T       piramum  Am2M  piranum  Aml 


I  3,   7—4,    10  127 

\).  Qiiod  cum  seueriore  quam  putabat  uoce  dixissem,  sub- 
ticuit  aliquantum.  et  ego  iam  reliqueram  coeptam  et  ad  me  redieram, 
ne  frustra  occupare  praeoccupatum  atque  inepte  uellem;  tum  ille: 

Egomet   meo    indicio    quasi    sorex, 

5  inquit,  non  dictum  est  commodius  apud  Terentium  quam  nunc  dici 
a  me  de  me  potest;  sed  sane  illud  ultimum  fortasse  in  contrarium 
uertetur;  quod  enim  ait  ille: 

hodie    perii, 

ego  forte  hodie  inueniar.    nam  si  non  contemnitis,  quod  super- 

10  stitiosi  solent,  etiam  de  muribus  augurari,  si  ego  ilhim  murem  uel 
soricem,  qui  me  tibi  uigilantem  detulit,  strepitu  meo  commonui,  si 
quid  sapit,  redire  in  cubile  suum  secumque  conquiescere,  cur  non  ego 
ipse  isto  strepitu  uocis  tuae  commonear  philosophari  potius  quam 
cantare  ?  nam  illa  est,  ut  tibi  cotidie  probanti  iam  coepi  credere,  uera 

15  et  inconcussa  nostra  habitatio.  quare,  si  tibi  molestum  non  est  atque 
id  fieri  debere  arbitraris,  roga  quod  uis;  defendam,  quantum  possum, 
ordinem  rerum  nihilque  praeter  ordinem  fieri  posse  asseram.  tan- 
tum  enim  eum  animo  imbibi  atque  hausi,  ut,  etiamsi  me  quisquam 
in  hac  disputatione  superarit,  etiam  hoc  nulli  temeritati  sed  rerum 

20  ordini  tribuam.   neque  enim  res  ipsa,  sed  Licentius  superabitur. 

IV.  10.  Ego  rursum  gaudens  eis  me  restitui.  tum  Trygetio: 
Quid,  inquam,  tibi  uidetur?  —  Faueo  quidem,  inquit,  ordini  phi- 
rimum,  sed  incertus  sum  tamen  et  rem  tantam  dihgentissime  dis- 
cuti  cupio.  — Fauorem,  inquam,  tuum  illa  ergo  pars  habeat;  nam 

?5  quod  incertus  es,  etiam  cum  Licentio  ac  me  ipso  tibi  puto  esse  com- 
mune.  —  Prorsus,  ait  Licentius,  ego  huius  sententiae  certus  sum. 
quid  enim  dubitem  parietem,  cuius  mentionem  fecisti,  antequam 
plane  se  erexit,  diruere?  non  enim  uere  poetica  tantum  me  auertere 

4.S  Ter.  Eun.  1024 

1  seueriori.li  2  coeptam  {scil.  seueriorem  uocem)  P  coepta  AHMTedd. 

4  iudicio  Mml  quasi]  miser  quasi  m  Terentius  5  terrentium  M  7  quod 
AHMPml  T  quid  Pm2  quo  Pm.post.  inmg.  9  hodie  forte  Tedd.  coi:- 

tempnitis  PmiT  10  auguriari  ^T  13  isto  om.HM         15  molestem // 

1  ij  defeii***dam  (den  ra.s.)  P  19  superauerit.4  21  rursusyl  restitui  meil/ 
22  quid]  quid  est  T  23  sum  omAMmlm  25  communem  MP  26  prorsum  M 
27  ante(iua  T  antequem  (e  alt.  ei  a)  A       28  erexerit  HMcdd. 


128  III     D  e    0  r  d  i  n  e 

a  philosophia  potcst,  quantum  inuenieiidi  ucri  diffidentia.  -—  Tuin 
Trygetius  oaudentibus  uorbis:  Habonius,  inquit,  iani,  quod  pius  ost. 
Licontiuni  non  Acadcniicum.  oos  onim  illo  studiosissimo  dofon(kM'c 
solobat.  —  Haoc  modo,  inquit,  omitto  quaoso,  no  mo  hoc  uafrum 
quiddam  ot  captatorium  a  noscio  qua  diuina  ro,  quao  mihi  so  oston-  ■) 
taro  coopit  ot  cui  mo  inhiantom  suspondo,  dotorquoat  atquo  disrum- 
pat.  —  Hic  02:0  multo  uborius  cornons  abundaro  laotitias  moas,  quam 
uol  optaro  aliquando  ausus  sum,  uorsuni  istum  o-ostions  offudi: 

s  i  c    p  a  t  0  r    i  11  0    d  0  u  s    f  a  c  i  a  t  ! 

porducot  onim  ipso,  si  soquimur,  quo  nos  iro  iubot  atquo  ubi  ponoro  10 
sodom,  qui  dat  modo  augurium  nostrisquo  inlabitur  animis.  noc 
onim  altus  Apollo  ost,  qui  in  spoluncis  in  montibus  in  nomoribus 
nidoro  turis  pocudumquo  calamitato  concitatus  inplot  insanos,  sod 
alius  profocto  ost,  alius  illo  altus  uoridicus  atquo  ipsa  —  quid  onim 
uorbis  ambiam?  —  uoritas,  cuius  uatos  sunt,  quicumquo  possunt  1:. 
osso  sapiontos.  orgo  adgrodiemur,  liconti;  froti  piotato  cultoros 
uestigiis  nostris  ignom  porniciosum  fumosarum  cupiditatum  oppri- 
mamus. 

11.  lam,  inquit,  intorroga,  oro  to,  si  possim  hoc  tantum  noscio 
quid  oxplicaro  et  uorbis  et  inois.  —  Hoc  ipsum,  inquam,  mihi  *<>o 
rospondo,  primo  undo  tibi  uideatur  aqua  ista  non  tomoro  sic  sod  or- 
dino  influoro.  nam  quod  lignoolis  canalibus  suporlabitur  ot  ducitur 
usquo  in  usus  nostros,  potost  ad  ordinom  portinoro.  factum  ost  onim 
ab  hominibus  rationo  utontibus,  ut  uno  eius  itinoro  simul  ot  biborent 
et  lauaront,  ot  pro  locorum  oportunitatibus  consoquons  orat,  ut  ita  25 


9  Uerg.  Aen.  X  875        11  d.  Uerg  Aen.  III  88  sqq. 

1  diffcrentia  T  2  quo  HP  5  quoddam  7'  a]  ac  (c  ,^.7n2)  P  qua 
nescio  M  ostentare  se  T  ostentiire  [um.  se)  H  (5  iniantem  Tnil  dirrumpit  T 
1  habundare  T  9  deus  codd.  deum  [^('rqilii(s  faciat]  f.  sic  altus  apoiio 

incipias  ATedd.  10  ille  T  11  saedem  Pml  qui  dat]  quid  ;  d.l/P  13  et 
pecudum  {om.  que)  M  14  altus  (n.  alius  m2)  A  16  ^apientes  {all.  e  m2)  A 
aggrediaraur  AHMTedd.         cultoris(i  cx  e  in2)A  17  uestigiis]  et  uestigiis 

AMTedd.  uestris  HP  19  iam]  hic  iam  Ta  tanto  P  corr.ml  20  uerbis] 
i\i\<,w.  IIm2edd.  mSlxiom.AT  21  tibi]  mihi  .1  ;";2iiifhiere**/^  quod]quo(i 
illa  ATedd.       23  in]  ad  T      enim  est  T      24  eius  uno  .1/       hiberet  TmT 


I  4,   10-5,   12  129 

fieret,  quod  iiero  illa,  ut  dicis,  folia  sic  incideruiit,  ut  hoc,  quod  am- 
niirati  sumus,  eueniret,  quo  tandem  rerum  ordine  ac  non  casu  potius 
factum  putabimus  ?  —  Quasi  uero,  inquit  ille,  aliter,  atque  ceciderunt, 
debuisse  aut  potuisse  cadere  cuiquam  uideri  potest  serenissime  in- 
5  tuenti  nihil  posse  fieri  sine  causa.  quid?  iam  uis  persequar  situs 
arborum  atque  ramorum  ipsumque  pondus,  quantum  natura  foliis 
imposuit?  quid?  aeris  uel  mobilitatem,  qua  uolitant,  uel  moliitiam, 
qua  descendunt,  uariosque  lapsus  pro  affectione  caeli  pro  onere  pro 
figuris  suis  ceterisque  innumerabilibus  atque  obscurioribus  causis 

10  quid  me  attinet  quaerere?  latent  ista  sensus  nostros,  penitus  latent; 
ilhid  tamen,  quod  adgressae  quaestioni  satis  est,  nescio  quo  modo 
animum  non  latet,  nihil  fieri  sine  causa.  potest  enini  odiosus  percon- 
tator  pergere  quaerere:  quae  causa  erat,  ut  ibi  arbores  ponerentur? 
respondebo  secutos  esse  homines  uber  terrae.  quid,  si  fructuosae 

15  arbores  non  sunt  ac  temere  natae  sunt?  et  hic  respondebo  nos 
parum  uidere;  nam  temerariam  quae  illas  genuit  nequaquam  esse 
naturam.  quid  phira?  aut  aliquid  sine  causa  fieri  docear  aut  nihil 
fieri  nisi  certo  causarum  ordine  credite. 

V.  12.  Cui  ego:  Licet,  inquam,  me  odiosum  percontatorem 
20  uoces  —  uix  enim  possum  non  esse,  qui  expugnaui,  ne  cum  Pyramo 
et  Thisbe  conloquereris  —  pergam  tamen  quaerere  abs  te.  natura 
ista,  quam  uis  uideri  ordinatam,  cui  bono  —  ut  de  ceteris  rebus  in- 
numerabilibus  taceam— istas  ipsas  arbores,  quae  fructus  non  afferunt, 
procreauit?  —  At  illo  cogitante,  quid  diceret,  ait  Trygetius:  Xum- 
25  quidnam  usus  arbustorum  in  solis  fructibus  praebetur  hominibus? 
quanta  sunt  alia,  quae  umbra,  lignis,  quamuis  postremo,  quae  ipsis 
frondibus  seu  foliis  fiant?  —  Noli  obsecro,  inquit  ille,  interrogati- 
onibus  eius  haec  reddere.   innumerabilia  sunt  enim,  quae  proferri 


1  ut  (licis  illi  A  adniirati  MPm2T  mirati  A  2  potius  casu  .1  edd. 

■5  putauiraus  HP  4  aut]  atque  M  intuenti]  nuenti  Aml;  in  mg.  nota  nienti 
aiiter  serenissirae  uentis  raichi  Am2  7  quod  Hm2  molliciem  AMT 

8  discendunt //  pro  onere]  ponere  ^  pro  honore //         10  paenitus  Pm/ 

poenitus  A  U  aggressis  Tm2  in  mg.  quaestione  Aml  12  sine  (si  m2)  P 
ociosus  Ma  percunctator  T  13  ut  ibi]  ubi  T  14  sequutos  T  uber- 
tatem  APm2a  16  temeraria  P  19  otiosura  HMP  percontari  rem  M 
20  non  possum  A  ne  c.r  rae  Tml  21  colloqueris  T  quaere  Ttnl  naturam 
istam  T  22  ordinatam  H  26  lignis]  quae  lignis  AHMPnd  in  mg.  T  edd. 
(lunmui^,  (mi.AT edd.       27  fiunt  Tinl 

LXIII.  Au?ust.  I  pars  III.  ed.  K  n  o  e  1 1.  9 


130  IIL    D  e    0  r  d  i  n  e 

possunt,  ex  qiiibus  nulla  est  hominibus  utilitas  aut  certe  ita  latet 
uel  inbecilla  est,  ut  ab  hominibus,  praesertim  nobis,  erui  defendiue 
non  possit.  ipse  potius  nos  doceat,  quomodo  aliquid  fiat,  quod  non 
causa  praecesserit.  —  Post,  inquam,  ista  uidebimus.  non  enim  iam 
me  necesse  est  esse  doctorem,  cum  tu,  qui  iam  tantae  rei  te  certum  5 
esse  professus  es,  adhuc  me  nihil  docueris  nimium  discere  cupientem 
et  propter  hoc  solum  dies  noctesque  uigilantem. 

13.  Quo  me  mittis?  inquit;  an  quia  te  leuius  sequor  quam 
illa  folia  uentos,  quibus  in  profluentem  iaciuntur,  ut  eis  cadere  parum 
sit,  nisi  etiam  trahantur?  nam  quid  aliud  erit,  cum  Licentius  et  10 
Augustinum  et  ea  quae  sunt  in  media  pnilosophia  docet?  —  Noli 
obsecro,  inquam,  aut  te  tantum  abicere  aut  me  extollere.  nam  et 
ego  in  philosophia  puer  sum  et  non  nimis  curo,  cum  interrogo,  per 
quem  mihi  ille  respondeat,  qui  me  cotidie  querulum  accipit,  cuius 

te  quidem  credo  quandoque  uatem  futurum;  neque  hoc  'quandoque'  15 
forsitan  longum  est.  sed  tamen  alii  quoque  multum  sepositi  ab 
huius  modi  studiis  docere  aliquid  possunt,  cum  disserentium  societati 
quasi  uinculis  interrogationum  coartantur.  idem  autem  aUquid  non 
est  nihil.  an  non  uides  —  tuo  enim  simili  utar  libentius  —  illa  ipsa 
foUa,  quae  feruntur  uentis,  quae  undis  innatant,  resistere  aUquan-  20 
tum  praecipitanti  se  fUimini  et  de  rerum  ordine  homines  commonere, 
si  tamen  hoc,  quod  abs  te  defenditur,  uerum  est? 

14.  Hic  iUe  lecto  etiam  exiUens  prae  laetitia :  Quis  neget,  deus 
magne,  inquit,  te  cuncta  ordine  administrare  ?  quam  se  omnia 
tenent!  quam  ratis  successionibus  in  nodos  suos  urgentur!  quanta  25 
et  quam  multa  facta  sunt,  ut  haec  loqueremur!  quanta  fiunt,  ut  te 
inueniamus!  unde  enim  hoc  ipsum  nisi  ex  rerum  ordine  manat  et  du- 
citur,  quod  euigilauimus,  quod  iUum  sonum  aduertisti,  quod  quae- 
sisti  tecum  causam,  quod  tu  causam  tantUlae  rei  non  inuenisti  ?  sorex 
etiam  prodit,  ut  ego  uigilans  prodar.  postremo  tuus  etiam  ipse  sermo  30 


3  nos  om.M  5  esse  doctorem  om.M  6  nimium]  minimum  P  8  in- 
quam  HP  leuius  te  AHMTedd.  9  ista  yn  profluentem  aquam  AT  edd. 
10  licentium //  et  oin.A  12meom.H  H  quem  om.Tjnl  17  socie- 
tate  (e  alt.  ex  i  m2)  A  18  coartamur  M  non]  num  T  19  tuos  Aml  ipsa 
illa  T  20  aliquantulum  Tml  22  quod  om.Aml  24  ordine]  ordinare  M 
25  tenet  Pml  27  ex  ordine  rerum  .4  2s  pu'?ilamus  M  auertisti  T 

29  sorix  A      30  sermone  (corr.  m2)  P 


I  5,  12-6,  15  131 

te  fortasse  id  non  agente  —  non  enim  cuiquam  in  potestate  est, 
quid  ueniat  in  mentem  —  %ic  nescio  quo  modo  circumagitur,  ut  me 
ipse  doceat,  quid  tibi  debeam  respondere.  namque  oro  te,  si  haec, 
quae  a  nobis  dicta  sunt,  litteris,  ut  instituisti,  mandata  peruagentur 
5  paulo  latius  ad  hominum  famam,  nonne  ita  res  magna  uidetur,  ut 
de  illa  consultus  aliqui  uates  magnus  aut  Chaldeus  respondere 
debuerit,  multo  antequam  euenit?  quodsi  respondisset,  ita  diuinus 
diceretur,  ita  efferretur  laudibus  omnium,  ut  tamen  ex  eo  nemo 
quaereret,  cur  folium  ex  arbore  ceciderit  aut  utrum  mus  oberrans 

10  iacenti  homini  molestus  fuerit.  numquidnam  enim  talia  futura  quis- 
quam  iliorum  aut  per  se  dixit  aliquando  aut  a  consultore  coactus 
est  dicere  ?  atqui  si  futurum  quendam  librum  non  ignobilem  diceret 
et  id  necessario  euenturum  uideret  —  non  enim  posset  aliter  diuinare 
—  profecto  qiudquid  uolutatio  foliorum  in  agro,  quidquid  uilissima 

15  bestiola  in  domo  facit,  tam  sunt  in  rerum  ordine  necessaria  quam  illae 
litterae.  his  enim  uerbis  fiunt,  quae  sine  illis  praecedentibus  uilissi- 
mis  rebus  nec  in  mentem  uenire  possent  nec  ore  procedere  posteris- 
que  mandari.  quare  iam,  rogo,  nemo  ex  me  quaerat,  cur  quidque 
fiat.  satis  est  nihil  fieri,  nihil  gigni,  quod  non  ahqua  causa  genuerit 

20  ac  mouerit. 

VI.  15.  Apparet  te,  inquam,  nescire,  adulescens,  quam  multa 
et  a  qualibus  uiris  contra  diuinationem  dicta  sint.  sed  responde 
nunc,  non  utrum  fiat  aliquid  sine  causa  —  nam  id  iam  uideo  te 
nolle  respondere  —  sed  ordo  iste  susceptus  tuus  bonumne  quicquam 
25  an  malum  tibi  esse  uideatur.  —  Et  ille  submorans:  Non,  inquit, 
sic  rogasti,  ut  unum  de  duobus  queam  respondere.  uideo  hic  enim 
quandam  medietatem.  nam  ordo  mihi  nec  bonum  nec  malum 
uidetur.  —  Quid  saltem  censes,  inquam,  ordini  esse  contrarium  ?  — 


3  respondere  debeam  T  4  mandata  om.M  5  uidebitur  ^  T  e<^rf.  6  de 
om.A  aliquis  AMTedd.  caldaeus  A  7  debueritl  dubitauerit  A7ri2  in  mg. 
atequara  Aml  euenisset  A  euenerit  a  8  ecferetur  H  eferetur  Pml  nemo 
ex  eo  Tml  9  quaereret]  quaerere  auderet^T  ex]  ab  Am  oberrens  Ttnl 
10  enim  om.M  11  a  om.Pml  12  autqui  HPm2  alt.  dicere  P  14  uolitatio 
AHMPm2Tedd.  15  domo]  agro^  ordine  rerum^  necessario  A  iile  P 
18  cur  quidque  fiat]  cu  quisque  sciat  Aml  quicque  T  19  satis  {om.  est) 
in  ras.  A       21  Apparetj  hic  apparet  AT  edd.       24  ordo]  utrum  A      quiddam  M 

25  an  malum  ex  animalium  ras.  P        submorans  HMP  submurmurans  AT  edd. 

26  de]  e  AHMTedd-      enim  hic  A      28  saltim  AM 


132  III.    De    ordine 

Mhil,  ait  ille;  nam  quomodo  esse  quicquam  contrarium  potest  ei  rei, 
quae  totum  occupauit,  totum  obtinuit  ?  quod  enim  erit  ordini  con- 
trarium,  necesse  erit  esse  praeter  ordinem;  nihil  autem  esse  praeter 
ordinem  uideo:  nihil  igitur  ordini  oportet  putare  esse  contrarium. 
—  Ergone,  ait  Trygetius,  contrarius  ordini  error  non  est  ?  —  Nullo  5 
modo,  inquit;  nam  neminem  uideo  errare  sine  causa;  causarum 
autem  series  ordine  includitur  et  error  ipse  non  solum  gignitur  causa 
sed  etiam  gignit  aliquid,  cui  e  causa  fit.  quam  ob  rem  quo  extra 
ordinem  non  est,  eo  non  potest  ordini  esse  contrarius. 

16.  Et  cum  tacuisset  Trygetius  egoque  me  ipsum  non  caperem  10 
gaudio,  quod  uidebam  adulescentem,  carissimi  amici  filium,  etiam 
meum  fieri,  nec  solum,  uerum  in  amicum  quoque  iam  mihi  surgere 
atque  grandescere  et,  cuius  studium  uel  in  mediocres  litteras  despera- 
ueram,  quasi  respecta  possessione  sua  toto  impetu  in  mediam 
uenire  philosophiam  —  quod  dum  tacitus  miror  et  exaestuo  in  gra-  15 
tulatione,  subito  ille  quasi  mente  quadam  correptus  exclamat :  0  si 
possem  dicere  quod  uolo!  rogo,  ubiubi  estis,  uerba,  succurrite.  et 
bona  et  mala  in  ordine  sunt.  credite,  si  uultis;  nam  quomodo  id  ex- 
plicem  nescio. 

VII.  17.  Ego  mirabar  et  tacebam.  Trygetius  autem  ubi  uidit  20 
hominem  paululum  quasi  digesta  ebrietate  affabilem  factum  red- 
ditumque  conloquio:  Absurdum,  inquit,  mihi  uidetur,  Licenti,  et 
plane  alienum  a  ueritate  quod  dicis;  sed  quaeso  patiare  me  pauhihim 
nec  proturbes  clamitando. — Dic  quod  uis,  ait  ille;  non  enim  metuo, 
ne  me  auferas  ab  eo,  quod  uideo  ac  paene  teneo.  —  Utinam,  inquit,  25 
ab  eo  quemdefendis  ordinedeuius  nonsis!  non  tanta  in  deum  feraris, 
ut  mitius  loquar,  incuria.  quid  enim  potuit  dici  magis  nnpium  quam 
etiam  mala  ordine  contineri?  certe  enim  deus  amat  ordinem.  — Uero 
amat,  ait  ille;  ab  ipso  manat,  cum  ipso  est,  et  si  quid  potest  de  re 


1  contrarium  quicquam ec^/.  potest — Hpr.  esso  add.  Amlinmij.  2  conti- 
nuit  .1  3  necesse — 4  contrarium  add.Hm2  in  mij.  4  putare  esse]  piitari  AMT 
7  ordini  //  8  cuij  cuius  M  edd.  e  om.AUM  T  cM.  fit  PT  sit  AHM  edd. 
9  pr.  non  Ajnl  s.l.  12  solum  hoc  (hoc  s.  m2)  A  quoque  surgere  mihi  atque 
{om.  iam)  M  15  gratulationem  AT  ead.  17  ubiubi]  ubi  AHmlMP  18  in 
ordine]  inordinata  H  ordinata  Pm2  in  m(j.  ah  credite  incipit  cap.  VII.  m 

21  «ebrietate  (a  ras.)  P  22  mihi  uidetur  inquit  T  licenti  add.  Pm2  s.l. 

24  perturbes  edd.        25  auieras  rae  (me  .<?.  m2)  A        26  (MendltAml       deuius] 
diuisus  .4       28  uere  AMPm2T  e,dd.       29  ait]  at  7'      cum]  et  cum  MT  edd. 


I  6,  15-7,  19  133 

tantum  alta  conuenientius  dici,  cogita  quaeso  ipse  tecum.  nec  enim 
sum  idoneus,  qui  te  ista  nunc  doceam.  —  Quid  cogitem  ?  inquit  Try- 
getius;  accipio  prorsus  quod  dicis  satisque  mihi  est  in  eo,  quod  intel- 
lego.  certe  enim  et  mala  dixisti  ordine  contineri  et  ipsum  ordinem 
5  manare  a  summo  deo  atque  ab  eo  diligi.  ex  quo  sequitur,  ut  et  mala 
sint  a  summo  deo  et  mala  deus  diligat. 

18.  In  qua  conclusione  timui  Licentio.  at  ille  ingemescens 
difficultate  uerborum  nec  omnino  quaerens,  quid  responderet,  sed 
quem  ad  modum  quod  respondendum  erat  promeret:  Xon  diligit 

10  deus  mala,  inquit,  nec  ob  aliud,  nisi  quia  ordinis  non  est,  ut  et  deus 
mala  diligat;  et  ordinem  ideo  multum  diligit,  quia  per  eum  non  diligit 
mala.  at  uero  ipsa  mala  qui  possunt  non  esse  in  ordine,  cum  deus 
illa  non  diligat  ?  nam  iste  ipse  est  malorum  ordo,  ut  non  diligantur 
a  deo.   an  paruus  rerum  ordo  tibi  uidetur,  ut  et  bona  deus  diligat 

15  et  non  diligat  mala?  ita  nec  praeter  ordinem  sunt  mala,  quae  non 
diligit  deus,  et  ipsum  tamen  ordinem  diligit;  hoc  ipsum  enim  diligit, 
diligere  bona  et  non  diligere  mala,  quod  est  magni  ordinis  et  diuinae 
dispositionis.  qui  ordo  atque  dispositio  quia  uniuersitatis  congruen- 
tiam  ipsa  distinctione  custodit,  fit,  ut  mala  etiam  esse  necesse  sit. 

20  ita  quasi  ex  antithetis  quodam  modo,  quod  nobis  etiam  in  oratione 
iucundum  est,  ex  contrariis,  omnium  simul  rerum  pulchritudo 
figuratur, 

19.  Post  hoc  intersiluit  modice  et  repente  sese  erigens,  qua 
Trygetius  lectum  habebat:   Nam   quaero  ex  te,   quaeso,   inquit, 

25  iustusne  sit  deus.  —  Tacebat  ille  nimis,  ut  postea  retulit,  am- 
mirans  et  horrens  subito  condiscipuli  et  familiaris  sui  afflatum  noua 
inspiratione  sermonem.  quo  tacente  ille  ita  secutus  est:  Si  enim 
deum  iustum  non  esse  responderis,  tu  uideris  quid  agas,  qui  me  du- 
dum  impietatis  arguebas.  si  autem,  ut  nobis  traditur  nosque  ipsius 

30  ordinis  necessitate  sentimus,  iustus  est  deus,  sua  cuique  distribuen- 
do  utique  iustus  est.  qiiae  autem  distributio  dici  potest,  ubi  distinc- 
tio  luilhi  est?    aut  quae  distinctio,  si  bona  sunt  omnia?    quidue 


5  a]  ex  A       7  ingeniiscens  AMTedd.        10  ut  et]  ut  AMTedd.       12  ueru 
P?/i'J         qui  cx  qu^  3/w2  15  diligit  A7)il         19  tit  ex  sit  A         20  autlii- 

ti-tis  ^  autithotis  il/  21  mcundum  AMPmlT  ex]  id  est  ex  AT tdd. 

2:'>  se  7'       24  iiam]  uc  (c  in  ras.  m2)  A       27  sequutus  PmlT      si  eiiiui]  etenini 

-i  (ciiiiii  i,i  ras.7))'2}  A       30  necessitateiu  Aml 


134  III.    D  e    0  r  d  i  n  e 

praeter  ordinem  reperiri  potest,  si  dei  iustitia  bonorum  malorumquc 
meritis  sua  euique  redduntur?  iustum  autem  deum  omnes  fatemur: 
totum  igitur  ordine  includitur.  —  Quibus  dictis  relisit  se  strato  et 
iam  lenior  uoce,  cum  ei  uerbum  nemo  faceret:  Nihilne  mihi,  inquit, 
uel  tu,  qui  conpulisti  ad  ista,  respondes?  5 

20.  Cui  ego: 

Noua  nunc  religio  istaec   in   te  incessit,  cedo, 

inquam.  sed  quod  uidebitur,  per  diem  respondebo,  qui  mihi  iani  ui- 
detur  redire,  nisi  lunae  est  ille  qui  fenestris  fulgor  induitur.  simul 
et  tacendum  est,  ne  tanta  bona  tua,  Licenti,  absorbeat  obliuio.  10 
quando  enim  nostrae  litterae  non  sibi  haec  mandari  ftagitent? 
dicam  plane  tibi  quod  sentio.  disputabo  aduersus  te,  quantum  pos- 
sum;  non  enim  mihi,  si  me  uiceris,  maior  triumphus  dari  potest.  si 
autem  uel  calliditati  uel  acuto  cuidam  errori  hominum,  quoruni  par- 
tes  suscipere  temptabo,  cesserit  inbecillitas  tua,  quae  minus  pasta  15 
eruditione  discipUnarum  tantum  deum  fortasse  sustinere  non 
poterit,  res  te  ipsa  commonebit,  quantae  tibi  uires,  ut  in  eum  firmior 
redeas,  parandae  sint,  simul  quia  et  istam  disputationem  nostram 
elimatius  uolo  prouenire;  non  enim  grossis  auribus  eam  debeo.  nam 
Zenobius  noster  multa  mecum  saepe  de  rerum  ordine  contulit,  cui  20 
alta  percontanti  numquam  satisfacere  potui  seu  propter  obscurita- 
tem  rerum  seu  propter  temporum  angustias.  crebrarum  autem 
ille  procrastinationum  usque  adeo  fuit  inpatiens,  ut  me,  quo  dili- 
gentius  et  copiosius  respondere  cogerer,  etiam  carmine  prouocaret, 
et  bono  carmine,  unde  ilkim  magis  ames.  sed  neque  tunc  tibi  legi  25 
potuit  ab  istarum  rerum  studio  remotissimo  neque  nunc  potest. 
nam  profectio  eius  tam  repentina  et  perturbata  fuit  tumultu  illo, 
ut  nihil  istorum  uenire  nobis  in  mentem  potuerit;  nam  id  relinquere 
mihi  responsuro  statuerat  et  multa  concurrunt,  cur  ei  sermo  iste 

7  Ter.  Andr.  7.30 

1  repperiri  PmlT  dei]  de  ATm2  8  relisit  HMP  re^iiit  ATedd. 

se  HMP  e  AT  edd.  stratu  T  4  ei]  enim  A  7  istaec  in  te]  ista  haec  in  te 
A  unde  istaec  Terentius  credo  T  9  inducitur  3/m  lOtacendum]  agen- 
dum  ATm2m  12  f  duersum  edd.  1.3  uinceris  T  15  parta^  16  tantani 
{di  alt.  ex  \x  m2)  A  deumJuimJ.  17  ipsa  (a  s.  m2)P  19  eam  grossis  auri- 
bus  edd.  21  percunctanti  T  23  inpatiens  fuit  tdd.  29  responduro  Aml 
hteadd.  Tm2  s.l. 


I  7,   19-8,22  135 

mittatur.  primum  est,  quia  debetur,  deinde,  quia,  cuius  modi  mmc 
uitam  ducamus,  etiam  sic  indicari  eius  in  nos  beniuolentiae  decet, 
postremo,  quod  in  gaudio  de  spe  tua  nemini  cedit.  nam  et  cum  prae- 
sens  esset,  pro  familiaritate  patris  tui  uel  potius  omnium  nostrum 
5  multum  sollicitus  erat,  ne  ingenii  tui  quaedam  scintillae,  quas  dili- 
genter  animaduertebat,  non  tam  conflarentur  cura  mea  quam  tua 
extinguerentur  incuria;  et  cum  te  poeticae  quoque  studiosum  esse 
cognouerit,  sic  gratulabitur,  ut  eum  mihi  gestientem  uidere  iam 
uidear. 

10  VIII.  21.  Nihil  mihi  quidem  gratius  facies,  inquit;  sed  siue 
mobilitatem  meam  et  puerilem  leuitatem  ridebitis  siue  aliquo  uere 
diuino  nutu  et  ordine  fit  in  nobis,  non  uobis  dubitem  dicere:  pigrior 
sum  ad  illa  metra  subito  effectus;  alia,  longe  aha  nescio  quid 
mihi    nunc  luce  resplenduit.    pulchrior    est    philosophia,   fateor, 

15  quam  Tliisbe,  quam  Pyramus,  quam  illa  Uenus  et  Cupido  talesque 
omnimodi  amores.  —  Et  cum  suspirio  gratias  C  hristo  agebat.  accepi 
ego  haec,  quid  dicam  libenter  aut  quid  non  dicam  ?  accipiat  quisque, 
ut  uolet,  nihil  curo,  nisi  quod  forte  inmodice  gaudebam. 

22.  Interea  post  pauhilum  dies  sese  aperuit.  surrexerunt  illi 

20  et  ego  inlacrimans  multa  oraui,  cum  audio  Licentium  succinentem 

iUud  propheticum  laete  atque  garrule:  deus  uirtutu  m,  c  o  n- 

uerte   nos    et    ostende    faciem    tuam,    et    salui 

e  r  i  m  u  s.  quod  pridie  post  caenam  cum  ad  requisita  naturae  foras 

exisset,  paulo  clarius  cecinit,  quam  ut  mater  nostra  ferre  posset,  quod 

25  illo  loco  talia  continuo  repetita  canerentur.  nihil  enim  aliud  dicebat, 

quoniam  ipsum  cantilenae  modum  nuper  hauserat  et  aiuabat,  ut 

fit,  melos  inusitatum.  obiurgauit  eum  religiosissima,  ut  scis,  femina 

ob  hoc  ipsum,  quod  inconueniens  locus  cantico  esset.  tunc  ille  dixerat 

iocans:    Quasi  uero,   si  quis  hic  me  inimicus  includeret,  non  erat 

30  deus  exauditurus  uocem  meam. 

21  Ps.  79,  8 

1  pr.  quod  A  8  nemi*ni  (i  pr.s.)P  4  pro]  et  pro  A  8  mihi  otn.M 
12  in  nobis  fit  (sit^)^r  non  uobis  add.  Hml  inmg.  15  tisbe3/P  tysbe// 
piraraus^  201acrimans  M  ibi  lacrimans  T  succinentem]  ca ntitantem  ^mras 
21  illum  Aml  garule  Pml  23  quaesita  AT  24  nostraj  niea  A  mea  nostra  T 
25  loco]  in  loco  Mm2  2G  auserat  Pml  27  obiurgabat  M         29  me  ini- 

micus  hic  M 


136  III.    D  e    0  r  d  i  n  e 

23.  Ergo  mane  cum  regressus  esset  solus  —  nam  uterque  ob 
eandem  causam  processerat  —  accessit  ad  lectulum  meum:  Uerum 
mihi  dic,  inquit,  ita  fiat  nobis  quod  uis,  quid  de  me  existimes.  — 
Atque  ego  adulescentis  dexteram  adprehendens :  Quid,  inquam,  exi- 
stimem,  sentis  credis  intellegis.  neque  enim  arbitror  te  frustra  heri  5 
tam  diu  cecinisse,  ut  uirtutum  deus  conuerso  tibi  se  ostendat.  —  At 
ille  cum  admiratione  recordatus:  Magnum,  inquit,  dicis  et  uerum. 
non  enim  me  ipsum  parum  mouet,  quod  modo  tam  aegre  auocabar 

a  nugis  illis  carminis  mei,  et  iam  redire  ad  eas  piget  et  pudet;  ita  to- 
tus  in  quaedam  magna  et  mira  subuehor.  nonne  hoc  est  uere  in  deum  10 
conuerti  ?  simul  et  illud  gaudeo,  quod  frustra  mihi  scrupulus  super- 
stitionis  iniectus  est,  quod  tali  loco  talia  cantitabam.  —  Mihi,  inquam, 
neque  hoc  displicet  et  ad  illum  ordinem  puto  pertinere,  ut  etiam 
hinc  aliquid  diceremus.  nam  illi  cantico  et  locum  ipsuni,  quo  illa 
offensa  est,  et  noctem  congruere  uideo.  a  quibus  enim  rebus  putas  15 
nos  orare  ut  conuertamur  ad  deum  eiusque  faciem  uideamus,  nisi 
a  quodam  ceno  corporis  atque  sordibus  et  item  tenebris,  quibus 
nos  error  inuoluit?  aut  quid  est  aliud  conuerti  nisi  ab  inmoderatione 
uitiorum  uirtute  ac  temperantia  in  sese  adtolli  ?  quidue  aliud  est 
dei  facies  quam  ipsa,  cui  suspiramus  et  cui  nos  amatae  mundos  20 
pulchrosque  reddimus,  ueritas?  —  Melius  dici  non  potest,  inquit 
exclamans;  deinde  suppressius  quasi  ad  aurem:  Uide  quaeso, 
quanta  occurrerunt,  ut  credam  erga  nos  aliquid  iam  prosperiore 
ordine  fieri. 

24.  Si  ordinem,  inquam,  curas,  redeundum  tibi  est  ad  illos  25 
uersus.   nam  eruditio  disciplinarum  liberahum  modesta  sane  atque 
succincta  et  alacriores  ct  perseuerantiores  et  comtiores  exhibet 
amatores  amplectendae  ueritati,  ut  ardentius  appetant  et  constan- 

26  cf.  Retract.  I  3,  4 

1  egressiis  Tml       3  dic  mihi  ATedd.       4  adiilescentes  Pml     adpr»?hen- 
dens  (a  ras.,  e  ult.  ex  [)  P  6  cecinisse  tnmdiu  A  qiiamdiu  cecinisse  // 

8  modo]  mouet  P771I  tamj  tamen  A  aduocabar  A  9  nu*gis  A  10  pr.  iu] 
SidAs.L  subuelieor //Pmi  12  infectus  P  intectus//m2  cantabam  7'm7 
cantatabam  Ainl  14  dicerenms]  1  discereraus  A)a2  ipsum  locum  M  ([uo] 
quod  P  qua  T  17  tenebris]  a  tenehns  AHMT edd.  18  inmoratione //P 
19  tolli  M  20  illa  M  22  suppresius  T  23  prosperiori  M  propriore  A 
27  perseuaerantiores  ^         commotiores  ^7  28  ueritate /^////         ut]  ut  et 

AHMTedd. 


I  8,  23—25  137 

tiiis  insequantur  et  inhaereant  postremo  dulcius,  quae  uocatur, 
Licenti,  beata  uita.  qua  nominata  omnes  sese  erigunt  et  quasi  adten- 
dunt  in  manus,  utrum  habeas,  quod  dare  possis  egentibus  uariisque 
morbis  impeditis.  quibus  sapientia  cum  praecipere  coeperit,  ut 
5  medicum  perferant  seque  cum  aiiqua  patientia  curari  sinant,  in 
pannos  suos  recidunt,  quorum  concalefactione  tabificati  scabiem 
uohiptatum  aerumnosarum  scalpunt  libentius,  quam  ut  monita  me- 
dici  pauhdum  dura  et  morbis  onerosa  perpetiendo  atque  subeundo 
ualetudini  sanorum  lucique  reddantur.    itaque  ilh)  summi  dei  no- 

10  mine  ac  sensu  tamquam  stipe  contenti  uiuunt  miseri,  uiuunt  tamen. 
aUos  autem  uiros  uel,  ut  uerius  h)quamur,  ahas  animas,  dum  hoc 
corpus  agunt,  iam  thalamo  suo  dignas  coniux  ille  optimus  ac  pul- 
eherrimus  quaerit,  quibus  non  uiuere  sed  beate  uiuere  satis  est.  uade 
ergo  interim  ad  ilias  Musas.    uerum  tamen  scis,  quid  te  facere 

15  uehm?  —  lube,  ait,  quod  pkcet.  —  Ubi  se,  inquam,  Pyranuis  et 
ilhi  eius  super  inuicem,  ut  cantaturus  es,  interemerint,  in  doh)re 
ipso,  quo  tuum  carmen  uehementius  infLimmari  decet,  habes  com- 
modissimam  oportunitatem.  arripe  ilUus  foedae  Ubidinis  et  incen- 
diorum  uenenatorum  execrationem,  quibus  miseranda  iUa  contin- 

20  gunt,  deinde  totus  adtollere  in  huidem  puri  et  sinceri  amoris,  quo 
aniniae  doctae  discipUnis  et  uirtute  formonsae  copuhmtur  inteUectui 
per  })hilosophiam  et  non  sohmi  mortem  fugiunt  uerum  etiam  uita 
beatissima  perfruuntur.  — Hic  ille  tacitus  ac  diu  consideratione  nu- 
tans  motato  capite  abscessit. 

25  25.    Deinde   ego   quoque   surrexi   redditisque    deo   cotidianis 

uotis  ire  coeperamus  in  balneas  —  iUe  enim  iocus  nobis,  cum  caeh) 
tristi  in  agro  esse  minime  poteramus,  aptus  ad  disputandum  et 
fanUUaris  fuit  —  cum  ecce  ante  fores  aduertimus  ijaUos  oalUnatios 


G  d.  Coiif.  fX  1,  1  (p.  197,  13)       14  cf.  Retr.  I  3,  5 

1  dulcius  ei  (ei  .v.  m2)  A  2  uita  beata  M  se  AT  6  cumeaiefactione  2 
calefactione  M  7  eruninosarum  P  ut  monia  Tml  admonita  .4  8  pauhim 
MPml  9  lucique  sanorum  M  12  opus  ex  corpus  m>\  A  coniunxAM Pni'yT 
13  sit  AT edd.  14  scias  A  \ielim  facere  ..1  15  ***iuhe  P  quod]  id 
quod.17'  IG  superinuicem]inuicrm3/  super  se  inuicema  supra  seminecemj/^ 
17  quo  tuumj  quo  totum  T  quocum  .1  19  ueneriatorum  11  21  dotatae 

AUm'lPm2Tedd.      formo*sae  (n  ras.)  P  formosac  AMT edd.       23  cogitaticuie  .  l 
2G  nobis  om-M       27  aptus  nobis  .1/       28  galUnacios  lledd. 


138  III.    De    ordine 

incimtes  piignam  nimis  acrem.  libiiit  attenderc.  quid  cnim  non 
ambinnt,  qua  non  peragrant  oculi  amantum,  ne  quid  undcunde  in- 
nuat  pulchritudo  rationis  cuncta  scientia  et  ncscientia  modificantis 
et  gubernantis,  quae  inhiantes  sibi  sectatores  suos  trahit  quacum- 
que  atque  ubique  se  quaeri  iubet?  nam  unde  aut  ubi  non  potest  si-  5 
gnum  darc?  iit  in  eisdem  ipsis  galHs  erat  uidere  intenta  proicctius 
capita,  inflatas  comas,  uehementes  ictus,  cautissimas  euitationes 
et  in  omni  motu  animalium  rationis  expertium  nihil  non  decorum 
quippe  alia  ratione  desuper  omnia  moderante;  postremo  legem  ij)- 
sam  uictoris,  superbum  cantum  et  membra  in  unum  quasi  orbem  col-  la 
lecta  uekit  in  fastum  dominationis;  signum  autem  uicti,  elatas  a 
ceruice  pinnulas  et  in  uoce  atque  motu  deforme  totum  et  eo  ipso 
naturae  legibus  nescio  quo  modo  concinnum  et  pulchrum. 

26.  Multa  quaerebamus,  cur  sic  omnes,  cur  propter  dominati- 
onem  in  subiectas  sibi  feminas,  cur  deinde  nos  ipsa  pugnae  facies  i.> 
aliquantum   et   praeter   altiorem   istam   considerationem   duceret 
in  uoluptatem  spectaculi,  quid  in  nobis  esset,  quod  a  sensibus  re- 
mota  multa  quaereret,  quid  rursum,  quod  ipsorum  sensuum  inuita- 
tione  caperetur.  dicebamus  nobis  ipsis:  ubi  non  lex?  ubi  non  meliori 
debitum  imperium?  ubi  non  umbra  constantiae?  ubi  non  imitatio  -^o 
uerissimae  illius  pulchritudinis  ?  ubi  non  modus?  atque  inde  am- 
moniti,  ut  spectandi  modus  esset,  perreximus,  quo  propositum  erat, 
atque  ibi,  ut  potuimus,  sane  diligentcr  —  nam  et  recentes  res  erant 
et  quando  poterant  tam  insignita  trium  studiosorum  memoriam  ef- 
fugere?  —  omnia  nostrae  hicubrationis  opuscula  in  hanc  hbelli  J5 
partem  contuHmus  nihilque  a  me  aliud  factum  est  illo  die,  ut  uale- 
tudini  parcerem,  nisi  cpiod  ante  caenam  cum  ipsis  dimidium  uohmien 
Uergili  audire  cotidie  soHtus  eram,  nihil  nobis  ubique  aHud  quam 


2  amantium  .1         unde  HMP         innuant  T         4  inhiantis  2'       quae- 
cunuiue  P         5  atque]  aut  M  ubique]  ubicumque  Mm         quaeri]  sectari 

(o//i.  se)  a  6  dari  (i  c,£  e)^  uideres  .4  intentius  .1/  7  acutissimas  .1 
8  rationis  animalium  expertium  Tml  non  add.  Atnls.l.         10  collectam  P 

12ceruicc*r  peimwh^  AHMPm2T  1.3  coiicinum  P  16  ducere  P/u2 
diceret  Aml  17  multa  remota  .4  20  inmiitatio  ex  immutatio  T 

21  uerissimae  (r  cx  ))  T  motus  //  admoniti  HMPm2  22  est  ex  esset  A 
quo]  ubi  ,1/  23  ibi]  ubi  HP  res om  M  24  quando]  uel  quomodo  Am2  inm'j. 
2G  actum  aliud  ,4  aliud  ^nwmHMTedd.      illa  .1/      28  uirgilii  AMPm2Tedd. 


I  8,   25—9,   27  139 

rerum  modum  consideraiitibus,  quem  iion  probare  nemo  potest, 
sentire  autem,  cum  quiscpie  aliquid  studiose  agit,  difficillimum  atque 
rarissimum. 

IX.  27.  Deinde  postridie  bene  mane  alacres  ad  solitum  locum 
5  conuenimus  in  eoque  consedimus.  et  ego  attentis  in  me  ambobus: 
Hic  esto,  inquam,  Licenti,  quantum  potes,  et  tu  quidem,  Trygeti; 
nec  enim  parua  res  agitur:  de  ordine  quaerimus.  quid  ego  nunc  quasi 
in  schola  illa,  unde  me  quoquo  modo  euasisse  gaudeo,  constitutus 
copiose  atque  ordinate  uobis  ordinem  laudem  ?  accipite,  si  uultis  — 

10  immo  facite  ut  uelitis  —  cpio  neque  quicquam  dehuiuslaudebreuius 
neque,  ut  mihi  uidetur,  uerius  dici  potest.  ordo  est,  quem  si  tenueri- 
mus  in  uita,  perducet  ad  deum,  et  quem  nisi  tenuerimus  in  uita,  non 
perueniemus  ad  deum.  peruenturos  autem  nos  iam,  nisi  me  animus 
de   uobis  fallit,  praesumimus  et  speramus.    diligentissime  igitur 

15  inter  nos  ista  quaestio  uersari  debet  atque  dissohii.  uellem  adessent 
ceteri,  qui  nobiscum  his  negotiis  solent  interesse;  uellem,  si  fieri  pot- 
est,  non  istos  tantum,  sed  omnes  saltem  familiares  nostros,  quorum 
semper  admiror  ingenium,  nunc  mecum  habere  quam  uos  estis  in- 
tentos,  aut  certe  ipsum  tantum  Zenobium,  quem  de  hac  re  tanta 

20  moHentem  numquam  pro  eius  magnitudine  otiosus  accepi.  sed 
quia  id  non  euenit,  legent  litteras  nostras,  quoniam  instituimus  iam 
de  istis  rebus  uerbanon  perdere  resque  ipsas  a  memoria  fugaces  scrip- 
torum  quasi  uinculo,  quo  reducantur,  innectere.  et  sic  fortasse  ordo 
ipse  poscebat,  qui  eorum  procurauit  absentiam.  nam  et  uos  profecto 

25  in  rem  tantam,  quia  solis  perferenda  inponitur  nobis,  erectiore 
animo  insurgitis  et  cum  illi  legerint,  qui  nobis  maxima  cura  sunt,  si 
quid  eos  mouerit  ad  contradicendum,  alias  nobis  disputationes  dis- 
putatio  ista  procreabit  seque  ipsa  successio  sermonum  in  ordinem 
inseret  discipHnae.    sed  nunc,  ut  promiseram,  Licentio,  quantum 

30  res  patitur,  aduersabor,  qui  totam  causam  iam  paene  confecit,  si 
possit  eam  defensionis  muro  stabiliter  firnu^que  uallare. 

2  aliqui  HPml  aliquis  M  4  post  UkVw  APT  aiacres  om.  1/  5  atteiitis 
in  ine]  atteiitissime  (e  nlf.  in  rcL<.  P)  HMP  6  qu-mtum]  quam  P  8  scola  codd. 
9  or [\a.tt'  AT edd.  13  peruenimus //?n:?3/  nisiiam/i  14  ^ie  uohh  am  M 
fallit  (it  ui  ra,:}P  15  solui  Aml  16  posset  AMTcihL  17  saltim  ,1 

tantum  P  18  quamj  tauquam  (tan  s.m2)  .4.  21  iam  o/?i.3/  22  n  omA 
2o  impunitui  perfertiida  .1/  uobis  .4.  26  sunt  otn-M  28  procreauit  Aml 
[)rosuecessio  .4       29  i^racmiseram  AmlH 


140  III.    De    ordino 

X.  28.  Hic,  ubi  eos  silentio  uultu  oculis  suspensione  atque 
immobilitate  membrorum  et  rei  magnitudine  satis  commotos  et 
audiendi  desiderio  inflammatos  esse  conspexi:  Ergo,  inquam,  Licenti, 
si  tibi  uidetur,  collige  in  te  quidquid  uirium  potes,  elima  quidquid 
habes  acuminis  et  ordo  iste  quid  sit  definitione  conplectere.  —  Tum  5 
ille  ubi  se  ad  definiendum  cogi  audiuit,  quasi  aqua  frigida  adspersus 
exhorruit  et  turbatiore  uultu  me  intuens  atque,  ut  fit,  ipsa  trepida- 
tione  subridens:  Quid  hoc  est  rei?  quid  quasi  tibi  uideor,  inquit, 
annuere?  nescio,  quo  aduenticio  spiritu  me  credis  inflatum.  — 
Statimque  sese  animans.  Aut  fo.xasse,  ait,  aliquid  mecum  est?  —  10 
Pauhilumque  sihiit,  ut  in  definitionem,  quidquid  illi  de  ordine  noti- 
onis  erat,  conduceretur,  deinde  erectior:  Ordo  est,  inquit,  per  quem 
aguntur  omnia,  quae  deus  constituit. 

29.  Quid?  ipse  deus,  inquam,  non  tibi  uidetur  agi  ordine?  — 
Prorsus,  inquit,  uidetur.  — Ergo  agitur  deus?  ait  Trygetius.  —  Et  15 
ille :  Quid  enim  ?  inquit ;  Christum  deum  negas,  qui  et  ordine  ad  nos 
uenit  et  a  patre  deo  missum  esse  se  dicit?  si  igitur  deus  Christum 
ordine  ad  nos  misit  et  deum  Ciiristum  esse  non  negamus,  non  sohnn 
agit  omnia  sed  agitur  etiam  deus  ordine.  —  Hic  Trygetius  addu- 
bitans:  Nescio,  inquit,  quomodo  istuc  accipiam.  deum  enim  quando  20 
nominamus,  .non  quasi  mentibus  ipse  Christus  occurrit,  sed  pater. 
ille  autem  tunc  occurrit,  quando  dei  fihum  nominamus.  —  Beham 
rem   lacis,   inquit   Licentius.    negabimus    ergo    dei    filium   deum 
esse?  —  Hic  ille,  cum  ei  respondere  pericuh)sum  uideretur,  tamen 
se  coegit  atquc  ait:  Et  hic  quidem  deus  est,  sed  tamen  proprie  25 
patrem  deum  dicimus.  —  Cui  ego:   Cohibe    te   potius,    inquam; 
non    enim   filius   improprie    deus    dicitur.    —    At    ille    religionc 
commotus  cum   etiam   uerba    sua    scripta   esse   nolk^,   urguebat 

17  vl  lob.  G.  3S 

5  difinitione  A         7  turbatiori  il/  ipsa  ut  fit  Tml         8  est  oin.A 

alt.  quid]  quod.4,1/  9  anuere7/m-?P  a-i  uevem  nescio]  scio Hm2M  10  se^ 
11  ille  Hml  nitionis  Pml  notitionis  A  12  condiiceret  (t  ex  tur  corr.)  A 

14  nonj  num  e.r  non  A  15  post  deus  add.  Am2  s.l.  ordine  17  deo  om.M 

deo  patre  A  19  agit]  ait  //  etiam  agitur  deus  ordine  AT  agitur  ordiue 

etiam  deus  edd.  adubitans  P  an  dubitans  //  20  istud  Aa  23  licentie*» 
(e  ex  us)  A  26  dicimus  deum  Tml  27  illo]  trigetius  a  28  etiam]  iam  Tml 
iirgebat  AMPm2T 


I   10,  28—30  141 

JJcentius,  ut  manercnt,  puerorum  scilicet  more  uel  potius 
hominum  —  pronefas!  —  paene  omnium,  quasi  uero  gloriandi  causa 
inter  nos  illud  ageretur.  cuius  motum  animi  cum  obiurgarem 
grauioribus  uerbis,  erubuit.  qua  eius  perturbatione  animaduerti 
5  ridentem  laetantemque  Trygetium  et  ambobus:  Itane  agitis? 
inquam;  nonne  uos  mouet,  quibus  uitiorum  molibus  atque 
imperitiae  tenebris  premamur  et  cooperiamur?  haecinest  illa 
paulo  ante  uestra,  de  qua  ineptus  laetabar,  attentio  et  in  deum 
ueritatemque  surrectio?  o  si  uideretis  uel  tam  lippientibus  oculis 

10  quam  ego,  in  quibus  periculosis  iaceamus,  cuius  morbi  dementiam 
risus  iste  indicet!  o  si  uideretis!  quam  cito,  quam  statim  quantoque 
productius  eum  uerteretis  in  fletus!  miseri,  nescitis  ubi  simus?  de- 
mersos  quidem  esse  animos  omnium  stultorum  indoctorumque  com- 
mune  est,  sed  non  uno  atque  eodem  modo  demersis  opem  sapientia 

15  et  manum  porrigit.  alii  sunt,  credite,  alii  sunt,  qui  sursum  uocantuTy 
alii,  qui  in  profunda  laxantur.  nolite,  obsecro  uos,  geminare  mihi 
miserias.  satis  mihi  sint  uulnera  mea,  quae  ut  sanentur,  paene  co- 
tidianis  fletibus  deum  rogans  indigniorem  tamen  esse  me,  qui  tam 
cito  saner,  quam  uolo,  saepe  memet  ipse  conuinco.  nolite,  obsecro, 

20  si  quid  mihi  amoris,  si  quid  necessitudinis  debetis,  si  intellegitis, 
quantum  uos  diligam,  quanti  faciam,  quantum  me  cura  exagitet 
morum  uestrorum,  si  dignus  sum,  quem  non  neglegatis,  si  denique 
deo  teste  non  mentior,  nihil  me  plus  mihi  optare  quam  uobis,  repen- 
dite  mihi  beneficium,  et  si  me  magistrum  libenter  uocatis,  reddite 

25  mihi  mercedem:  boni  estote! 

30.  Hic  ubi,  ne  plura  dicerem,  lacrimae  mihi  modum  imposu- 
erunt,  Licentius  molestissime  ferens,  quod  omnia  scribebantur: 
Quid  enim,  ait,  fecimus,  oro  te  ?  — Adhuc,  inquam,  nec  fateris  saltem 
peccatum  tuum  ?  tu  nescis  in  illa  schola  grauiter  me  stomachari 
30  solitum,  quod  usque  adeo  pueri  non  utilitate  ac  decore  discipli- 
narum  sed  inanissimae  laudis  amore  ducerentur,  ut  quosdam  etiam 


2  uero  om.A      7  imperitia&ylT      coopiamiir  T      haeccine  est  (c  alt.  et  e 
ali.  in2)  P  haecine  est  AT  haec  est  M         9  lyppientibiis  H  10  periculis 

AHMTedd.  11  qu*»q;  (u  s.)  A  12  sumus  Tm  demersos  om.M  16  mihi 
geminare  ^  18  me  esse  4  21  pr.  quantum]  quanti.4m2  24  libenter  om  il/ 
redite  T  27  scriberentur  M  28  saltim  AM  29  stomacari  T  30  quod 
(d  7n2  in  ras.)  A      atque  cdd.       disciplinae  M      31  immanissimae  A 


142  III.    De    ordine 

aliena  ucrba  recitare  non  puderet  exciperentque  plausus  —  o  in- 
gemescendum  malum!  —  ab  eisdem  ipsis,  quorum  erant  illa,  quae 
recitabant.  ita  uos,  quamuis  nihil  umquam,  ut  opinor,  tale  feceritis, 
tanien  et  in  philosophiam  et  in  eam  uitam,  quam  me  tandem  occu- 
passe  laetor,  aemulationis  tabificae  atque  inanis  iactantiae  ultimam  5 
sed  nocentiorem  ceteris  omnibus  pestem  introducere  ac  proseminare 
conamini  et  fortasse,  quia  uos  ab  ista  uanitate  morboque  deterreo, 
pigriores  eritis  ad  studia  doctrinae  et  ab  ardore  uentosae  famae  re- 
percussi  in  torporem  inertiae  congelabitis.  me  miserum,  si  necesse 
erit  tales  etiam  nunc  perpeti,  a  quibus  uitia  decedere  sine  aliorum  lo 
uitiorum  successione  non  possint!  —  Probabis,  ait  Licentius,  quam 
purgatiores  futuri  simus.  modo  ilhid  obsecramus  per  omnia,  quae 
diligis,  ut  ignotum  nobis  uelis  atque  illa  omnia  deleri  iubeas,  simul 
ut  parcas  etiam  tabulis,  quas  iam  non  habemus.  non  enim  aUquid 
in  libros  translatum  est  eorum,  quae  a  nobis  multa  disserta  sunt.  15 
—  Prorsus,  inquit  Trygetius,  maneat  nostra  poena,  ut  ea  ipsa  quae 
nos  inlicit  fama  flagello  proprio  a  suo  amore  deterreat.  ut  enim 
soHs  amicis  et  familiaribus  nostris  litterae  istae  innotescant,  non 
parum  desudabimus.  —  Assensus  est  ille. 

XI.  31.  Atque  interea  mater  ingressa  est  quaesiuitque  a  nobis,  20 
quid  promouissemus;  nam  et  ei  quaestio  nota  erat.  cuius  et  ingres- 
sum  et  rogationem  cum  scribi  nostro  more  iussissem :  Quid  agitis  ? 
inquit ;  numquidnam  in  illis  quos  legitis  libris  etiam  feminas  umquani 
audiui  in  hoc  genus  disputationes  inductas?  —  Cui  ego:  Xon  ualde 
curo,  inquam,  superborum  imperitorumque  iudicia,  qui simiiiter  in  le-  2.1 
gendos  libros  atque  in  salutandos  homines  inruunt.  non  enim  cogitant, 
quales  ipsi,  sed  qualibus  induti  uestibus  sint  et  quanta  pompa  rerum 
fortunaeque  praefulgeant.  isti  enim  in  litteris  non  multum  atten- 
dunt,  aut  unde  sit  quaestio  aut  quo  peruenire  disserentes  moliantur 
quidue  ab  eis  explicatum  atque  confectum  sit.  in  quibus  tamen  quia  30 


1  non  puderet  recitare  M  gemiscendum  T  2  ab  eisdem  om.M 

4  pr.  in  om.P  5  iactantiam  AT  9  miserum  me  T  10  decere  T  decidere  M 
uitiorum  aliorum  A  12  probatiores  Hml  13  diligitis  T  15  diserta  M 
desiderata  Hml  17  fame  Tml  19  desudauimus  Am2  22  cum  scribij 
conscribi  T  28  femina  sum  quam  H  24  disputationis  AHMPm2Tedd. 

25  inquam  curo  A  supborura  T         imperitorum  (om.  que)  H         ui  intel- 

ligendos  (in  s.  w2)  ^       2Gin  om.T 


I  10,  30-11,  32  143 

nonnulli  reperiuntur,  quorum  animi  contemnendi  non  sunt  — 
aspersi  sunt  enim  quibusdam  condimentis  humanitatis  et  facile  per 
aureas  depictasque  ianuas  ad  sacrosancta  philosophiae  penetraUa 
perducuntur  —  satis  eis  fecerunt  et  maiores  nostri,  quorum  libros 
5  tibi  nobis  legentibus  notos  esse  uideo,  et  his  temporibus  —  ut  omittam 
ceteros  —  uir  et  ingenio  et  eloquentia  et  ipsis  insignibus  muneribus- 
que  fortunae  et,  quod  ante  omnia  est,  mente  praestantissimus  Theo- 
dorus,  quem  bene  ipsa  nosti,  id  agit,  ut  et  nunc  et  apud  posteros 
nulkim  genus  hominum  de  litteris  nostrorum  temporum  iure  con- 

10  queratur.  mei  autem  libri  si  quorum  forte  manus  tetigerint  lectoque 
meo  nomine  non  dixerint :  'iste  quis  est  ?'  codicemque  proiecerint,  sed 
uel  curiosi  uel  nimium  studiosi  contemta  uiHtate  liminis  intrare 
perrexerint,  me  tecum  philosophantem  non  moleste  ferent  nec 
quemquam  istorum,  quorum  meis  litteris  sermo  miscetur,  fortasse 

15  contemnent.  sunt  enim  non  sohim  liberi,  quod  cuiuis  discipUnae 
liberali,  nedum  philosophiae  satis  est,  sed  summo  apud  suos  loco  nati. 
doctissimorum  autem  hominum  litterae  etiam  sutores  philosophatos 
et  multo  uiliora  fortunarum  genera  continent,  qui  tamen  tanta 
ingenii  uirtutisque  luce  fulserunt,  ut  bona  sua  cum  quaUbet  huiusce 

20  modi  nobilitate  nuilo  modo  uellent,  etiamsi  possent,  ulla  conditione 
mutare.  nec  deerit,  mihi  crede,  tale  hominum  genus,  cui  plus 
placeat  hoc  ipsum,  quia  mecum  philosopharis,  quam  si  quid  hic  aliud 
aut  iucunditatis  aut  grauitatis  inuenerit.  nam  et  feminae  sunt  apud 
ueteres  philosophatae  et  philosophia  tua  mihi  plurimum  placet. 

25  32.  ^N^am  ne  quid,  mater,  ignores,  hoc  Graecum  uerbum,  quo 

philosophia  nominatur,  Latine  amor  sapientiae  dicitur.  unde  etiam 
diuinae  scripturae,  quas  uehementer  amplecteris,  non  omnino  philo- 
sophos,  sed  philosophos  huius  mundi  uitandos  atque  inridendos  esse 
praecipiunt.  esse  autem  alium  mundum  ab  istis  ocuUs  remotissimum, 

18  cf.  Retract.  I  3,  7        28  cf.  Col.  2,  8 

1  repperiuiitiiril/P  contempnendi  Pm2  conuertendi  T  3  penitralia^r 
5obmittamT  ^ alt .  ei  om.  Aml  9conquQrantur  4  lOmeumautemlibrum  A 
11  sed  uel  (cum  s.  uei  m2)  A  12  studiosi  nimium  A  contenta  MP  con- 
tempta  AHT  uilitate]  utiiitate  //m2  in  mg.  humilitate  M  13  philosophante// 
15  contem*nent  (p  ras.)  P  18  multos  A  20  condicione  Pm2  22  aliudj 
aliquid  T  23  pr.  nut  om.A  iocunditatis  ^il/P7«2T  24  philophatae  ^7h/ 
25quo]quod//T      2^^  QuiUndo^  AHMT  edd.      esse  om.TwJ      29aliumautem  4 


f-cer 


144  III.    D  e    0  r  d  i  n  e 

qiiem  paucorum  sanorum  intellectus  intuetur,  satis  ipse  Christus 
significat,  qui  non  dieit:  'regnum  meum  non  est  de  mundo',  sed: 
r  e  g  n  u  m  m  e  u  m  n  o  n  e  s  t  d  e  h  o  c  m  u  n  d  o.  nam  quis- 
quis  omnem  philosophiam  fugiendam  putat,  nihil  nos  uult  aliud 
quam  non  amare  sapientiam.  contemnerem  te  igitur  in  his  litteris  5 
meis,  si  sapientiam  non  amares,  non  autem  contemnerem,  si  eam 
mediocriter  amares,  multo  minus,  si  tantum,  quantum  ego,  amares 
sapientiam.  nunc  uero  cum  eam  multo  plus  quam  me  ipsum  dili- 
nouerim,  quantum  me  diligas,  cumque  in  ea  tantum  pro- 
ut  iam  nec  cuiusuis  incommodi  fortuiti  nec  ipsius  mortis,  10 
csuod  uiris  doctissimis  difficillimum  est,  horrore  terrearis,  quam 
summam  philosophiae  arcem  omnes  esse  confitentur,  egone  me  non 
libenter  tibi  etiam  discipulum  dabo  ? 

33.  Hic  illa  cum  blande  ac  religiose  numquam  me  tantum 
mentitum  esse  dixisset  et  uiderem  tam  multa  nos  uerba  fudisse,  15 
ut  neque  scribenda  non  essent  et  iam  libri  modus  esset  neque  tabu- 
lae  reliquae  forent,  placuit  quaestionem  differri,  simul  ut  meo  sto- 
macho  parcerem.  nam  eum  phis,  quam  uellem,  commouerant  ea, 
quae  mihi  euomenda  in  illos  adulescentes  necessario  uisa  sunt.  sed 
cum  abire  coepissemus:  Memento,  inquit  Licentius,  quam  multa  20 
et  quam  necessaria  nobis  abs  te  accipienda  per  occultissimum  illum 
diuinumque  ordinem  etiam  te  nesciente  subministrentur.  —  Uideo, 
inquam,  et  ingratus  deo  non  sum  uosque  ipsos,  qui  haec  aduertitis, 
ob  id  ipsum  praesumo  fore  meliores.  —  Hoc  fuit  tantum  illo  die  nego- 
tium  meum.  25 


1  cf.  Retract.  I  3, 8        3  loh.  18,  36 

1  Christus  ipseAHM  2  pr.  non  om.Mml  alt.  mneras.  H  4  phylo- 
sophia  T  5  contempnerem  PmlTm2  7  alt.  amare  H  9  et  nouerim — 
diligas  om.Hml        10  fortuiti  om.Tml  14  relegiose  P         15  et]  et  cum  M 

nos]  non  T  16  non]  om.Tml  nunc  s.  ras.  A  17  reliqui  MP  sthomacho  P 
18ea]eaPmi  22  diuinam  ^  23nonom.Tm2  auertitis  T  25  meum. 
amen  A 


I  11,  32-11   1,  2  145 


LIBER   SECUNDUS. 

1.  1.  Interpositis  demde  pauculis  diebus  uenit  Alypius  et 
exorto  sole  clarissimo  inuitauit  caeli  nitor  et,  quantum  in  illis  locis 
hieme  poterat;  blanda  temperies  in  pratum  descendere,  quo  saepius 

■,  et  familiarius  utebamur.  nobiscum  erat  etiam  mater  nostra,  cuius 
ingenium  atque  in  res  diuinas  inflammatum  animum  cum  antea 
conuictu  diuturno  et  diligenti  consideratione  perspexeram  tum  uero 
in  quadam  disputatione  non  paruae  rei,  quam  die  natali  meo  cum 
conuiuis  habui  atque  in  libellum  contuli,  tanta  mihi  mens  eius 
10  apparuerat,  ut  nihil  aptius  uerae  philosophiae  uideretur.  itaque 
institueram,  cum  abundaret  otio,  agere,  ut  conloquio  nostro  non 
deesset.  quod  et  in  primo  etiam  huius  operis  libro  abs  te  cognitum  est. 

2.  Cum  igitur  memorato  in  loco,  ut  commode  potuimus,  con- 
sedissemus,  ego  illis  duobus  adulescentibus :  Quamuis  uobis,  inquam, 

15  suscensuerlm  pueriliter  de  magnis  rebus  agentibus,  tamen  mihi 
uidetur  non  sine  ordine  propitio  deo  accidisse,  quod  in  sermone,  quo 
uos  ab  ista  leuitate  detrahebam,  tempus  ita  consumptum  est,  ut 
res  tanta  ad  Alypii  aduentum  dilata  uideatur.  quapropter  quo- 
niam  ci  iam  quaestionem  notissimam  feci  et  quantum  in  ea  proces- 

20  serimus  ostendi,  paratusne  es,  Licenti,  causam,  quam  suscepisti,  ex 
illa  tua  definitione  defendere?  nam  meminisse  me  arbitror  te  ordi- 
nem  esse  dixisse,  per  quem  deus  ageret  omnia.  —  Paratus  sum,  in- 
quit,  quantum  ualeo.  —  Quomodo  ergo,  inquam,  agit  ordine  om- 
nia  deus?  itane,  ut  etiam  se  ordine  agat?  an  praeter  eum  ordine  ab 

1  EXPL  AURELII  AUGUSTINI  DE  ORDINE  LIBER  I.  INCIPIT 
LIBER  -n-  P  AURELII  AUGUSTINI  EPISCOPI  DE  ORDINE  LIBER  -L 
EXPLICIT  ■  LNCIPIT  LIBER  SECUNDUS  //  EXPLICIT  LIBER  .1-  DE 
ORDINE  •  INCIPIT  LIBER  SECUNDUS  DE  ORDINE  M  AURELII 

AUGI^STINIDEORDL\ELIB-I-***LICITINCIPITEIUSDEMLIB  II  T 
EXPLICIT  LIBER  PRLMUS  •  INCIPIT  SCDS  DE  0RDINE.4  2alyppiiisP 
4  blando  J.m/  5  iiostra]  mea  Am2  s.l.  7  tnm]  tu  T  8  in  quadam]  inquam 
(quam  del  m2)  A  9  conuiis  H  10  crederetur  M  11  instrueram  A 

habundarot  T  12  ot  om.AMTedd.  libro  omM  1-5  succensuerim  AMT 
mag:is  Pml  16  quod]  quo  Tml  17  isto  Aml  tempus  <nn-M  18  alyppii  P 
dilata  aduentum  A        19  feci  et]  faciot  H 

LXIII.  August.  I  pars  III.  ed.  Knoell.  10 


146  III.   De  ordiiio 

eo  cetcra  gubernantur  ?  —  Ubi  omnia  bona  sunt,  inquit,  ordo  non 
est.  est  enim  summa  aequalitas,  quae  ordinem  nihil  flesiderat.  — 
Negas,  inquam,  apud  deum  omnia  bona  esse?  —  Non  nego,  inquit. 

—  Conficitur,  inquam,  neque  deum  neque  illa,  quae  apud  deum  sunt, 
ordine  administrari.  —  Concedebat.  —  Numquidnam,  inquam,  om-  5 
nia  bona  nihil  tibi  uidentur  esse  ?  —  Immo,  ait,  ipsa  uere  sunt.  — 
Ubi  ergo  est,  inquam,  iUud  tuum,  quod  dixisti,  omnia  quae  sunt 
ordine  administrari  nihilque  omnino  esse,  quod  ab  ordine  separa- 
tum  sit?  —  Sed  sunt,  inquit,  etiam  mala,  per  quae  factum  est,  ut 

et  bona  ordo  conchidat;  nam  sola  bona  non  ordine  reguntur  sed  si-  10 
mul  bona  et  mala.  cum  autem  dicimus:  'omnia  quae  sunt',  non  sola 
utique  bona  dicimus.  ex  quo  fit,  ut  omnia  simul,  quae  deus  admini- 
strat,  ordine  administrentur. 

3.  Cui  ego :  Quae  administrantur  et  aguntur,  uidentur  tibi  moueri 
an  immobilia  putas  esse?  —  Ista,  inquit,  quae  in  hoc  mundo  fiunt,  15 
fateor  moueri.  —  Reliqua,  inquam,  negas?  —  Quae  sunt  cum  deo, 
inquit,  non  mouentur;  reliqua  omnia  moueri  arbitror.  — Cum  igitur 
ea,  quae  cum  deo  sunt,  inquam,  non  moueri  puta§,  cetera  autem  con- 
cedis  moueri,  ostendis  omnia,  quae  mouentur,  non  esse  cum  deo.  — 
Repete  hoc  ipsum,  inquit,  paulo  planius.  —  Quod  non  mihi  uisus  :>o 
est  difficultate  intellegendi  fieri  uohiisse,  sed  quaerendi  spatium, 
quo  inueniret  quid  responderet.  —  Dixisti,  inquam,  ea  quae  cum  deo 
sunt  non  moueri.  cetera  autem  moueri.  si  ergo  haec,  quae  mouen- 
tur,  non  mouerentur,  si  essent  cum  deo,  quoniam  omnia,  quae  sunt 
cum  deo,  negas  moueri,  restat,  ut  praeter  deum  sint  quae  mouentur.  25 

—  Quibus  dictis  adhuc  tacebat,  cum  tandem :  Uidetur  mihi,  inquit, 
quod  et  in  hoc  mundo  si  qua  non  mouentur,  cum  deo  sunt.  —  Nihil 
hoc  ad  me,  inquam;  fateris  enim,  ut  opinor,  non  omnia,  quae  in 
hoc  mundo  sunt,  non  moueri.  ex  quo  conficitur  non  omnia  mundi 
huius  esse  cum  deo.  —  Fateor,  inquit,  non  omnia.  —  Ergo  est  30 
aliquid  sine  deo  ?  —  Non,  inquit.  —  Cum  deo  sunt  igitur  omnia.  — 
Hic  cunctabundus:  Quaeso,  inquit,  iihid  non  dixerim,  quod  sine 
deo  nihil  sit;  nam  prorsus  omnia,  quae  mouentur,  non  mihi  uidentur 

7  ergo  illud  est  inqiiam  A  est  ergo  inquam  iilud  edd.  9  etiam  inquit  A 
10  ordo  ordo  H  11  solum  a  12  diximus  A  omnia**»(qu^  ras.)  P 
15  mundo  sunt  M  fiunt  mundo  edd.  21  spacio  Ta  24  cum  deo  essent  Tml 
27  et  om.AT  28  non  s.  ras.  Am2  31  igitur  sunt  A  sunt  (om.  igitur)  M 
32hinc4      33  niliil  om.Tmi 


II  1,  2-2,  4  147 

esse  cum  deo.  —  Sine  deo  est,  inquam,  igitur  caelum  hoc,  quod  mo- 
ueri  nemo  ambigit.  —  Non  est,  inquit,  sine  deo  caelum.  —  Ergo  est 
aliquid  cum  deo,  quod  moueatur?  —  Non  possum,  inquit,  ut  uolo, 
explicare  quod  sentio;  tamen  quid  moliar  dicere,  peto,  ut  non  ex- 
6  spectatis  uerbis  meis  sagacissimxe,  si  potestis,  intellegatis.  nam  et 
sine  deo  mihi  nihil  uidetur  esse  et,  quod  cum  deo  est,  rursum  uidetur 
inconcussum  manere;  caehim  autem-dicere  sine  deo  esse  non  pos- 
sum,  non  solum  quod  nihil  sine  deo  esse  arbitror  sed  quod  caelum 
putem  habere  aliquid,  quod  non  mouetur,  quod  uero  aut  deus  est 

10  aut  cum  deo,  quamuis  ipsum  caelum  non  dubitem  uerti  ac  moueri. 

II.  4.  Defini  ergo,  inquam,  si  placet,  quid  sit  esse  cum  deo  et 

quid  sit  non  esse  sine  deo.  si  enim  de  uerbis  inter  nos  controuersia 

est,  facile  contemnetur,  dummodo  rem  ipsam,   quam  concepisti 

mente,  uideamus.  —  Odi  ego,  inquit,  definire.  —  Quid  ergo  faciemus  ? 

15  inquam.  —  Tu,  inquit,  defini  quaeso.  nam  facilius  est  mihi  uidere  in 
alterius  definitione,  quid  non  probem,  quam  quicquam  bene  definien- 
do  explicare.  —  Geram  tibi  morem,  inquam.  uidetur  tibi  id  esse  cum 
deo,  quod  ab  eo  regitur  atque  administratur  ?  —  Non,  ait  ille,  hoc  ani- 
mo  conceperam,  cum  dicebam  ea  quae  nonmouenturessecumdeo.  — 

20  Uide  ergo,  inquam,  utrum  haec  tibi  saltem  definitio  placeat:  cum 
deo  est  quidquid  intellegit  deum.  —  Concedo,  inquit.  —  Quid  ergo  ? 
inquam;  sapiens  deum  tibi  intellegere  non  uidetur?  —  Uidetur,  in- 
quit.  —  Cum  ergo  sapientes  non  solum  in  una  domo  aut  urbe  sed  etiam 
per  inmensa  regionum  peregrinando  nauigandoque  moueantur,  quo- 

25  modo  erit  uerum  quidquid  cum  deo  est  non  moueri?  —  Risum  mihi, 
inquit,  mouisti,  quasi  ego  quod  sapiens  facit  dixerim  esse  cum  deo. 
cum  deo  est,  sed  ilhid  quod  nouit.  —  Non  nouit,  inquam,  sapiens 
codicem  suum  pallium  tunicam  supellectilem,  si  quam  habet,  cete- 
raque  id  genus,  quae  stulti  etiam  bene  nouerunt  ?  —  Fateor,  inquit, 

30  nosse  tunicam  et  nosse  pallium  non  esse  cum  deo. 

1  hoc  om.AMmlT  2  nemo  om.M  3  ut]  quod  H  4  quid]  qiiod  AT 
molior  A  exspactetis  HP  6  nihil  mihi  AT  essc  om.M  sursum  M 
7  esse— solum  Tm2  in ras.  9  non  om. Tml  uere  ATcdd.  aut]  autem  HP 
10  ac]  aut  T  11  cum]  sine  A  12  non  eras.  A  sine]  cum  ATml  inter  nos 
om  M  13  contem*netur  (p  ras.)  P  menteconcepistiM  16quicquam]quid4 
llidom.M  18non]nunc^  22tibi  deum  erf(?.  non  om. 3/  24inmensam// 
25estom.Tmi  inquit  mihi  3/T  27  deo— scd  6m.3/  28  suppel- 

lectilem  A  supedectilem  Pml      haberet  T 

10* 


148  III.    D  e    0  r  d  i  n  e 

5.  Hoc  ergu,  inqiiam,  dicis,  non  onme,  quod  nouit  sapiens,  esse 
cum  deo,  sed  tamen  quidquid  sapientis  cum  deo  est,id  nosse  sapien- 
tem.  —  Optime,  inquit;  nam  quidquid  sensu  isto  corporis  nouit, 
non  est  cum  deo,  sed  illud,  quod  animo  percipit.  plus  etiam  fortasse 
audeo  dicere,  sed  tamen  dicam;  uobis  enim  existimatoribus  aut  5 
confirmem  aut  discam.  quisquis  ea  sola  nouit,  quae  corporis  sensus 
attingit,  non  solum  cum  deo  esse  non  mihi  uidetur  sed  ne  secum  qui- 
dem.  —  Hic  cum  Trygetium  animaduertissem  in  eo  uultu,  ut  nescio 
quid  uelle  redicere  uideretur,  sed  uerecundia  eum,  ne  quasi  in 
alienum  locum  inrueret,  contineri,  feci  potestatem  iam  tacente  lo 
Licentio,ut  promeret,  si  quid  uellet.  at  ille:  Ista,inquit,  quae  ad  sen- 
sus  corporis  pertinent,  prorsus  nemo  mihi  uidetur  nosse.  aliud  est 
enim  sentire,  aliud  nosse.  quare  si  quid  nouimus,  solo  intellectu 
contineri  puto  et  eo  solo  posse  conprehendi.  ex  quo  fit,  ut,  si  illud  est 
cum  deo,  quod  intellegendo  sapiens  nouit,totum  quod  nouit  sapiens  15 
possit  esse  cum  deo.  —  Quod  cuni  Licentius  approbasset,  subiecit 
aliud,  quod  nullo  pacto  possem  contemnere.  ait  enim:  Sapiens 
prorsus  ipse  cum  deo  est;  nam  et  se  ipsum  intellegit  sapiens.  quod 
conficitur  et  ex  eo,  quod  a  te  accepi,  id  esse  cum  deo,  quod  intelle- 
git  deum,  et  ex  eo,  quod  a  nobis  dictum  est,  id  esse  cum  deo,  quod  a  20 
sapiente  intellegitur.  sed  hanc  eius  partem,  per  quam  istis  utitur 
sensibus  —  non  enim  puto  connumerandam  esse,  cum  sapientem 
uocamus  —  fateor  me  nescire  nec  omnino  cuius  modi  sit  suspicari. 

6.  ]N"egas  ergo,  inquani,  non  solum  ex  corpore  et  anima  sed  etiam 
ex  anima  tota  constare  sapientem,  si  quidem  partem  istam,  qua  uti-  25 
tur  sensibus,  animae  esse  negare  dementis  est.  non  enim  ipsi  oculi 
uel  aures  sed  nescio  quid  aliud  per  oculos  sentit.  ipsum  autem 
sentire  si  non  damus  intellectui,  non  damus  alicui  parti  animae. 
restat,  nt  corpori  tribuatur,  quo  absuidius  dici  nihil  mihi  interim 
uidetur.  —  Anima,  inquit,  sapientis  perpurgata  uirtutibus  et  iam  30 
cohaerens  deo  sapientis  etiam  nomine  digna  est  nec  quicquam  eius 
aliud  delectat  appellare  sapientem;  sed  tamen  quasi  quaedam,  ut 

2  pr.  sapienti  A  4  esse  A  5  enim]  etiani  Tml  6  confirmer  AT  edd. 
quisqiiis  enim  ea  ATm  7  attigit  A  9  dicere  AllMT  edd.  U  ill*e  (a  ras.)  P 
12  nemo  prorsus  M  mihi  nemo  A  13  in  intellectu  H  16  probasset  A 
17  contera+nere  P        18  cum  deo  ipse  A  cum  deo  {om.  ipse)  m  se  om.Tml 

23  me  omM     25  utimur  Tml     26  anima  H     29  interim  raihi  AHMm2T  edi. 
interim  Mml       32  delectat]  decet  AT  edd.       appellari  Am 


II  2,  5-7  149 

ita  dicam,  sordes  atqiie  exuuiae,  quibus  se  ille  mundauit  et  quasi 
subtraxit  in  se  ipsum,  ei  animae  seruiunt  uel,  si  tota  haec  anima 
dicenda  est,  ei  certe  parti  animae  seruiunt  atque  subiectae  sunt, 
quam  solam  sapientem  nominari  decet.  in  qua  parte  subiecta  etiam 
5  ipsam  memoriam  puto  habitare.  utitur  ergo  hac  sapiens  quasi  seruo, 
ut  haec  ei  iubeat  easque  iam  domito  atque  substrato  metas  legis  in- 
ponat,  ut  dum  istis  sensibus  utitur  propter  illa,  quae  iam  non  sapienti 
sed  sibi  sunt  necessaria,  non  se  audeat  extollere  nec  superbire  do- 
mino  nec  his  ipsis,  quae  adpertinent,  passim  atque  immoderate  uti. 

10  ad  illam  enim  uilissimam  partem  possunt  ea  pertinere,  quae  praetere- 
unt.  quibus  autem  est  memoria  necessaria  nisi  praetereuntibus 
et  quasi  fugientibus  rebus  ?  ille  igitur  sapiens  amplectitur  deum  eo- 
que  perfruitur,  qui  semper  manet  nec  expectatur,  ut  sit,  nec  metuitur, 
ne  desit,  sed  eo  ipso,  quo  uere  est,  semper  est  praesens.  curat  autem 

15  immobilis,  et  in  se  manens  serui  sui  quodam  modo  pecuHum,  ut  eo 
tamquam  frugi  et  diligens  famulus  bene  utatur  parceque  custodiat. 

7.  Quam  sententiam  eius  cum  admiratione  considerans  recor- 
datus  sum  id  ipsum  aiiquando  me  breuiter  illo  audiente  dixisse.  tum 
arridens:  Gratias  age,  inquam,  Licenti,  huic  seruo  tuo,  qui  tibi  nisi 

20  aliquid  de  peculio  suo  ministraret,  nunc  fortasse  quod  promeres  non 
haberes.  nam  si  ad  eam  partem  memoria  pertinet,  quae  se  uelut 
famulam  bonae  menti  regendam  concedit,  ipsa  nunc  adiutus  es,  mihi 
crede,  ut  hoc  diceres.  ergo  antequam  ad  illum  ordinem  redeam,  nonne 
tibi  uidetur  uel  propter  talia,  id  est  propter  honestas  ac  necessarias 

25  disciplinas,  memoria  opus  esse  sapienti?  —  Quid,  inquit,  memoria 
opus  est,  cum  omnes  suas  res  praesentes  habeat  ac  teneat?  non 
enim  uel  in  ipso  sensu  ad  id,  quod  ante  oculos  nostros  est,  in  auxilium 
uocamus  memoriam.  sapienti  igitur  ante  illos  interiores  intellectus 
oculos  habenti  omnia,  id  est  deum  ipsum  fixe  immobiliterque  in- 

30  tuenti,  cum  quo  sunt  omnia,  quae  intellectus  uidet  ac  possidet. 


1  exubiae  Tml  ille  om.M  2  **seruiunt  (in  ras.)  T  6  iraponit  A 
7  illa  (a  m2)  P  9  iis  m  adpertinent  HmlMP  ad  se  pertinent  AEm2T  uel  eam 
Hm2s.l.         12  ♦♦sapiens  (sa  ras.)  P  15  quodadmodo  Pml  quodadmodo  H 

quodamodo  M  16  famulos  P  custodiam  P  18  ille  Tml  19  inquam 
om.Mml  aliquid  nisi  A  20  quodj  quid  a  24  ali.  propter]  uel  pr.  AnilT 
25  sapientis  Aml  inquam  P  28  uocamus]  nobis  uocamus  AT  edd.  igitur] 
ergo  edd.      anante  P      29  omnia  om.M 


150  III.    De    ordine 

quid  opus  est  quaeso  memoria?  mihi  autem  ut  opus  esset  ad  haec 
quae  abs  te  audieram  retinenda,  nondum  sum  iUius  famuli 
dominus  sed  ei  modo  seruio,  modo  pugno,  ut  non  seruiam,  et 
quasi  audeo  me  adserere  in  hbertatem  meam,  et  si  forte  aliquando 
impero  atque  obtemperat  mihi  facitque  saepe  putare,  quod  uicerim,  6 
in  aliis  rursus  rebus  ita  sese  erigit,  ut  eius  sub  pedibus  miser  iaceam. 
quam  ob  rem  quando  de  sapiente  quaerimus,  me  nolo  nomines.  — 
Nec  me,  inquam ;  sed  tamen  numquidnam  sapiens  iste  suos  potest 
deserere  aut  ullo  pacto,  cum  hoc  corpus  agit,  in  quo  istum  famulum 
sua  lege  deuinctum  tenet,  rehnquit  officium  beneficia  tribuendi  lo 
quibus  potest  et  maxime,  quod  ab  eo  uehementissime  flagitatur, 
sapientiam  ipsam  docendi?  quod  cum  facit,  ut  congrue  doceat 
minusque  ineptus  sit,  praeparat  saepe  ahquid,  quod  ex  dispositione 
eloquatur  ac  disputet,  quod  nisi  memoriae  commendauerit,  pereat 
necesse  est.  ergo  aut  officia  beniuolentiae  negabis  esse  sapientis  aut  1 5 
confiteberis  res  ahquas  sapientis  memoria  custodiri.  an  fortasse  ali- 
quid  suarum  rerum  non  propter  se  quidem  sed  propter  suos,  sibi  ta- 
men  necessarium  commendat  seruandum  illi  famulo,  ut  ille  tamquam 
sobrius  et  ex  optima  domini  disciplina  non  quidem  custodiat,  nisi 
quod  propter  stultos  ad  sapientiam  perducendos  sed  quod  ei  tamen  20 
ille  custodiendum  imperarit  ?  —  Nec  omnino  huic,  inquit,  commen- 
dari  quicquam  arbitror  a  sapiente,  si  quidem  ille  deo  semper  in- 
fixus  est  siue  tacitus  siue  cum  hominibus  loquens;  sed  ille  seruus 
iam  bene  institutus  diligenter  seruat,  quod  interdum  disputanti 
domino  suggerat  et  ei  tamquam  iustissimo  gratum  faciat  officium  25 
suum,  sub  cuius  se  uidet  potestate  uiuere,  et  hoc  facit  non  quasi 
ratiocinando  sed  summa  illa  lege  summoque  ordine  praescribente. 
—  Nihil,  inquam,  nunc  resisto  rationibus  tuis,  ut  quod  suscepimus 
potius  peragatur.  de  isto  uero  dihgenter,  quem  ad  modum  sese  ha- 

1  pr.  esset  T  ut  eras.  A,  om-M  esset]  est  ut  ^  2  nondum]  nara  non  A 
3  seruio  modo  A  4  me  audeo  edd.  5  impero]  uel  imperem  Am2  obtem- 
perat  (et  s.  at  m2)  A  faciat  Am2  saepe]  se  A  6  in  aliis  ex  maliis  Pm2 
ita  om.M  miser]  ego  m.  Am.  post.  8  iste  sapiens  M  9  opus  ex  corpus  A 
in  eras.  A         10  relinquet  edd.  13  ut  post  saepe  add.  Am2  quod  om.A 

14  ac]  ut  M  16  an]  aut  Ha  17  suos]  uos  P  18  necessarios  Ta  illi  ser- 
uandum  A  19  sobri*us  (n  ras.)  P  20  pr.  quod  om.a  praeter  M  tantum  M 
21  imperauerit  (ue  s.  m2)  A         22  semper  deo  m  deo  infixus  est  semper  a 

23  tacitus  siue  om.M  24  disputandi  Hml  25  domino  om.M  26  sese  T 
29uero]uerboA/ 


II  2,  7—3,  8  151 

beat  —  non  enim  parua  res  est  aut  tam  paruo  sermone  contenta  — 
uidebimus  alias,  cum  deus  ipse  oportunitatem  ordine  dederit. 

III.  8.  Definitum  est  autem,  quid  sit  esse  cum  deo,  et  cum  a 
me  dictum  est  id  esse  cum  deo,  quod  intellegit  deum,  uos  etiamplus 
5  adiecistis,  ut  ibi  sint  etiam  illa,  quae  intelleguntur  a  sapiente.  qua 
in  re  multum  me  mouet,  quomodo  subito  cum  deo  stultitiam  collo- 
caueritis.  nam  si  cum  deo  sunt,  quaecumque  intellegit  sapiens,  nec 
nisi  intellectam  stultitiam  effugere  potest,  erit  etiam,  quod  dictu 
nefas  est,  pestis  illa  cum  deo.  —  Qua  conclusione  commoti  cum 

10  in  silentio  se  aliquantum  tenuissent:  Respondeat,  inquit  Trygetius, 
etiam  ille,  de  cuius  aduentu  ad  istam  disputationem  oportunissimo 
non  nos  puto  temere  gratulatos.  —  Tum  Alypius:  Deus  meliora! 
inquit;  hucine  mihi  tandem  tantum  meum  silentium  parabatur? 
sed  inrupta  iam  quies  est.  uerum  nunc  enitar  huic  utcumque  roga- 

15  tioni  satisfacere,  cum  mihi  prius  uel  futurum  prospexero  et  a  uobis 
impetrauero,  ut  a  me  amplius  ista  responsione  nihil  flagitetis. 
—  Nullo  modo,  inquam,  est,  Alypi,  beneuolentiae  atque  humanitatis 
tuae  uocem  tuam  sermoni  nostro  etiam  desideratam  negare.  sed 
perge  modo,  quod  instituisti  effice;  cetera,  ut  iam  sese  habet  ordo 

20  ille,  prouenient.  —  Aeque  mihi  de  ordine,  inquit,  sunt  speranda  me- 
liora,  in  cuius  adsertione  interim  me  substituere  uoluistis.  sed,  ni 
fallor,  ob  hoc  stultitiam  deo  ista  tua  conclusione  ab  his  copulatam 
putasti,  quod  uniuersa,  quae  intellegit  sapiens,  cum  deo  esse  dixerunt. 
sed  id  quatenus  accipiendum  sit,nunc  omitto;  tuam  illam  ratiocina- 

5>5  tionem  paululum  aduerte.  dixisti  quippe:  'nam  si  cum  deo  sunt,  quae- 
cumque  intellegit  sapiens,  nec  nisi  intellectam  stultitiam  effugere 
potest'  —  quasi  uero  illud  obscurum  sit,  antequam  stultitiamquisque 
uitet,  sapientis  eum  nomine  non  esse  censendum  —  et  dictum  est  a 
sapiente  intellecta  esse  cum  deo:  cum  igitur  euitandae  stultitiae 

25  cf.  lin.  7 

2  ordine  om.T  4  est]  esset  AT  edd.  5  ab*iecistis  T  quareZ? 

6  me  om.M  coUoueritis  Aml  7  quaecumque]  quaecum  MPml  8  dictum 
HmlP  11  o*portunissimo  (p  ras.)P  12gratulos  Tmi  alyppiu s  P  scmper 
inquit  meliora  A  13  huccine  Am2HPm2Tm  huic  ne  a  14  **quies  (re  ras.)  T 
iam quies  est  ex  requiesset  Pm2  15  in  futurum  ATedd.  19  perfice  A  se  A 
20  aequi  Aml  atqui  Am2  speranda  sunt  M  **speranda  T  21  asserti- 
onem  AT  nisi  A  24  quatinus  T  ratiotinationem  A  25  aduerte]  libet 
aduertere  a  nam  si]  non  A  28  dictum  est]  dicis  ista  AT  29  sapienti 
{om.  a)  A 


152  III.    D  e    0  r  d  i  n  e 

gratia  eandem  stultitiam  qiiisque  inteilegit,  nondum  est  sapiens. 
cum  autem  fuerit,  non  inter  ea,  quae  ille  inteliegit,  stultitia 
numeranda  est.  quam  ob  rem  quoniam  ea  coniuncta  sunt  deo,  quae 
iam  sapiens  intellegit,  recte  a  deo  stultitia  secernetur. 

9.  Acute  quidem,  inquam,  ut  soles,  Aiypi,  respondisti,  sed  5 
tamquam  in  alienas  trusus  angustias.  tamen  quia,  ut  arbitror,  adliuc 
mecum  stultus  esse  dignaris,  quid  faciemus,  si  aliquem  nanciscamur 
sapientem,  qui  nos  tanto  malo  docendo  ac  disputando  libenter  liberet  ? 
nam  nihil  eum  prius,  quantum  arbitror,  deprecaturus  sum.  nisi  ut 
mihi  ostendat,  quae  sit,  quid  sit,  qualis  sit  onmino  stultitia.    de  lo 
te  enim  non  facile  adfirmarim;  me  tamen  tantum  et  tam  diu  detinet. 
quantum  et  quamdiu  a  me  non  intellegitur.   dicturus  est  ergo  ille 
te  auctore:    'ut  hoc  uos  docerem,  quando  stultus  eram,  ad  me 
uenire  debuistis;  modo  autem  uos  uestri  magistri  esse  poteritis; 
nam  ego  iam   stultitiam   non   intellego'.    quod  quidem  ab   eo  si  i5 
audirem,    non    uererer   ammonere    hominem,     ut    comes    nobis 
fieret,  simulque   magistrum   aUum   quaereremus.    ut  enim    plene 
stultitiam  non  intellego,  uideo  tamen  nihil  responsione  hac  esse 
stultius.   sed   pudebit  eum    fortasse    ita   nos  aut   reUnquere   aut 
sequi.    disputabit    ergo     et    exaggerabit     copiosis;:-ime    stultitiae  20 
mala.     nos     autem     bene     nobis     prouidentes     aut     audiemus 
attente  hominem   nescientem,  quae  loquatur,  aut   credemus  euni 
id,  quod  non  intellegit,  scire  aut  adhuc  deo  susceptorum  tuoruni 
ratione  stultitia  copulata  est.    nihil  auteni  superiorum  est,  quod 
uideo  posse  defendi:  restat  igitur,  quod  non  uultis,  extremum.  —  25 
Numquam  te,  inquit,  inuidum  senseram.   nam  si  ab  istis,  ut  dicis, 
susceptis  quicquam  honorarii,  ut  solet.  accepissem,  dum   ratioci- 
nationis  huius  nimium  tenax  es,  id  eis  modo  reddere  cogerer.  quart> 


2  faerit]  sapiens  fiierit  AHTedd.  3  ea  om.A         4  a  cleo]  ad  eos  P 

secernitur  MPm2  edd.  6  tamquam]  iam  quam  P  tamen  A  7  faciamus^ 
8  a  tanto  (a  s.  m2)  A  tautum  M  libet  T  11  affirmauerim  AHMTedd. 

12  *a  me  non  (n  alt.  s.)  P  ergo  est  M  15  si  ab  eo  audirem  Tml  16  non 
anie  ammonere  add.  Am2  17  ut]  quamuis  Am2  18  inteiligam  A 

20  exaggerans  {om.  et)  A  21  audimus  Hml  22  attende  P  23  aut]  et  T 
ndhunc  Aml  deo*  (rum  ras.)  A  24  stultitiae  HmlP  est  superiorum  A 
25  uideam  (am  ex  0  m2)  A  26  discis  HP         27  lionorari  H  accepisse 

HMP     ratio*cinationis  (a  ras.)  P  ratiocinationes  //     28  id]  ut^     redere  Tml 


II  3,  8—10  153 

uel  hoc  contenti  sint,  quod  me  tecum  laborante  non  parum  eis  ad  ex- 
cogitandum  temporis  dedi,  uel,  si  uicti  patroni  nulla  quidem  sua 
culpa  consilio  libenter  auscultant,  et  in  hoc  iam  tibi  cedant  et  sint  in 
ceteris  cautiores. 

5  10.  Non  contemnam,  inquam,  quod  in  tua  defensione  Trygetius 

nescio  quid  etiam  perstrepens  dicere  cupicbat.  faciamque  bona  tua 
uenia;  nam  fortasse  non  bene  instructus  es,  qui  recens  liuic  negotio 
superuenisti,  ut  remoto  patrocinio  ipsos  causam  suam  peragentes 
audiam  patienter.  ut  coeperam.  —  Tum  Trygetius  Licentio  prorsus 

10  absente:  Quomodo  uultis,  inquit,  accipite  et  ridete  stultitiam  meam. 
non  mihi  uidetur  debere  dici  intellectus,  quo  intellegitur  ipsa 
stultitia,  quae  non  intellegendi  uel  sola  uel  maxima  causa  est.  — 
Non  facile,  inquam,  recuso  istud  accipere.  quamuis  enim  me 
multum  moueat,  quod    sentiat   Alypius,   quomodo    recte    possit 

15  quisque  docere,  qualis  sit  res,  quam  non  intellegit,  quan- 
tamque  menti  afferat  perniciem,  quod  mente  non  uidet  —  nam  id 
utique  attendens,  quod  tu  dixisti,  dicere  est  ueritus,  cum  ei  sit  ista 
etiam  de  doctorum  libris  nota  sententia  —  tamen  sensum  ipsum 
considerans  cor})oris  —  nam  et  isto  ipso  anima  utitur  et  ipsa  sola 

20  est  cum  intellectu  qualiscuraque  conlatio  —  adducor,  ut  dicam  nemi- 
nem  posse  uidere  tenebras.  quam  ob  rem  si  menti  hoc  est  intellegere, 
quod  sensui  uidere,  et  licet  quisque  ocuhs  apertis  sanis  purisque 
sit,  uidere  tanien  tenebras  non  potest,  non  absurde  dicitur  intellegi 
non  posse  stultitiam;  nam  nullas  alias  mentis  tenebras  nominamus. 

25  nec  iam  iUud  mouebit,  quomodo  stultitia  possit  non  intellecta  uitari. 
ut  enim  ocuUs  tenebras  uitamus  eo  ipso,  quo  nolumus  non  uidere, 
sic  quisquis  uolet  uitare  stultitiam,  non  eam  conetur  intellegere,  sed 
ea,  quae  possunt  inteliegi,  per  hanc  se  non  intellegere  doleat  eamque 
sibi  esse  praesentcm,  non  quo  ipsam  magis  intellegit  sed  quo  alia 

30  minus  intellegit,  sentiat. 


1  swntAPml  paruum  codd.  5  contem*nam  P  6  cupiebam  HmlMP 
8  tuam  ^  10  stulticia  r  13  enim  ^m2s./.  multum  me  ^  14  sentit 
AMT  edd.  15  dicere  A  non  add.  Pml  s.l.  16  aJt.  mentem  T  17  ueritus 
est  If        eiom.M  19  consideras  ^ml  animo  Am2T         21  meti  Pml 

22  quod — uidere  om.M         plurisque  Hml  24  nullos  Aml         nientes  P 

25  possit  stulticia  M  26  non  ojn.M  28  non  om.Aynl  alt.  inteilegi 

(in  s.  m2)P  intellegi  H^nl 


154  III.    D  e    0  r  d  i  n  e 

IV.  11.  Sed  ad  ordinem  redeamus,  iit  nobis  aliquando 
reddatur  Licentius.  illud  enim  ex  uobis  iam  requiro,  utrum  quae- 
cumque  agit  stultus  ordine  uobis  agere  uideatur.  nam  uidete, 
rogatio  quos  laqueos  habeat.  si  ordinc  dixeritis,  ubi  erit  illa 
definitio:  ordo  est,  quo  deus  agit  omnia,  quae  sunt,  si  etiam  5 
stultus,  quae  agit,  agit  ordine?  si  autem  ordo  non  est  in  his, 
quae  aguntur  ab  stulto,  erit  aliquid,  quod  ordo  non  teneat; 
neutrum  autem  uultis.  uidete  quaeso,  ne  cuncta  ipsius  ordinis 
defensione  turbetis.  —  Hic  item  Trygetius  —  nam  ille  alter  adhuc 
omnino  absens  erat  — :  Facile  est,  inquit,  huic  quidem  respondere  10 
conplexioni  tuae,  sed  me  in  praesentia  simihtudo  deficit,  qua  sen- 
tentiam  meam  uideo  asseri  inlustrarique  debere.  tamen  dicam,  quod 
sentio;  facies  enim  tu,  quod  paulo  ante  fecisti.  non  enim  illa  coni- 
memoratio  tenebrarum  ad  id,  quod  a  me  inuohitum  erat,  parum 
nobis  attuht  luminis.  namque  omnis  uita  stultorum  quamuis  per  15 
eos  ipsos  minime  constans  minimeque  ordinata  sit,  per  diuinam 
tamen  prouidentiam  necessario  rerum  ordine  includitur  et  quasi 
quibusdam  locis  illa  ineffabih  et  sempiterna  lege  dispositis  nuUo  modo 
esse  sinitur,  ubi  esse  non  debet.  ita  fit,  ut  angusto  animo  ipsam  so- 
lam  quisque  considerans  ueluti  magna  repercussus  foeditate  auer-  20 
setur.  si  autem  mentis  oculos  erigens  atque  diffundens  simul  uniuersa 
conhistret,  nihilnon  ordinatum  suisque  semper  uehiti  sedibus  distinc- 
tum  dispositumque  reperiet. 

12.  Quam  magna,  inquam,  quam  mira  mihi  per  uos  deus 
ihe  atque  ipse,  ut  magis  magisque  credere  adducor,  rerum  25 
nescio  quis  occuhus  ordo  respondet!  nani  ea  dicitis,  quae  nec 
quomodo  dicantur  non  uisa  nec  quomodo  ea  uideatis  inteUego; 
ita  ea  et  uera  et  aha  esse  suspicor.  simile  autem  ahquod  in  istani  sen- 
tentiam  tu  fortasse  unum  requirebas.  at  mihi  iam  occurrunt  innu- 
merabiha,  quae  me  ad  consentiendum  prorsus  trahunt.  quid  enim  30 
carniiice  tetrius?  quid  iho  animo  truculentius  atque  dirius?  at  inter 

2  iara  ex  uobis  edd.         6  ordine  agat  A        iis  m         9  item]  autem  A 
10  quidem  om.H  11  co*plexioni  (n  ras.)P  conexioni  J/  defecit  Aml 

13  tu  om.M  14  id  in  ras.  T  inuolutum  HMP  inuolutum  prolatum  ATm 
inuolutum  et  prolatura  a  19  debet]  dubitetP  22  inordinatum  (om.  nonj  A 
23  re*periet  (p  ras.)  P  reperit  A  24  pr.  quam]  et  quam  A  28  esse  om.M 
aliquid  AM  in]  non  A  30  subtrahunt  M  31  tetrius]  deterius  M  acrius  A 
durius  M 


II  4,   11—13  155 

ipsas  leges  locum  necessarium  tenet  et  in  bene  moderatae  ciuitatis 
ordinem  inseritur  estque  suo  animo  nocens,  ordine  autem  alieno 
poena  nocentium.  quid  sordidius,  quid  inanius,  dedecoris  et turpitudi- 
nis  plenius  meretricibus  lenonibus  ceterisque  hoc  genus  pestibus 
5  dici  potest?  aufer  meretrices  de  rebus  humanis,  turbaueris  omnia 
libidinibus;  constitue  matronarum  loco,  labe  ac  dedecore  dehone- 
staueris.  sicigitur  hoc  genus  hominum  per  suos  mores  impurissi- 
mum  uita,  per  ordinis  leges  condicione  uiHssimum.  nonne  in  cor- 
poribus  animantium  quaedam  membra,  si  sola  adtendas,  non  possis 

10  adtendere?  tamen  ea  naturae  ordo  nec,  quia  necessaria  sunt,  deesse 
uoluit  nec,  qiua  indecora,  eminere  permisit.  quae  tamen  deformia 
suos  locos  tenendo  meliorem  locum  concessere  meHoribus.  quid  nobis 
suauius,  quod  agro  uillaeque  spectacuhmi  congruentius  fuit  pugna 
illa    confhctuque   galhnaciorum   gallorum,    cuius    superiore    hbro 

15  fecimus  mentionem?  quid  abiectius  tamen  deformitate  subiecti 
uidimus?  et  per  ipsam  tamen  eiusdem  certaminis  perfectior  pul- 
chritudo  prouenerat. 

13.  Taha,  credo,  sunt  omnia,  sed  oculos  quaerunt.  soloecis- 
mos    et    barbarismos    quos    uocant,  poetae    adamauerunt;    quae 

20  schemata  et  metaplasmos  mutatis  appellare  nominibus  quam 
manifesta  uitia  fugere  malunt.  detraho  tamen  ista  carmini- 
bus,  suauissima  condimenta  desiderabimus.  congere  multa  in 
unum  locum,  totum  acre  putidum  rancidum  fastidibo.  transfer 
in  hberam  forensemque  dictionem,    quis    non  eam   fugere   atque 

25  in   theatra   se   condere   iubebit?    ordo    igitur   ea    gubernans    et 

14  cf.  I  8,  25  (p.  137,  28) 

3  {\ccons  AT edd.  4  plenis  i¥  meretribus  Pm2  6  locum  P 

decoie  Tml  dehonestaberis/^P  1  sit  M  itdi  ATm2  8  condicione(c  aZ^.in 
ras.)P  utilissimum  Ani2  9  posi  membra  add.  Am2 s.l.  sunt  quae  11  uc- 
luit**»+**(uoluit  ras.)P  indecore /iJ/Pmi  emin e  Tmi  12  continendo 
(i  ex  e)  A         13  quod  orn.AT         agri  M  uillaeque]  uillaque  quid  AT 

14  gallinatiorum  AT  15  mentionem  feciraus  M  adiectius  T  17  per- 
uenerat^ml  18solycismos//P  19quae^m2inras.  20scemataAmiiV/PTm2 
methaphasmos  Tmi  appellauere  J/a  21  m3i]uerunt  AT edd.  iste  Pm/ 
22  desiderauimus//il/Pm/  desiderabis ^m2  congere*  (s  ras.)A  23  agre  Pml 
putridum  a  fastidibis ^m2  tranfer  P  24  ditionem  P  ea  ex  eam  Aras. 
25  teatra  Tml  antris  a        se  condere]  secedere  jn        uidebit  T 


156  ill.    D  e    0  r  d  i  n  e 

moderans  ncc  apud  se  nimia  nec  ubilibet  aliena  esse  patietur. 
summissa  quaedam  impolitaeque  simillima  ipsos  saltus  ac  uenustos 
locos  sese  interponens  inlustrat  oratio.  quae  si  sola  sit.  pro- 
icis  ut  uilem;  si  autem  desit,  illa  pulchra  non  prominent,  non  in  suis 
quasi  regionibus  possessionibusque  dominantur  sibique  ipsa  propria  5 
luce  obstant  totumque  confundunt. 

V.  Magnae  et  hic  debcntur  ordini  gratiae.  mentientes  conchi- 
sionesaut  inrepentes  paulatim  uel  minuendo  uel  addendo  in  assensi- 
onem  falsitatis  quis  non  metuat,  quis  non  oderit?  saepe  tamcn  in 
disputationibus  ccrtis  et  suis  sedibus  conlocatae  tantum  ualent,  ut  lo 
nescio  quo  modo  per  eas  dulcescat  ipsa  deceptio.  nonne  hic  quoque 
ordo  ipse  laudabitur? 

14.  lam  in  musica,   in  geomctrica,  in  astrorum  motibus,  in 
numerorum  neccssitatibus  ordo  ita  dominatur,  ut,  si  quis  quasi  eius 
fontem  atque  ipsuni  pcnctrale  uidere  dcsideret,  aut  in  his  inueniat  i5 
aut  pcr  haec  eo  sine  uUo  errore  ducatur.  talis  enim  eruditio,  si  quis 
ea  moderate  utatur  —  nam  nihil  ibi  quam  nimium  formidandum  est 
—  talem  philosophiae  mihtem  nutrit  uel  etiam  duccm,  ut  ad  sum- 
mum  illum  modum,  ultra  quod  requirere  aliquid  nec  possit  ncc  dcbcat 
nec  cupiat,  qua  uult,  euolet  atque  perueniat  multosque  perducat,  20 
unde  iam,  dum  ipsis  humanis  rebus  teneatur,  sic  eas  dcspiciat  cuncta- 
que  discernat,  ut  nullo  modo  eum  moueat,  cur  ahus  optct  liberos 
habere  nec  habeat,  ahus  uxoris  nimia  fecunditate  torqueatur,  cgcat 
ille  pecunia,  qm  largiri  HberaUter  multa  paratus  est,  eiquc  dcfossae 
incubct  macer  et  scabiosus  fenerator,  ampla  patrimonia  hixurics  25 
dispergat  atque  diffundat,  uix  toto  die  lacrimans  mendicus  nummum 
impetret,  ahum  honor  cxtoUat  indignum,  lucidi  morcs  abscondantur 

in  turba. 

15.  Haec  et  alia  in  hominum  uita  cogunt  homines  plcrum- 
que  inpie  credere  nullo  nos  ordine  diuinae  prouidentiae  gubernari;  30 


1  aput  Pm2  2  submissa  AHMT  saltus]  altos  ^jh^T  altiis  ^m2 

3  sola^m2  in  ras.  4  desintilf  5  possessionibus  Tml  8  uel  addendo  om.A 
assessionem  P?n2  assentionem  T  9  in  otn.3/  10  pedibus  3/  collocare  « 
13  geni^metrica  (v  s.  0  rn2)  P  15  penetral  M  desiderat  A  16  eo  om.A 
talis — utaturom.3/  17ibi]ubique  Tubiqueest  J.  19quod]quemm  21eo5a 
23  nimia  uxoris  edd.  foecunditate  P  25  incumbet  AMynl  luxuriae  T 
luxuriosus  (osus  in  ras.)  A      26  tota  A 


II  4,   13—5,   16  157 

alios  autcm  pios  et  boiios  atque  splcndido  ingenio  praeditos,  qui 
neque  nos  deseri  a  summo  deo  possunt  in  animum  inducere  et  tamen 
rerum  tanta  quasi  caligine  atque  conmiixtionc  turbati  nullum  ordi- 
nem  uidcnt  uolentcsque  sibi  nudari  abditissimas  causas  crrores  suos 
5  saepe  etiam  carminibus  conqucruntur.  qui  si  hoc  solum  interrogent, 
cur  Itali  sempcr  screnas  hiemes  orent  et  item  semper  Getuha  nostra 
misera  sitiat,  quis  eis  facile  respondcbit  ?  aut  ubi  apud  nos  indagabi- 
tur  ilhus  ordinis  ulla  suspicio?  ego  autcm  si  quid  meos  moncre 
possum,  quantum  mihi  apparet  quantumque  sentio,  censco  illos  di- 

10  sciplinis  omnibus  erudiendos.  aliter  quippe  ista  sic  intellegi,  ut  hice 
clariora  sint,  nullo  modo  possunt.  si  autem  aut  pigriorcs  sunt  aut 
ahis  negotiis  praeoccupati  aut  iam  duri  ad  discendum,  fidei  sibi 
praesidia  parent,  quo  ihos  uinculo  ad  sesc  trahat  atquc  ab  his  horren- 
diset  inuohitissimis  mahs  hberet  iUe,  qui  ncminem  sibi  per  mysteria 

1.')  bene  crcdentem  pcrirc  permittit. 

16.  Duplcx  enim  est  uia,  quani  sequimur,  cum  rcrum  nos 
obscuritas  mouet,  aut  rationem  aut  certe  auctoritatem.  philc- 
sophia  rationem  promittit  et  uix  paucissimos  hberat.  quos 
tamcn    non   modo   non    contemnere   iha    mysteria    scd    soh\   in- 

20  tenegere,  ut  intenegenda  sunt,  cogit,  nunumque  ahud  habet  nego- 
tium,  quac  ucra  et,  ut  ita  dicam,  gernuma  philosophia  est,  quam  ut 
doceat,  quod  sit  omnium  rcrum  principium  sine  principio  quantusque 
in  eo  mancat  inteUectus  quidue  inde  in  nostram  sahitem  sinc  ulk 
degeneratione  manaucrit,   quem  unum  deum  omnipotentem,  cum 

25  quo  tripotentem  patrem  et  fihum  ct  sanctum  spiritum,  ueneranda 
mysteria,  quae  fide  sinccra  et  inconcussa  populos  hbcrant,  ncc  con- 
fusc,  ut  quidam,  nec  contunu^iose,  ut  nuUti,  praedicant.  quantum 
autcm  ihud  sit,  quod  hoc  ctiam  nostri  gencris  cor])us  tantus  propter 

9  cf.  Retract.  I  3,  4 

1  alii  m  pii  et  boiii  m  praediti  m  4  uolentes  Migne  G  sereuas 
(a  ex  u)A  hiemis  Aml  hyemes  T  7  misere  .4  respondeat  AT  indi- 
cabitiir  ^T  11  aZ^.  aut]  ut //m2  12  occupati  ^l  13  ad  sese] ;  desse 

Hin2M  14  ille  om..4  16estenim^  17  ratione  T  certe  on».3/  auc- 
toritate  AT  18  pormittit  //  19  contem*nere  P  20  nulhim  {om.  que 
aliu(l)  3/         21  germina  P  24  cum  quo  HMP  eo  quo  AT  eumque  edd. 

25  tripotentem]  patripotentem  M  spiritura  sanctum  A  T  edd.  ueneranda  HMP 
tlocent  ueneranda  AT  edd.  2G  mistcria  A  mystia  T  fides  IIMP  28  cor- 
poris  tantos  P 


158  III.    D  e    0  r  d  i  n  0 

nos  deus  adsumere  atque  agere  dignatus  est,  quanto  uidetur  uilius, 
tanto  est  clementia  plenius  et  a  quadani  ingeniosorum  superbia 
longe  alteque  remotius. 

17,  Anima  uero  unde  originem  ducat  quidue  hic  agat,  quantum 
agat  a  deo,  quid  habeat  proprium,    quod  alternat  in  utramque  5 
naturam,  quatenus  moriatur  et  quomodo  immortahs  j^robetur,  quam 
magni  putatis  esse  ordinis,  ut  ista  discantur?  magni  oninino  atque 
certi,  de  quo  breuiter,  si  tempus  fuerit,  post  ioquemur.  illud  nunc 
a  me  accipiatis  uolo,  si  quis  temere  ac  sine  ordine  disciplinarum  iu 
harum  rerum  cognitionem  audet  inruere,  pro  studioso  illum  curio-  lo 
sum,  pro  docto  creduhim,  pro  cauto  increduhim  fieri.   itaque  mihi 
quod  modo  interroganti  tam  bene  atque  apte  respondetis,  et  niiror 
unde  sit  et  cogor  cognoscere.   uideamus  tamen,  quo  usque  progredi 
uestra  hitens  possit  intentio.  iam  nobis  Licenti  etiani  uerba  reddan- 
tur,  qui  tam  diu  nescio  qua  cura  occupatus  ahenus  ab  hoc  sermone  15 
fuit,  ut  eum  ista  non  ahter  quam  eos  qui  non  assunt  familiares  no- 
stros  credam  esse  lecturum.  sed  redi  ad  nos  quaeso,  Licenti,  atque  hic 
totus  fac  ut  assis;  tibi  enim  dico.  nam  definitionem  meam  tu  pro- 
basti,  qua  dictum  est,  quid  sit  esse  cuni  deo,  cuni  quo  mentem  sa- 
pientis  manere   immobilem  me,   quantum  assequi   uakn),   docere  20 
uohiistis. 

VI.  18.  Sed  iliud  me  mouet,  quomodo,  cum  iste  sapiens,  quam- 
diu  inter  homines  uiuit,  in  corpore  esse  non  negetur,  quo  pacto  fiat, 
uteiuscorporehuc  atque  ihuc  uagante  niens  immobihs  maneat.isto 
enim  modo  potes  dicere,  cum  mouetur  nauis,  homines,  qui  in  ea  sunt,  25 
non  moueri,  quamuis  ab  ipsis  eam  possideri  gubernarique  fateamur. 
etenim  si  sola  eam  cogitatione  regerent  facerentque  ire,  quo  uellent, 
tamen,  cum  ea  moueantur,  non  possunt  iUi  qui  ibidem  constituti 

latqueagereom.3/    uilius]utilius  A      2quidamPm7      SaltequeHPjnlT 
lateque  AMPm2  edd.  5  agat  HMP  distet  AT  edd.  quod]  qiiid  A 

alternat  (e  s.  alt.'dm2)A  alternaestM  6  quatinusT  7  putetis  HMP 

dicantur  T  dicamus  (ca  m2)A  9  ac]  aut  T  10  studiose  Pml  12  apte] 
aperte  ^T  respondistis  ^Tm  13  agnoscere  4 Tm  14  lactens  4m2T 
lactans  ^mi  [\Q.QRi\\  AHMPm2T edd.  etiam  om.Tml  15  tandiu  J.T 
17  electurum  P  18  diffinitionem  A  19  mente  MP  sapientes  Aml 

2l\\o\\ihi\Medd.  23  corporee,rcore4m2  anie  (\\xo  add.  Hm2  nd  picto 
(pinms.)P  25potest.4?/ii  moueatur3/  28  moueatur  3/a  mouereturx^Tm 
possent  T 


II  5,  16—6,  19  159 

sunt  non  nioueri.  —  Non,  ait  Licentius,  animus  ita  est  in  corpore, 
ut  corpus  imperet  animo.  — Neque  ego  hoc  dico,  inquam;  sed  etiam 
eques  non  ita  est  in  equo,  ut  ei  equus  imperet,  et  tamen,  quamuis 
quo  uelit  equum  agat,  equo  moto  moueatur  necesse  est.  —  Potest, 
5  inquit,  sedere  ipse  immobilis.  —  Cogis  nos,  inquam,  definire,  quid 
sit  moueri;  quod  si  potes,  facias  uolo.  —  Prorsus,  inquit,  maneat 
quaeso  beneficium  tuum;  nam  manet  postulatio  mea,  et,  ne  me 
prorsus  interroges,  utrum  mihi  definire  placeat,  quando  id  facere 
potuero,  ipse  profitebor.  —  Quae  cum  dicta  essent,  puer  de  domo, 

10  cui  dederamus  id  negotii,  cucurrit  ad  nos  et  horam  prandii  esse 
nuntiauit.  tum  ego:  Quid  sit,  inquam,  moueri,  non  definire  nos  puer 
iste  sed  ipsis  oculis  cogit  ostendere.  eamus  igitur  et  de  isto  loco  in 
alium  locum  transeamus;  nam  nihil  est  aliud,  nisi  fallor,  moueri.  — 
Hic  cum  arrisissent,  discessimus. 

15  19.  At  ubi  refecimus  corpora,  quoniam  caelum  obduxerat  nubes, 

solito  loco  in  babieo  consedimus.  atque  ego:  Concedis  ergo,  inquam, 
Licenti,  nihil  esse  aiiud  motum  quam  de  loco  in  locum  transitum? 
—  Conccdo,  inquit.  —  Concedis  ergo,  inquam,  neminem  loco  esse, 
in  quo  non  fuerat,  et  motum  non  fuisse?  —  Non  intellego,  inquit. 

20  —  Si  quid,  inquam,  in  alio  loco  fuit  dudum  et  nunc  aiio  est,  motum 
esse  concedis?  —  Assentiebatur.  —  Ergo.  inquam,  posset  alicuius 
sapientis  uiuum  corpus  hic  modo  nobiscum  esse,  ut  animus  hinc 
abesset?  —  Posset,  inquit.  —  Etiamne,  inquam,  si  nobiscum  conlo- 
queretur  et  nos  aliquid  doceret  ?  —  Etiamsi,  inquit,  nos  ipsam  doceret 

25  sapientiam,  non  illum  dicerem  nobiscum  esse  sed  secum.  —  Xon 
igitur  in  corpore?  inquam.  —  Non,  inquit.  —  Cui  ego:  Corpus 
ilhid,  quod  caret  aninio,  nonne  mortuum  fateris,  cum  ego  uiuum 
proposuerim?  —  Nescio,  inquit,  quomodo  exphcem.  nam  et  corpus 
hominis  uiuum  esse  non  posse  uideo,  si  animus  in  eo  non  sit,  et  non 

:{0  possum  dicere,  ubiubi  sit  corpus  sapientis,non  eius  animum  esse  cum 

1  noii  ex  nam  Am2        2  hoc  ego  cdd.  ego  (hoc  om.)  M       4  quo  uelit  om.M 
uelit]  uelit  ire  ATedd.  modo  P  motu  AnJ  7  postulatio]  peticio  Tml 

8  prorsus  HMP  riirsus  ATm  definiri  T  diffiairi  A  tacere  IIMP 

9  domo  (mo  .s.  m2)  P  de  domo  ante  cucurrit  erhibet  M  10  ad  nos  om.A  csse 
om.T  11  nos  om.Ttnl  13  locv  (v  s.  o  m2)  P,  om.M  14  arisisset  M 
15  ad  Pml  16  inquam  concedis  ergo  A  17  in]  ad  ^  18  loco  P  in  loco  II M 
in  eo  loco  AT  edd.  20  alt.  alio]  in  alio  ATedd.  22  hoc  M  27  careret  AMTm 
careat  a       fatereris  ATm 


160  III.    D  e    0  r  d  i  n  e 

deo.  —  Ego,  inquam,  faciam,  ut  hoc  explices.  fortasse  enim,  quia 
ubique  deus  est,  quoquo  ierit  sapiens,  inuenit  deum,  cum  quo  esse 
possit.  itafit,  ut  possimus  et  non  negare  illum  de  loco  in  locum  trans- 
ire,  quod  est  moueri,  et  tamen  semper  esse  cum  deo.  —  Fateor, 
inquit.  corpus  illud  de  loco  in  locum  transitum  facere,  sed  men-  5 
tem  ipsam  nego,  cui  nomen  sapientis  inpositum  est. 

VII.  20.  Xunc  interim  tibi  cedo,  inquam,  ne  res  obscurissima 
et  diutius  diligentiusque  tractanda  inpediat  in  praesentia  propo- 
situm  nostrum.  sed  illud  uideamus,  quoniam  definitum  est  a  nobis, 
quid  sit  esse  cum  deo,  utrum  scire  possimus  etiam,  quid  sit  esse  sine  10 
deo,  quamuis  iam  manifestum  esse  arbitror.  nam  credo  uideri  tibi 
eos.  qui  cum  deo  non  sunt,  esse  sine  deo.  —  Si  possent,  inquit,  niihi 
uerba  suppetere,  dicerem  quod  tibi  fortasse  non  disphceret.  sed  peto 
perferas  infantiam  meam  resque  ipsas,  ut  te  decet,  ueloci  mente 
praeripias.  nam  isti  nec  cuni  deo  mihi  uidentur  esse  et  a  deo  tamen  15 
haberi,  itaque  non  possum  eos  sine  deo  esse  dicere,  quos  deus  habet. 
cum  deo  iteni  non  dico,  quia  ipsi  non  habent  deum,  si  quidem  deum 
habere  iam  inter  nos  pridem  in  sermone  illo,  quem  die  natah  tuo 
iucundissimum  habuimus,placuitnihil  aliud  esse  quam  deo  perfrui. 
sed  fateor  me  formidare  ista  contraria,  quomodo  quisque  nec  sine  20 
deo  sit  nec  cum  deo. 

21.  Xon  te  moueant  ista,  inquam.  nam  ubi  res  conuenit, 
quis  non  uerba  contemnat?  quare  iam  ad  illam  tandem  ordinis  defi- 
nitionem  redeamufe.  nam  ordinem  esse  dixisti,  quo  deus  agit  omnia. 
nihil  autem,  ut  uideo,  non  agit  deus;  nam  inde  tibi  uisum  est  nihil  25 
l)raeter  ordinem  posse  inueniri.  —  Manet,  inquit,  sententia  mea;  sed 
iam  uideo.  quid  sis  dicturus:  utrum  deus  agit,  quae  non  bene  agi 
confitemur.  —  Optime,  inquam ;  prorsus  oculum  in  mentem  iniccisti. 
s(  d  ut  uidisti,  quid  essem  dicturus,  ita  peto  uideas,  quid  respon- 

IS  cf.  Aug.  de  beat.  uit.  4,  34  (p.  115,  1) 

4  seiiiper  oia.Tml  5  lociim]  lo  s.  m2  P  eum  HM  7cedo  tibi  A 

11  fsse  manifcstum  AT  12  a)iie  non  add.  Hm2  s.I.  qui  13  suppetere  (te 

N.  'iu2)  A  fortasse  quod  tibi  cdd.  14  te  add.  Pml  s.l.  15  isti]  ipsi  AT  et  isti  a 
!♦)  quas  3/m-/  IS  natalitio  {om.  tm)  M  10  iocurdissiraum  AMPmlT 
Hsse  ex  est  T7h2  22  ista  om.T  23  contem+nat  P  ad  illam  iam  J/ 

24  (|Uod  M  25  uisum  tibi  edd.  27  pr.  agat  AHMT  idd.  28  eiecisti  a 
29p*.'to/^      a//..|UodJ 


II  6,  19-7,  22  161 

dendum  sit.  —  Atque  ille  nutans  capite  atque  umeris:  Turbamur, 
inquit.  —  Ethuicfortequaestionimatersuperuenerat.  atque  ille  post 
aliquantum  silentium  petit,  ut  a  me  hoc  ipsum  rursus  interrogare- 
tur;  cui  loco  superius  a  Trygetio  fuisse  responsum  non  omnino  ani- 
5  mum  aduerterat.   tum  ego:  Quid,  inquam,  uel  cur  tibi  repetam? 

actum,    aiunt,    ne    agas. 

quare  moneo  potius,  ut  ea,  quae  supra  dicta  sunt,  uel  legere  cures, 
si  audire  nequiuisti.  quam  quidem  absentiam  a  sermone  nostro  animi 
tui  non  aegre  tuli  diuque  ita  esse  pertuli,  ut  neque  illa  impedirem, 

10  quae  tecum  intentus  remotusque  a  nobis  pro  te  agebas,  et  ea  perse- 
querer,  quae  te  amittere  stilus  iste  non  sineret. 

22.  Nunc  illuc  quaero,  quod  nondum  discutere  diligenti  ratione 
temptauimus.  nam  ut  primum  nobis  istam  de  ordine  quaestionem 
nescio  quis  ordo  peperit,  memini  te  dixisse  hanc  esse  iustitiam  dei, 

15  qua  separat  inter  bonos  et  malos  et  sua  cuique  tribuit.  nam  est, 
quantum  sentio,  manifestior  iustitiae  definitio;  itaque  respondeas 
uelim,  utrum  tibi  uideatur  aliquando  deum  non  fuisse  iustum.  — 
Numquam,  inquit.  —  Si  ergo  semper,  inquam,  deus  iustus,  semper 
bonum  et  malum  fuerunt.  —  Prorsus,  inquit  mater,  nihil  aliud  uideo, 

sjc  quod  sequatur.  non  enim  iudicium  dei  fuit  uUum,  quando  mahim 
non  fuit,  nec,si  ahquando  bonis  et  mahs  sua  cuique  non  tribuit,  pot- 
est  uideri  iustus  fuisse.  —  Cui  Licentius :  Ergo  dicendum  nobis  censes 
semper  malum  fuisse  ?  —  Non  audeo,  inquit  illa,  hoc  dicere.  —  Quid 
ergo  dicemus?  inquam;  si  deus  iustus  est,  quia  iudicat  inter  bonos 

25  et  malos,  quando  non  erat  malum,  non  erat  iustus.  —  Hic  ilHs  tacen- 
tibus  animaduerti  Trygetium  respondere  uelle  atque  permisi.  at  ille : 
Prorsus,  inquit,  erat  deus  iustus.  poterat  enim  bonum  malumque 
secernere,  si  extitisset,  et  ex  ipso,  quo  poterat,  iustus  erat.    non 

4cf.  deord.  114, 11  (p.  154,  10)         6  Ter.  Phorm.  419  15  cf.  de  ord. 

I7,19(p.  133,30) 

1  sit]  estAT  hiiraeris  AHMPm2T  2  pos  Pml  3  aliquantulum  m 
petiit  edd.  4  animaduerterat  AHT  edd.  aduerterat  M  8  quide  T  9  per- 
tuli]  te  pertuli  AT  edd.  10  remotumque  P  remotumque  (i  uel  s  s.  um  m2)  H 
et]  ut  a  12  illud  AMTedd.  nondum]  numquam  (om.  discutere)  A  13  pri- 
mum  (a  s.  u  m2)P  a  nobis  AT  14  pepercrit  Aa  15  quae  ATedd. 

estHMP  nuUa  estATedd.  16  diffinitio  T  22  censes]  censes  inquit  ATedd. 
23  mahim  semper  AT  semper]  super  M  24  deus]  deus  ideo  AMTedd.  28  ex 
HMP  eoATm 

LXIII.  Augu3t.  I  pars  III.  ed.  K  n  o  e  1 1.  H 


162  III.    D  e    0  r  d  i  n  e 

enim,  cum  dicimus  Ciceronem  prudenter  inuestigasse  coniurationem 
Catilinae,  temperasse,  nullo  corruptum  fuisse  praemio,  quo  parceret 
malis,  iuste  illos  summo  supplicio  senatus  auctoritate  mactasse,  for- 
titer  sustinuisse  omnia  tela  inimicorum  et  molem,  ut  ipse  dixit,  inui- 
diae,  non  in  eo  fu^ssent  uirtutes  istae,  nisi  Catilina  rei  publicae  tan-  5 
tam  perniciem  comparasset.  uirtus  enim  per  se  ipsa,  non  per  aliquod 
huius  modi  opus  consideranda  est  et  in  homine,  quanto  magis 
in  deo,  si  tamen  in  angustiis  rerum  atque  uerborum  componere  ilhs 
quoquo  modo  ista  permittimur.  nam  ut  intellegamus,  quia  deus 
semper  iustus  fuit,  quando  extitit  malum,  quod  a  bono  seiungeret,  10 
nihil  distulit  sua  cuique  tribuere;  non  enim  tunc  ei  erat  discenda 
iustitia,  sed  tunc  ea  utendum,  quam  semper  habuit. 

23.  Quod  cum  et  Licentius  et  mater  intenta  necessitate  appro- 
bassent :  Quid,  inquam,  dicis,  Licenti  ?  ubi  est,  quod  tam  magnopere 
asseruisti,  nihil  praeter  ordinem  fieri?  quod  enim  factum  est,  ut  ma-  ib 
lum  nasceretur,  non  utique  dei  ordine  factum  est,  sed  cum  esset  na- 
tum,dei  ordine  inclusum  est. —  Et  ille  ammirans  ac  moleste  ferens, 
quod  tam  repente  bona  causa  esset  lapsa  de  manibus :  Prorsus,  jnquit, 
ex  illo  dico  coepisse  ordinem,  ex  quo  malum  esse  coepit.  —  Ergo,  in- 
quam,  ut  esset  ipsum  malum,  non  ordine  factum  est,  si,  postquam  20 
malum  ortum  est,  ordo  esse  coepit.  [semper  erat  ordo  apud  deum  et 
aut  semper  fuit  nihil,  quod  dicitur  malum,  aut,  si  ahquando  inuenitur 
coepisse,  quia  ordo  ipse  aut  bonum  est  aut  ex  bono  est,  numquam 
aliquid  sine  ordine  fuit  nec  erit  aliquando.  quamuis  et  nescio  quid 
potius  occu,rrit,  sed  illa  consuetudine  obliuionis  elapsum  est;  quod  25 
credo  ordine  contigisse  pro  merito  uel  gradu  uel  ordine  uitae.]  — 
Nescio  quomodomihi,  inquit,  effugit  quam  nunc  sperno  sententia; 

4  cf.  Cic.  Cat.  I  23.  27 

2  catillinae  P  teniperasse  HMP  temperanter  AmlTedd.  et  tempe- 

ranter  Atn2  3  illo  P  5  in  om.M  isti  M  catillina  P  tantum  Pml 
m  tantam  A  6  se  add.  Pm2  s.l.  ipsam  AM  edd.  7  huiusce  modi  M 

et  expunxit  Pm2,  om.A  8  illi*(s  ras.)A  9  ista  quoquomodo  edd.  per- 
mittitiir  H  edd.  permittuntur  M  11  distribiiere  a  ei  tunc  A  12  quia  a 
13  pr.  et  om.M  intenta  P  in  tanta  AHMTedd.  14  licenti  dicis  M  iam  A 
15inseruistiilf  Idesseom.MmlT  21  ortuum  Pm2  sempererat— 26ordine 
uitae  ATedd.,  inclusi,  cum  desint  in  HMP  semper]  sed  semper  m  23  pr. 
bon  Tml  bonus  Tm2a       27  mihi  om  M       sentent'am  ATedd. 


II  7,  22—24  163 

non  enim  debui  dicere,  postquam  malum  natum  est,  coepisse  ordi- 
nem,  sed  ut  illa  iustitia,  de  qua  Trygetius  disseruit,  ita  et  ordinem 
tuisse  apud  deum,  sed  ad  usum  non  uenisse,  nisi  postquam  mala 
esse  coeperunt.  —  Eodem,  inquam,  relaberis;  illud  enim,  quod  mini- 
5  me  uis,  inconcussum  manet.  nam  siue  apud  deum  iuit  ordo  siue  ex 
illo  tempore  esse  coepit,  ex  quo  etiam  malum,  tamen  malumillud 
praeter  ordinem  natum  est.  quod  si-  concedis,  fateris  aliquid  praeter 
ordinem  posse  fieri,  quod  causam  tuam  debilitat  ac  detruncat;  si 
autem  non  concedis,  incipit  dei  ordine  natum  malum  uideri  et  ma- 

10  lorum  auctorem  deum  fateberis,  quo  sacrilegio  mihi  detestabilius 
nihil  occurrit.  —  Quod  cum  siue  non  intellegenti  siue  dissimilanti 
se  intellexisse  uersarem  saepius  et  uoluerem,  nihil  habuit  ahud,  quod 
diceret,  et  se  silentio  dedit.  tum  mater:  Ego,  inquit,  non  puto 
nihil  potuisse  praeter  dei  ordinem  fieri,  quia  ipsum  malum,  quod 

15  natum  est,  nullo  modo  dei  ordine  natum  est,  sed  illa  iustitia  id  in- 
ordinatum  esse  non  siuit  et  in  sibi  meritum  ordinem  redegit  et 
conpuht. 

24.  Hic  ego,  cum  omnes  cernerem  studiosissime  ac  pro  suis  quem- 
que  uiribus  deum  quaerere  sed  ipsum,  de  quo  agebamus,  ordinem  non 

20  tenere,  quoadillius  ineffabihs  maiestatis  intellegentiamperuenitur: 
Orouos,inquam,  si,  ut  uideo,niultum  dihgitis  ordinem,ne  nos  prae- 
posteros  et  inordinatos  esse  patiamini.  quamquam  enim  occultissi- 
ma  ratio  se  demonstraturam  polhceatur  nihil  praeter  diuinum  ordi- 
nem  fieri,  tamen  si  quempiam  ludi  magistrum  audiremus  conantem 

25  docere  puerum  syllabas,  quem  prius  litteras  nemo  docuisset,  non 
dico  ridendum  tamquam  stultum,  sed  uinciendum  tamquam  furio- 
sum  putaremus  non  ob  ahud,  opinor,  nisi  quod  docendi  ordinem  non 
teneret.  at  multa  talia  et  inperitos,  quae  a  doctis  reprehendantur 
ac  derideantur,  et  dementes  homines,  quae  nec  stultorum  iudicium 

30  fugiunt,  facere  nemo  ambigit,  et  tamen  etiam  ista  onmia,  quae  fate- 

18—166,  25  cf.  [Eugippii]  Excerpta  n.  23  p.  124—128  KnoeJl 

3  apudeum  A  ad  oni.A  usum]  usum  eius  ATa  8  posse  om,M  ac] 
et  Tml  10  auctorem  deum  (m  deum  in  ras.)  T  11  dissimulanti  AHMT 
12  se  om.A  euoluerem  AT  reuoluerem  edd.  habuit  aliud  scripsi  aliud  HMP 
habuit  ATedd.  13  se  otnM  15  alt.  est  omM  16  sinit  ATml  ordinem 
meritum  A  redigit  Pml  18  quoque  If  21  multum  (um  ex  is)A 

praepoteros  Tml        22  quan*quam  P  quaquam  T        25  sillabas  A        27  posi 
pr.  non  add.  Pm2  s.l.  hoc       ut  opinor  a       29  iudicum  HPml 

11* 


164  III.    De    ordine 

mur  esse  peruersa,  non  esse  praeter  diuinum  ordinem  alta  quaedam 
et  a  multitudinis  uel  suspicione  remotissima  disciplina  se  ita  studi- 
osis  et  deum  atque  animas  tantum  amantibus  animis  manifestaturam 
esse  promittit,  ut  non  nobis  summae  numerorum  possint  esse 
certiores,  5 

VIII.  25.  Haec  autem  disciplina  ipsa  dei  lex  est,  quae  apud 
eum  fixa  et  inconcussa  semper  manens  in  sapientes  animas  quasi 
transcribitur,  ut  tanto  se  sciant  uiuere  melius  tantoque  sublimius, 
quanto  et  perfectius  eam  contemplantur  intellegendo  et  uiuendo 
custodiunt  diligentius.  haec  igitur  disciplina  eis,  qui  illam  nosse  10 
desiderant,  simulgeminum  ordinem  sequi  iubet,  cuius  una  pars  uitae, 
altera  eruditionis  est.  adulescentibus  ergo  studiosis  eius  ita  uiuendum 
est,  ut  a  ueneriis  rebus,  ab  inlecebris  uentris  et  gutturis,  ab  inmodesto 
corporis  cultu  et  ornatu,  ab  inanibus  negotiis  ludorum  ac  torpore 
somni  atque  pigritiae,  ab  aemulatione  obtrectatione  inuidentia,  ab  15 
honorum  potestatumque  ambitionibus,  ab  ipsius  etiam  laudis  im- 
modica  cupiditate  se  abstineant,  amorem  autem  pecuniae  totius  suae 
spei  certissimum  uenenum  esse  credant.  nihil  eneruiter  faciant, 
nihil  audacter.  in  peccatis  autem  suorum  uel  pellant  omnino  iram 
uel  ita  frenent,  ut  sit  pulsae  simiUs.  neminem  oderint,  nulla  uitia  20 
non  curare  uehnt.  magnopere  obseruent,  cum  uindicant,  ne  nimium 
sit,  cum  ignoscunt,  ne  parum.  nihil  puniant,  quod  non  ualeat  ad 
meUus,  nihil  indulgeant,  quod  uertat  in  peius.  suos  putent  om- 
nes,  in  quos  sibi  potestas  data  fuerit.  ita  seruiant,  ut  eis  dominari 
pudeat,  ita  dominentur,  ut  eis  seruire  delectet.  in  ahenorum  autem  25 
peccatis  molesti  non  sint  inuito.  inimicitias  uitent  cautissime, 
ferant  aequissime,  finiant  citissime.  in  omni  uero  contractu  atque 
conuersatione  cum  hominibus  satis  est  seruare  unum  hoc  uulgare 
prouerbium :  nemini  faciant,  quod  pati  nolunt.  rem  pubHcam  nohnt 
administrare  nisi  perfecti,  perfici  autem  uel  intra  aetatem  sena-  30 
toriam  festinent  uel  certe  intra  iuuentatem.  sed  quisquis  seroad  ista 

2istaMm2  7  insipientes  (otn.  in)  i4m2  12ita]uitaM  13  uenereis 
AHMT  indomesto  T  immoderato  A  14  ac  torcorpore  P  a  torpore  ^TfiM^;. 
edd.  15  sumni  T  I9audaciterm  20  similiter  M  21  non  om.M  22  ualeant 
HMP  23impeiusT  24seruiatPm2  26inuictoTmi  27  finiant  citissime 
ferant  aequissime  P  28  hoc  unum  {ex  unus)  prouerbium  uulgare  A  hoc  unum 
u.  pr.  M  31  festinant  Pml  certe  om.A  iuuentutem  AMT  Eug.  edd.  se  ad 
ista  AT  Eug. 


II  7,  24—9,  26  165 

se  conuerterit,  non  arbitretur  nihil  sibi  esse  praeceptum;  nam  ista 
utique  facilius  decocta  aetate  seruabit.  in  omni  autem  uita  loco  tem- 
pore  amicos  aut  habeant  aut  habere  instent.  obsequantur  dignis 
etiam  non  hoc  expectantibus,  superbos  minus  curent,  minime  sint. 
5  apte  congruenterque  uiuant,  deum  colant  cogitent  quaerant  fide 
spe  caritate  subnixi.  optent  tranquilhtatem  atque  certum  cursum 
studii  sui  omhiumque  sociorum  et  sibi  quibusque  possunt  mentem 
bonam  pacatamque  uitam. 

IX.  26.  Sequitur,  ut  dicam,  quomodo  studiosi  erudiri  debeant, 

10  qui  sicut  dictum  est  uiuere  instituerunt.  ad  discendum  item  neces- 
sario  duphciter  ducimur,  auctoritate  atque  ratione.  tempore 
auctoritas,  re  autem  ratio  prior  est.  ahud  est  enim,  quod  in  agendo 
anteponitur,  ahud,  quod  pluris  in  appetendo  aestimatur.  itaque 
quamquam  bonorum  auctoritas  imperitae  multitudini  uideatur  esse 

15  salubrior,  ratio  uero  aptior  eruditis,  tamen,  quia  nullus  hominum  nisi 
ex  imperito  peritus  fit,  nullus  autem  imperitus  nouit,  qualem  se  de- 
beat  praebere  docentibus  et  quah  uita  esse  docihs  possit,  euenit,  ut 
omnibus  bona  magna  et  occulta  discere  cupientibus  non  aperiat  nisi . 
auctoritas  ianuam.    quam  quisque  ingressus  sine  uha  dubitatione 

20  uitae  optimae  praecepta  sectatur,  per  quae,cum  docihsfactusfuerit, 
tum  demum  discet  et  quanta  ratione  praedita  sint  ea  ipsa,  quae  se- 
cutus  est  ante  rationem,  et  quid  sit  ipsa  ratio,  quam  post  auctorita- 
tis  cunabula  firmus  et  idoneus  iam  sequitur  atque  conprehendit,  et 
quid  intellectus,  in  quo  uniuersa  sunt  — uelipsepotiusuniuersa  — et 

25  quid  praeter  uniuersa  uniuersorum  principium.  ad  quam  cognitionem 
in  hac  uita  peruenire  pauci,  ultra  quam  uero  etiam  post  hanc  uitam 
nemo  progredi  potest.  qui  autem  sola  auctoritate  contenti  bonis  tan- 
tum  moribus  rectisque  uotis  constanter  operam  dederint  aut  contem- 
nentes  aut  non  ualentes  disciphnis  hberahbus  atque  optimis  erudiri, 

30  beatos  eos  quidem,  cum  inter  homines  uiuant,  nescio  quo  modo  ap- 


1  conuertens  M  2  decocta  aetate  facilius  M  3  insistant  A 

4  extentibus  Aml  7  studiis  suis  AT  Eug.  edd.  13  plures  Pml  16  fit]  sit  M 
1 7  nocentibus  HP  possit  esse  docilis  A  docibilis  Eng.  20  fastus  ex  factus  P 
21  dicet  Tml         ipmedktsi  AT  Eug.         sequutus  T  23  conpraehendit  P 

24  ipsa  Ma         pr.  uniuers*  (a  s.  ras.)  P  25  quicquid  T         26  uero  (o  ras 

ex  e)  P  27  tantum  ex  tamen  Tm2  28  contempnentes  AP  30  uiuunt 
A  Tm2  Eug.  edd.  uiunt  Tml 


166  III.    De    ordine 

pellem,  tamen  ineoncusse  credo,  mox  ut  hoc  corpus  reliquerint,eos, 
quo  bene  magis  minusue  uixerunt,eo  facilius  aut  difficilius  liberari. 

27.  Auctoritas  autem  partim  diuina  est,  partim  humana,  sed 
uera  firma  summa  ea  est,  quae  diuina  nominatur.  in  qua  metuenda 
est  aeriorum  animalium  mira  fallacia,  quae  per  rerum  ad  istos  sensus  5 
corporis  pertinentium  quasdam  diuinationes  nonnuUasque  senten- 
tias  decipere  animas  facillime  consuerunt  aut  periturarum  fortuna- 
rum  curiosas  aut  fragiUum  cupidas  potestatum  aut  inanium  formi- 
dulosas  miracuiorum.  illa  ergo  auctoritas  diuina  dicenda  est,  quae 
non  soium  in  sensibilibus  signis  transcendit  oninem  humanam  facul-  10 
tatem  sed  et  ipsuni  hominem  agens  ostendit  ei,  quo^usque  se  propter 
ipsum  depresserit,  et  non  teneri  sensibus,  quibus  uidentur  iUa 
miranda,  sed  ad  inteUectum  iubet  euolare  simul  demonstrans, 
et  quanta  hic  possit  et  cur  haec  faciat  et  quam  parui  pendat. 
doceat  enim  oportet  et  factis  potestatcm  suam  et  humiUtate  15 
clementiam  et  praeceptione  naturam,  quae  omnia  sacris, 
quibus  initiamur,  secretius  firmiusque  traduntur,  in  quibus 
bonorum  uita  faciUime  non  disputationum  ambagibus  sed 
mysteriorum  auctoritate  purgatur.  humana  uero  auctoritas 
plerumque  faUit,  in  eis  tanien  iure  uidetur  exceUere,  qui,  quan-  20 
tum  imperitorum  sensus  capit,  multa  dant  indicia  doctrinarum  sua- 
rum  et  non  uiuunt  aiiter,  quam  uiuendum  esse  praecipiunt.  quibus 
si  aUqua  etiam  fortunae  munera  accesserint,  quorum  appareant  usu 
magni  conte/ntuquemaiores.difficiUimum  omnino  est,  ut  eisquisque 
uiuendi  praecepta  dantibus  credens  recte  uituperetur.  25 

X.  28.  Hic  Aiypius:  Permagna,  inquit,  uitae  imago  abs  te  ante 
ocuios  nostros  cum  piene  tum  breuiter  constituta  est,  cui  quamuis 
cotidianis  praeceptis  tuis  inhiemus,  tamen  nos  hodie  cupidiores  fia- 
grantioresque  reddidisti.  ad  quam,  si  fieri  posset,  non  soium  nos 
ueruni  etiam  cunctos  homines  iam  peruenire  et  eideni  inhaerere  .30 

13  cf.  Retract.  I  3,  3        23  cf.  Retract.  I  3,  2 

1  hoc  om.M  2  qiio]  qui  M  4  ea  om.  m  5  arreorum  A  sensos  Pml 
6  sententias  HMP  potentias  AT  Eug.  cdd.  7  fornarum  P  8  cnpiditas  P 
formidolosas  ^//3/T  10  transcendet //3/P  11  et  ow.M  eis  P  12  ipsum] 
eum  Am2  s.  l.  et]  sed  M  tenere  HMP  14  penda*t  (n  ras.)  A 

16  praeceptionem  P       20  uidetur  (n  .s.  0  m.2)A        24  contentumque  P  conten- 
tuque3/  conteptuque  T       maiores  in  ras.  T,  om.M       .30  inhere  T 


II  9,  26—10,  29  167 

cuperem,  si,  ut  haec  auditu  mirabilia,  ita  essent  imitatione  facilia. 
nam  nescio  quo  modo  —  quod  utinam  uel  a  nobis  procul  absit!  — 
animus  humanus  dum  haec  audiendo  caeiestia  diuina  ac  prorsus 
uera  esse  proclamet,  in  adpetendo  aliter  se  gerit,  ut  mihi  uerissi- 
5  mum  uideatur  aut  diuinos  homines  aut  non  sine  diuina  ope  sic 
uiuere.  —  Cui  ego:  Haec  praecepta  uiuendi,  quae  tibi,  ut  semper, 
plurimum  placent,  Alypi,  quamuis  hic  meis  uerbis  pro  tempore  ex- 
pressa  sint,  non  tamen  a  me  inuenta  esse  optime  scis.  his  enim  ma- 
gnoruni  hominum  et  paene  diuinorum  libri  plenissimi  sunt,  quod  non 

10  propter  te  mihi  dicendum  putaui  sed  propter  istos  adulescentes,  ne 
in  eis  quasi  auctoritatem  meam  iure  contemnant.  nam  mihi  omnino 
illos  nolo  credere  nisi  docenti  rationemque  reddenti,  propter  quos 
pro  rerum  magnitudine  concitandos  etiam  te  arbitror  istum  inter- 
posuisse  sermonem.  non  enim  tibi  sunt  ad  sequendum  ista  difficilia, 

15  quae  tanta  rapuistiauiditate  tantoque  in  ea  naturae  admirabilis  im- 
petu  ingressus  es,  ut  ego  tibi  uerborum,  tu  mihi  rerum  magister  effec- 
tus  sis.  non  enim  est  modo  ulla  causa  mentiendi  aut  saltem  occasio; 
nam  neque  te  falsa  tua  laude  studiosiorem  fieri  puto  et  hi  adsunt, 
qui  utrumque  nouerunt,  et  ei  sermo  iste  mittetur,  cui  nostrum 

Jio  nuUus  ignotus  est. 

29.  Bonos  autem  uiros  deditosque  optimis  moribus,si  non  aliter 
sentis  atque  dixisti,  pauciores  te  arbitror  esse  credere,  quam  mihi 
probabile  est;  sed  multi  penitus  latent,  item  multorum  non  laten- 
tium  ea  ipsa,  quae  mira  sunt,  latent;  in  animo  enim  sunt  ista,  qui 
25  neque  sensu  accipi  potest  et  plerumque,  dum  congruere  uult  uitio- 
sorum  hominum  conloquiis,  ea  dicit,  quae  aut  probare  aut  adpetere 
uideatur.  multa  etiam  facit  non  hbenter  propter  aut  uitandum  odium 
hominum  aut  ineptiam  fugiendam,  quod  nos  audientes  aut  uidentes 


1  si,  ut  haec]  si  liaec  sicuti  (sicut  A)  sunt  AT  si  haec  siciiti  edd.  2  quod — 
nobis  om.M  quod  AT  uel  HP  4  esse  mn.M  se  gerit]  egerit  AT  7  per- 
plurimum  P  uerbis  meis  M  9  quae  ex  quod  A  10  dicendum  mihi  edd. 
istos  om.H  11  contempnant  P  contepnant  T  13  arbitror  te  .4.  15  naturae 
in  ea  (ea  T)  AT  natura  Pa  admirabili*  (s  ras.  P)  MP  impletu  Pml 
17  est  om.A  saltim  AMP  18  super  te  in  A  ne  eras.  stulta  laude  {om. 
tua.)  Mml  hii  AT  assunt  AM  19mittitur  J.T  22  atque]  quam //m2  s./. 
23  paenitus  AP  24  latent]  latent  te  ATedd.  25  dum  Am2  s.l.  congrue  T, 
om.M       26  dicunt  T        27  aut  propter  M 


168  III.    De    ordine 

difficile  aliter  existimamus,  quam  sensus  iste  renuntiat,  eoque  fit, 
ut  multos  non  tales  esse  credamus,  quales  et  se  ipsi  et  eos  sui  familia- 
res  nouerunt,  quod  tibi  ex  amicorum  nostrorum  quibusdam  magnis 
animi  bonis,  quae  nos  soli  scimus,  persuadeas  uelim.  nam  error  iste 
non  minima  et  hac  causa  nititur,  quod  non  pauci  se  subito  ad  bonam  5 
uitam  miramque  conuertunt  et,  donec  aliquibus  clarioribus  factis 
innotescant,  quales  erant,  esse  creduntur.  nam  ne  longius  abeam, 
quis  istos  adulescentes,  qui  antea  nouerat,  facile  credat  tam  studiose 
magna  quaerere,  tantas  repente  in  hac  aetate  indixisse  inimicitias 
uokiptatibus  ?  ergo  hanc  opinionem  pellamus  ex  animo;  nam  et  10 
illud  diuinum  auxilium,  quod,  ut  decebat,  religiose  in  ultimo  ser- 
monis  tui  posuisti,  latius,  quam  nonnuUi  opinantur,  officium  clemen- 
tiae  suae  per  uniuersos  populos  agit.  sed  ad  disputationis  nostrae, 
si  placet,  ordinem  redeamus  et,  quoniam  de  auctoritate  satis  dictum 
est,  uideamus,  quid  sibi  ratio  uelit.  15 

XI.  30.  Ratio  est  mentis  motio  ea,  quae  discuntur,  distinguendi 
et  conectendi  potens,  qua  duce  uti  ad  deum  intellegendum  uel 
ipsam  quae  aut  in  nobis  aut  usque  quaque  est  animam  rarissimum 
omnino  genus  hominum  potest  non  ob  aliud,  nisi  quia  in  istorum 
sensuum  negotia  progresso  redire  in  semet  ipsum  cuique  difficile  20 
est.  itaque  cum  in  rebus  ipsis  fallacibus  ratione  totum  agere  homines 
moUantur,  quid  sit  ipsa  ratio  et  quaUs  sit,  nisi  perpauci  prorsus 
ignorant.  mirum  uidetur,  sed  tamen  se  ita  res  habet.  satis  est  hoc 
dixisse  in  praesentia;  nam  si  uobis  rem  tantam,  sicut  intellegenda 
est,  nunc  ostendere  cupiam,  tam  ineptus  sim  quam  adrogans,  si  uel  25 
me  illam  iam  percepisse  profitear.  tamen  quantum  dignata  est  in  res, 
quae  nobis  notae  uidentur,  procedere,  indagemus  eam,  si  possumus, 
interim,  prout  susceptus  sermo  desiderat. 

1  aliter]  aliiid  T  aliquid  aliud  ^m2  m  ras.  quam]  orn.A,  inmg.m2: 

nisi  quod  3  quibusdam  om.M  5  pr.  non]  ♦♦*n  T  et  hac  HP  ex  hac  MTa 
hac  Am  nutritur  4T  paucis  M  G  miian^Rmque  AT  edd.  factis  clari- 
oribus  ^  7  ignotescant  T  8  quis  4T  qui  ^MP  id  est  quomodo /^m2s.Z. 
nouerant  M  9  indixisset  Tml  11  dicebat  M  12  tui  s.  ras.  Am2  ultra 
officium  a  16  motus  A  17  intellegent  dum  P  18  usquequa  {om.  que)  A 
19  nisi  Tm2  s.l.  20  progresso  (v  s.  0  m2)  P  ipsum]  ipsum  et  ipsum  HM 
21  in  om. 3/  homines  agere3f  22  pr.  Mtom.A  23  ignorat Pm2  24  dixisti 
HMP  25  tam]  tamen  H  sum  Aml  26  me  om.A  iam  om.M 

♦♦***profitear  (fatear  ras.)  A       27  idagemus  MP       possimus  T 


II  10,  29—11,  32  169 

31.  Ac  priiniini  uideamus,  ubi  hoc  uerbuni,  quod  ratio  uocatur, 
frequentari  solet;  nam  illud  nos  mouere  maxime  debet,  quod  ipse 
homo  a  ueteribus  sapientibus  ita  definitus  est:  homo  est  animal  ra- 
tionale  mortale.  hic  genere  posito,  quod  animal  dictum  est,  uidemus 

5  additas  duas  differentias,  quibus  credo  adn  -nendus  erat  homo,  et 
quo  sibi  redeundum  esset  et  unde  fugiendum.  nam  ut  progressus 
animae  usque  ad  mortalia  Inpsus  est,  ita  refJiessus  esse  in  rationem 
debet;  uno  uerbo  a  bestiis,  quod  rationale,  alio  a  diuinis  separatur, 
quod  mortale  dicitur.  ilhid  igitur  nisi  tenuerit,  bcstia  erit,  hinc  nisi 

10  se  auerterit,  diuina  non  erit.  sed  quoniam  solent  doctissimi  uiri, 
quid  inter  rationale  ac  rationabile  intersit,  acute  subtihterque  dis- 
cernere,  nullo  modo  est  ad  id  quod  instituimus  neglegendum.  nam 
rationale  esse  dixerunt,  quod  ratione  uteretur  uel  uti  posset,  ratio- 
nabile  autem,  quod  ratione  factum  esset  aut  dictum.  itaque  has 

15  balneas  rationabiles  possumus  dicere  nostrumque  sermonem,  ratio- 
nales  autem  uel  ilhim,  qui  has  fecit,  uel  nos,  qui  loquimur.  ergo 
procedit  ratio  ab  anima  rationah  scihcet  in  ea,  quae  uel  fiunt 
rationabiha  uel  dicuntur. 

32.  Duo  igitur  uideo,  in  quibus  potentia  uisque  rationis  possit 
20  ipsis  etiam  sensibus  admoueri,  opera  hominum,  quae  uidentur,  et 

uerba,  quae  audiuntur.in  utroque  autem  utitur  mens  gemino  nuntio 
pro  corporis  necessitate,  uno,  qui  oculorum  est,  altero  aurium. 
itaque  cum  ahquid  uidemus  congruentibus  sibi  partibus  figuratum, 
non  absurde  dicimus  rationabihter  apparere,  itemque,  cuni  ahquid 

25  bene  concinere  audimus,  non  dubitamus  dicere,  quod  rationabihter 
sonat.  nemo  autem  non  rideatur,  si  dixerit:  'rationabihter  ok^t'  aut 
'rationabihtersapit'aut  rationabihtermolleest'  nisiforteinhis,  quae 
propter  ahquid  ab  hominibus  procurata  sunt,  ut  ita  olerent  uel 
saperent  uel  feruerent  uel  quid  ahud,  ut,  si  quis  locum,  unde  gra- 

30  uibus  odoribus  serpentes  fugantur,  rationabihter  dicat  ita   ok^re 

3  cf.  Cic.  Acad.  II  21 

1  quod  add.  Pm2  s.l.  quo  II Ma  2  illum  T  3  anima  Pml  5  auditas  M 
7  es*se  (t  ras.)  P  8  et  alio  cdd.  10  erit]  recipit  M  sed  om.A  11  ac] 
ct  cdd.  13  ratioi;**e  (al  ras.)  .4  16  loquitur  Pmi  ITprocedat^  ISrati- 
onalia  Ilml  19  igitur]  ergo  edd.  20  etiam  ipsis  A  amoueri  T  21  mens 
utitur  M  22  aurium]  qui  aurium  edd.  23  fi*guratum  (g  ras.)  P  2(5  ride- 
tur  AT        27  iis  m        29  grauius  //        :^0  ita  om.AT 


170  III.    De    ordine 

causam  intuens,  quare  sit  factum,  aut  pocuium,  quod  medicus  con- 
fecerit.  rationabiliter  amarum  esse  uel  dulce,  aut  quod  temperari 
languido  solium  iusserit,  calere  rationabiliter  aut  tepere.  nemo 
autem  hortum  ingressus  et  rosam  naribus  admouens  audet  ita  lau- 
dare:  quam  rationabiliter  fragrat!  nec  si  medicus  illam,ut  olfaceret,  5 
iusserit  —  tunc  enim  praeceptum  uel  datum  illud  rationabiliter,  non 
tamen  olere  rationabiliter  dicitur  —  nec  propterea,  quia  naturalis 
ille  odor  est.  nam  quamuis  a  coco  pulmentum  condiatur,  ratio- 
nabiliter  conditum  possumus  dicere,  rationabiliter  autem  sapere, 
cum  causa  extrinsecus  nuUa  sit  sed  praesenti  satisfiat  uoluptati,  10 
nullo  modo  ipsa  loquendi  consuetudine  dicitur.  si  enim  quaeratur 
deillo,  cui  poculum  medicus  dederit,  cur  id  dulciter  sentire  debuerit, 
aliud  infertur,  propter  quod  ita  est,  id  est  morbi  genus,  quod  iam 
non  in  illo  sensu  est  sed  aliter  sese  habet  in  corpore.  si  autem  rogetur 
ligurriens  aliquid  gulae  stimulo  concitatus,  cur  ita  dulce  sit,uel  re-  15 
spondeat:  'quia  Hbet'  aut  'quia  delector',  nemo  illud  dicet  rationa- 
biliter  dulce,  nisi  forte  illius  delectatio  alicui  rei  sit  necessaria  et 
illud,  quod  mandit,  ob  hoc  ita  confectum  sit. 

33.  Tenemus,  quantum  inuestigare  potuimus,  quaedam  uestigia 
rationis  in  sensibus  et,  quod  ad  uisum  atque  auditum  pertinet,  20 
in  ipsa  etiam  uoluptate.  alii  uero  sensus  non  in  uoluptate  sua  sed 
propter  aliquid  aUud  solent  hoc  nomen  exigere,  id  autem  est  ratio- 
nalis  animantis  factum  propter  aliquem  finem.  sed  ad  oculos  quod 
pertinet,in  quo  congruentia  partium  rationabilis  dicitur,  pulchrum 
appellari  solet,  quod  uero  ad  aures,quando  rationabilem  concentum  25 
dicimus  cantumque  numerosum  rationabihter  esse  conpositum, 
suauitas  uocatur  proprio  iam  nomine.  sed  neque  in  pulchris  rebus, 
quod  nos  inlicit,  neque  in  aurium  suauitate,  cum  pulsa  corda  quasi 


1  modicus  P  3  languidis  M  solium  (t  s.  i  m2)  H  oleura  M  solitum  a 
4  ortum  AT  amouens  A  laudare]  dicere  edd.  5  flagrat  MP  fraglat  HT 
illam  ex  ullam  A  olfacere  P  6  illud  datum  A  non— rationabiliter  om.M 
7  holere  P  8  est  ille  odor  T  o»dor  A  ordo  P  coquo  AH  quoquo  Tml 
noii  {s.l.)  rationabiliter  conditum  rationabiliter  A  11  ipsa  ex  illa  T?nl 

14  in  illo  (in  s,m2)//  sensus //m2P  sed  om.M  habent  HMP  15  uol] 
et  ATedd.  respondet  M  16  diceret  M  17  delectio  Tml  rei  sit  rei  T 
21  post  uoluptate  add.  Atn2  est  22  aliud  aliquid  A  24  rationalis  H 

26  dicendo  a  28  quod  HMPT  quo  A  cum  edd.  nos]  nos  color  AHMPm2Tedd. 
compulsa  (om.  cum)  T       chorda  edd. 


II  11,  32—34  171 

liquide  sonat  atque  pure,  rationabile  illud  dicere  solemus.  restat 
ergo,  ut  in  istorum  sensuum  uoluptate  id  ad  rationem  pertinere 
fateamur,  ubi  quaedam  dimensio  est  atque  modulatio. 

34.  Itaque  in  hoc  ipso  aedificio  singula  bene  considerantes  non 
5  possumus  non  offendi,  quod  unum  ostium  uidemus  in  latere,  alterum 
prope  in  medio  nec  tamcn  in  medio  coUocatum.  quippe  in  rebus 
fabricatis  nulla  cogente  necessitate  iniqua  dimensio  partium  facere 
ipsi  aspectui  uelut  quandam  uidetur  iniuriam.  quod  autem  intus 
tres  fenestrae,  una  in  medio,  duae  a  lateribus  paribus  interuailis 

10  solio  lumen  infundunt,  quam  nos  delectat  diligentius  intuentes 
quamque  in  se  animum  rapit !  manifesta  res  est  nec  multis  uerbis 
uobis  aperienda.  unde  ipsi  architecti  iam  suo  uerbo  rationem  istam 
uocant  et  partes  discorditer  conlocatas  dicunt  non  habere  rationem. 
quod  late  patet  ac  paene  in  omnes  artes  operaque  humana  diffun- 

15  ditur.  iam  in  carminibus,  in  quibus  item  dicimus  esse  rationem  ad 
uoluptatem  aurium  pertinentem,  quis  non  sentiat  dimensionem 
esse  totius  huius  suauitatis  opificem?  sed  histrione  saltante  cum 
bene  spectantibus  gestus  iUi  omnes  signa  sint  rerum,  quamuis 
membrorum  numerosus  quidam  motus  oculos  eadem  illa  dimen- 

20  sione  delectet,  dicitur  tamen  rationabiUs  illa  saltatio,  quod  bene 
aliquid  significet  et  ostendat  excepta  sensuum  uoluptate.  non  enim, 
si  pinnatam  Uenerem  faciat  et  Cupidinem  palHatum,  quamuis  id 
mira  membrorum  motione  atque  conlocatione  depingat,  oculos 
aidetur  offendere  sed  per  oculos  animum,  cui  signa  rerum  illa  mon- 

25  strantur;  nam  oculi  offenderentur,  si  non  pulchre  moueretur.  hoc 
enim  pertinebat  ad  sensum,  in  quo  anima  eo  ipso,  quod  mixta  est 
corpori,  percipit  uoluptatem.  ahud  ergo  sensus,  ahud  per  sensum; 
nam  sensum  mulcct  pulcher  motus,  per  sensum  autem  animum  sohim 
pulchra  in  motu  significatio.  hoc  etiani  in  auribus  facilius  aduertitur; 

30  nam  quidquid  iucunde  sonat,  ilhid  ipsum  auditum  Hbet  atque  inlicit; 


5  hostium  P  G  ncL  — medio  om.3i  7  iniqua]  in  qiia  M  dimentio  T 
9  a]  in  ^  10  solito  (t  s.  m?)  M  lucem  M  11  nec]  ne  P  17  hystrione  T 
saltante]  saltem //m2  20  rationalis  .4  21  ostentat  ^lm7  22si(is.  m/)P 
pennatam  AHM  id]  ad  A  24  per  oculos  post  cui  exhibet  A  rerum  signa 
edd.         26  quod]  quo  T  27  pr.  aliud]  aliud  est  Pm2T         28  pr.  sensu  M 

pulchre  IIMP         29  in  motu]  in  motus  P  motu  M         30  iocundae  P  iocunde 
AIIMT  illnm  AIlPTm  auditum  om.A  illud  libet  atque  ipsum 

auditum  Mirjne 


172  III.    D  e    0  r  d  i  n  e 

quod  autem  per  eundem  sonum  bene  significatur,  nuntio  quidem 
aurium  sed  ad  solam  mentem  refertur.  itaque  cum  audinms 
illos   uersus: 

quid  tantum  Oceano  properent  se  tinguere  soles 
hiberni    uel    quac    tardis    mora    noctibus   obstet,  5 

aliter  metra  laudamus  aliterque  sententiam  nec  sub  eodem  intellectu 
(licimus:  'rationabiliter  sonat'  et  'rationabiliter  dictum  est'. 

XII.  35.  Ergo  iam  tria  genera  sunt  rerum,  in  quibus  illud  ratio- 
nabile  apparet,unum  est  in  factis  ad  aliquem  finem  relatis,  alterum 
in  discendo,  tertium  in  delectando.  primum  nos  admonet  nihil  temere  lo 
facere,  secundum  recte  docere,  ultimum  beate  contemplari;  in 
moribus  est  ilhid  superius,  haec  autem  duo  in  disciphnis,  de  quibus 
nunc  agimus.  namque  iUud,  quod  in  nobis  est  rationale,  id  est  quod 
ratione  utitur  et  rationabiha  uel  facit  uel  sequitur,  quia  naturah 
quodam  uinculo  in  eorum  societate  adstringebatur,  cum  quibus  is 
ilh  erat  ratio  ipsa  communis  —  nec  homini  homo  firmissime  sociari 
posset,  nisi  conloquerentur  atque  ita  sibi  mentes  suas  cogitationes- 
que  quasi  refunderent  —  uidit  esse  inponenda  rebus  uocabula,  id 
est  significantes  quosdam  sonos,  ut,  quoniam  sentire  animos  suos 
non  poterant,ad  eos  sibi  copulandossensuquasiinterpreteuterentur.  20 
sed  audiri  absentium  uerba  non  poterant;  ergo  illa  ratio  peperit 
htteras  notatis  omnibus  oris  ac  hnguae  sonis  atque  discretis.  nihil 
autem  horum  facere  poterat,  si  multitudo  rerum  sine  quodam  de- 
fixo  termino  infinito  patere  uideretur.  ergo  utihtas  numerandi  magna 
necessitate  animaduersa  est.  quibus  duobus  repertis  nata  est  illa  25 
hbrariorum  et  calculonum  professio  uehit  quaedcmi  grammaticae 
infantia,  quam  Uarro  htterationem  uocat;  Graece  autem  quomodo 
appelletur,  non  satis  in  praesentia  recolo. 

4  Uerg.  Georg.  II  480  sq.  Aen.  I  745  sq.  27  Wilmanns  De  M.  Ter. 
Uarronis  hbr.  gr.  frg.  92  (p.  209  sq.)  cf.  Isidor.  Etym.  I  8,  1.  Mart.  Cap.  III  229 

1  significabitur  M  5  hyberni  T  tarde  A  noctibiis  (n  in  ras.)  P 
Galiter  (om. que)  T  8iliudom.3/  9estom.3/  10discendo****Adicendoed(i. 
12  motibus  A  est  mn.T  et  P  13  rationabile  M  14  pr.  uel  oni.A 

IT)  societatem  T  17  cumloquerentur  T  post  ita  add.  Ain2  s.l.  ut  20  ad  eos 
AMT  ad  eo  HmlP  (eo dd.  Hm2)  sensusHP  interpraete  P  22  lioris  AmlP 
2']  poterant  Tml  si  multitudo  HT  similitudo  A  ^!P  termino  defixo  ^f 

24  infinite  T  edd.  ne  infinite  A       2G  calculorum  MTa       28  praesenti  a 


II  11,  34—12,   37  173 

36.  Progressa  deinde  ratio  animaduertit  eosdem  oris  sonos, 
quibus  loqueremur  et  quos  litteris  iam  signauerat,  alios  esse,  qui 
moderato  uarie  hiatu  quasi  enodati  ac  simplices  faucibus  sine  ulia 
conlisione  defluerent,  alios  diuerso  pressu  oris,  tenere  tamen  aliquem 

5  sonum,  extremos  autem,  qui  nisi  adiunctis  sibi  primis  erumpere 
non  ualerent.  itaque  litteras  hoc  ordine,  quo  expositae  sunt,  uocales 
semiuocales  et  mutas  nominauit;  deinde  syllabas  notauit.  deinde 
uerba  in  octo  genera  formasque  digesta  sunt  omnisque  illorum  motus 
integritas  iunctura  perite  subtiUterque  distincta  sunt.  inde  iam 
10  numerorum  et  dimensionis  non  inmemor  adiecit  animum  in  ipsas 
uocum  et  syllabarum  uarias  moras  atque  inde  spatia  temporis  alia 
dupla,  alia  simpla  esse  conperit,  quibus  longae  breuesque  syllabae 
tenderentur.  notauit  etiam  ista  et  in  regulas  certas  disposuit. 

37.  Poterat  iam  perfecta  esse  grammatica  sed,  quia  ipso  nomine 
15  profiteri  se  Utteras  clamat  — unde  etiamLatine  Utteratura  dicitur  — 

factum  est,  ut,  quidquid  dignum  memoria  litteris  mandaretur,  ad 
eam  necessario  pertineret.  itaque  unum  quidem  nomen,  sed  res  in- 
finita  multiplex  curarum  plenior  quam  iucunditatis  aut  ueritatis 
huic  disciplinae  accessit,  historia  non  tam  ipsis  historicis  quani 

20  grammaticis  laboriosa.  quis  enim  ferat  imperitum  uideri  hominem, 
qui  uolasse  Daedalum  non  audierit,  mendacem  iUum,  qui  finxerit, 
stultum,  qui  crediderit,  impudentem,  qui  interrogauerit,  non  uideri, 
aut  in  quo  nostros  famiUares  grauiter  miserari  soleo,  qui  si  non 
responderint,  quid  uocata  sit  mater  Euryali,  accusantur  inscitiae, 

25  cum  ipsi  eos,  a  quibus  ea  rogantur,  uanos  et  ineptos  nec  curiosos 
audeant  appellare? 


21  cf.  Uerg.  AtMi.  VI  14  sqq.  Ouid.  Met.  VII  159  sqq.  24  cf.  Uerg. 
Aen.  IX  284  sqq. 

1  horis  P  8  hyatu  T  4  diuero  T  praessu  horis  P  praess»»»  (om. 
oris)  M  6  qua  A  7  semiuoles  Tml  et  seraiuocales  31  sillabas  A  semper 
nominauit3i  8  degesta  P  suntjestil/  lOnumeroi/  12dupla]dupla 
et  AA/T  dupliciaa  simplicia  a  14ipsoow.M  15Iittera  ex  iitteras4m2 
18  anie  multiplex  add.  Hm2  ac  iocunditatis  P  19  hystoria  et  hystoricis  MT 
20  imperitum  (im  rfe/.m2)  A  uideri]  utri /ifP,  om.3/  21  non  owi.3/  fiu- 
xerint  P  dixerit  AT  23  nostro  familiari  HMP  misereri  M         qui  si] 

quasi  M       24  euri*alii  ex  euryali  Pm2  euriali  AMT       inscithiae  //  iusitiae  A 
25  rogantur  ea  Tml 


174  III.    D  e    0  r  d  i  n  e 

XIII.  38.  Illa  igitur  ratio  perfecta  dispositaque  grammatica 
admonita  est  quaerere  atque  attendere  hanc  ipsam  uim,  qua  peperit 
artem;  nam  eam  definiendo  distribuendo  colligendo  non  solum 
digesserat  atque  ordinarat  uerum  ab  onini  etiam  falsitatis  inrep- 
tione  defenderat.  quando  ergo  transiret  ad  alia  fabricanda,  nisi  s 
ipsa  sua  prius  quasi  quaedam  machinamenta  et  instrumenta  di- 
stingueret  notaret  digereret  proderetque  ipsani  discipUnam  disci- 
phnarum,  quam  dialecticam  uocant?  haec  docet  docere,  haec  docet 
discere;  in  hac  se  ipsa  ratio  demonstrat  atque  aperit,  quae  sit, 
quid  uelit,  quid  ualeat.  scit  scire,  sola  scientes  facere  non  solum  lo 
uult  sed  etiam  potest.  uerum  quoniam  plerumque  stulti  homines 
ad  ea,  quae  suadentur  recte  utiliter  et  honeste,  non  ipsam  since- 
rissimam  quam  rarus  animus  uidet  ueritatem,  sed  proprios  sensus 
consuetudinemque  sectantur,  oportebat  eos  non  doceri  solum, 
quantum  queunt,  sed  saepe  et  maxime  commoueri.  hanc  suam  i5 
partem,  quae  id  ageret,  necessitatis  pleniorem  quam  puritatis 
refertissimo  gremio  dehciarum,  quas  populo  spargat,  ut  ad  utih- 
tatem  suam  dignetur  adduci,  uocauit  rhetoricam.  hactenus  pars 
illa,  quae  in  significando  rationabihs  dicitur,  studiis  Uberalibus 
disciplinisque  promota  est.  20 

XIV.  39.  Hinc  se  illa  ratio  ad  ipsarum  diuinarum  rerum 
beatissimam  contemplationem  rapere  uoluit.  sed  ne  de  alto  caderet, 
quaesiuit  gradus  atque  ipsam  sibi  uiam  per  suas  possessiones  ordi- 
nemque  mohta  est.  desiderabat  enim  pulchritudinem,   quam  sola 

et  simplex  posset  sine  istis  oculis  intueri;  inpediebatur  a  sensibus.  25 
itaque  in  eos  ipsos  paululum  aciem  torsit,  qui  ueritatem  sese  habere 
clamantes  festinantem  ad  alia  pergere  inportuno  strepitu  reuocabant. 
et  primo  ab  auribus  coepit,  quia  dicebant  ipsa  uerba  sua  esse, 
quibus  iam  et  grammaticam  et  dialecticam  et  rhetoricam  fecerat. 

1  ratione  ATa  2  est]  sit  A  quae  H  pepererit  a  3  eas  AT 
4  ordinauerat  Pm2edd.  5  quando]  quasi  a  6  sua  om.M  macchinamenta  P 
et  om.M  digeret  Tml  9  hac]  haec  P  ipsam  .4  10  quid  ualeat  om.M 
sciensM  12  suadenter  Pm2  et  honeste  om.3f  15  saepe]  quaeil/  com- 
moneri  Aa  18  adduci  otn.M  *adduci  P  retoricam  P  rethoricam  AMT 

21  rerum  diuinarum  edd.  22  reparare  AT  uoluit]  uel  uolet  Tm2  s.l.  de  om  M 
2S  \pssi  AHm2MTedd.iipsiHml  uias  .4T  24  mollita  P  25  possit  ^3iP 
assensibusM  26  aciem  om.M  clamantes  habere  J.  28  auibus  3/ 

29  pr.  et  del.  mlA      rethoriacm  codd. 


II  13,  38—14,  41  175 

at  ista  potentissima  secernendi  cito  uidit,  quid  inter  sonum  et  id, 
cuius  signum  esset,  distaret.  intellexit  nihil  aliud  ad  aurium  iudi- 
cium  pertinere  quam  sonum  eumque  esse  triplicem,  aut  in  uoce 
animantis  aut  in  eo,  quod  flatus  in  organis  faceret,  aut  in  eo,  quod 
5  pulsu  ederetur;  ad  primum  pertinere  tragoedos  uel  comoedos  uel 
choros  cuiuscemodi  atquo  omne^  omnino,  qui  uoce  propria  cane- 
rent,  secundum  tibiis  et  similibus  instrumentis  deputari,  tertio  dari 
citharas  lyras  cymbalaatque  omne,  quod  percutiendo  canorum  esset. 

40.  Uidebat  autem  hanc  materiam  esse  uiMssimam,  nisi  certa 
10  dimensione  temporum  et  acuminis  grauitatisque  moderata  uarietate 

soni  figurarentur.  recognouit  hinc  esse  illa  semina,  quae  in  gram- 
matica,  cum  syllabas  diligenti  consideratione  uersaret,  pedes  et 
accentus  uocauerat,  et  quia  in  ipsis  uerbis  breuitates  et  longitudines 
syllabarum  prope  aequali  multitudine  sparsas  in  oratione  attendere 

15  facile  fuit,  temptauit  pedes  illos  in  ordines  certos  disponere  atque 
coniungere,  et  in  eo  primo  sensum  ipsum  secuta  moderatos  inpres- 
sit  articulos,  quae  caesa  et  membra  nominant.  et  ne  longius 
pedum  cursus  prouolueretur,  quam  eius  iudicium  posset  sustinere, 
modum  statuit,  unde  reuerteretur,  et  ab  eo  ipso  uersum  uocauit. 

20  quod  autem  non  esset  certo  fine  moderatum  sed  tamen  rationa- 
biliter  ordinatis  pedibus  curreret,  rhythmi  nomine  notauit,  qui 
Latine  nihil  aliud  quam  numerus  dici  potuit.  sic  ab  ea  poetae  geniti 
sunt.  in  quibus  cum  uideret  non  solum  sonorum  sed  etiam  uerbo- 
rum  rerumque  magna  momenta,  plurimum  eos  honorauit  eisque  tri- 

25  buit  quorum  uellent  rationabilium  mendaciorum  potestatem.  et 
quoniam  de  prima  illa  disciphna  stirpem  ducebant,  iudices  in  eos 
grammaticos  esse  permisit. 

41.  In  hoc  igitur  quarto  gradu  siue  in  rhythmis  siue  in  ipsa 
modulatione   intellegebat   regnare    numeros   totumque   perficere; 

30  inspexit  dihgentissime,  cuius  modi  essent;   reperiebat  diuinos   et 


1  ad  A  potentissime  A  secernernendi  T  secernenda  A  3  esset  Pml 
5  traguoedosPtragedos.li  comedos^i¥  6  huiuscemodi. 4Pm2T  atque] 
uel  M  8  cytharas  MPT  10  uarietati  Aml  11  figura**rentur  A  12  syl- 
labis  P  14  proprie  Mml  17  caesa]  et  caesa  Aedd.  norainauit  A  edd. 
18  prouoluereti¥  quam]  in  quo  M  sustineret  M  21  rythmi  P  rithmi  AMT 
qui]quia//P  quodJ/  24  mouimenta(ui  s.m2)Z/  honerauit^  25  quorum] 
ut  M       26  styrpem  T      28  quartu  Pml       30  repperiebat  P 


176  III.    De    ordine 

sempiternos,  praesertim  quod  ipsis  auxiliantibus  omnia  superiora 
contexuerat.  et  iam  tolerabat  aegerrime  splendorem  illorum  atque 
serenitatem  corporea  uocum  materia  decolorari.  et  quoniam  illud, 
quod  mens  uidet,  semper  est  praesens  et  inmortale  adprobatur — cuius 
generis  numeri  apparebant  —  sonus  autem,  quia  sensibilis  res  est,  5 
praeterfluitinpraeteritumtempus  inprimiturque  memoriae,  rationa- 
bili  mendacio  iam  poetis  fauente  ratione  louis  et  Memoriae  filias 
Musas  esse  confictum  est.  unde  ista  disciplina  sensus  intellectusque 
particeps  musicae  nomen  inuenit. 

XV.  42.  Hinc  profecta  est  in  oculo^^um  opes  et  terram  caelum-  10 
que  conlustrans  sensit  nihil  aliud  quani  pulchritudinem  sibi  placere 
et  in  pulchritudine  figuras,  in  figuris  dimensiones,  in  dimensionibus 
numeros  quaesiuitque  ipsa  secum,  utruni  ibi  tahs  linea  taUsque 
rotunditas  uel  quaelibet  aha  forma  et  figura  esset,  qualem  intelle- 
gentia  contineret.  longe  deteriorem  inuenit  et  nuUa  ex  parte,  quod  15 
uiderent  ocuh,  cum  eo,  quod  mens  cerneret,  conparandum.  haec 
quoque  distincta  et  disposita  in  discipUnam  redegit  appellauitque 
geometricam.  motus  eam  caeli  multum  mouebat  et  ad  se  dihgenter 
considerandum  inuitabat.  etiam  ibi  per  constantissimas  temporum 
uices,  per  astrorum  ratos  definitosque  cursus,  per  interuallorum  20 
spatia  moderata  intellexit  nihil  ahud   quam  illam  dimensionem 
numerosque  dominari,  quae  simihter  definiendo  ac  secernendo  in 
ordinem  nectens  astrologiam  genuit,  magnum  rehgiosis  argumentum 
tormentumque  curiosis. 

43.   In  his  igitur  omnibus  discipHnis  occurrebant  ei  omnia  25 
numerosa,  quae  tamen  in  iUis  dimensionibus  manifestius  eminebant, 
quas  in  se  ipsa  cogitando  atque  uoluendo  intuebatur  uerissimas, 
in  his  autem,  quae  sentiuntur,  umbras  earum  potius  atque  uestigia 
recolebat.  hic  se  multum  erexit  multumque  praesumpsit,  ausa  est 

7  cf.  Retract.  I  3,  5 

lipsiP  2  contexerat //3fPTa  egerrime  ^il/P  3  corpora  Aml 
6  praeterfuit  Hml  7  mendatio  AT  ratione  HMP  ratione  quaerendumne 
quid  aliquid  pro  paganis  (propaginis  A)  similiter  id  esset  memoriae  filius  musus 
ATa  qiaerendumne  quid  propagini  similiter  inesset  m  10  est  profecta  edd. 

opes]  opus  es  ^  11  illustrans  a  13  talis  ibi  A  17  distincte  disposita  T 
distincte  disposite  A  19  cunctantissimas  M  21  eam  A  23  religionis  AjuI 
augmentum  A  27  ipse  Aml  intueatur  Hml  28  aiitem  in  his  A  29  ausa] 
ita  ausa  HMa 


II  14,  41—16,44  177 

inmortalem  animam  conprobarc,  tractauit  omnia  diligenter,  per- 
cepit  prorsus  se  plurimum  posse  et  quidquid  posset  numeris  posse. 
mouit  eam  quoddam  miraculum  et  suspicari  coepit  se  ipsam  fortasse 
numerum  esse  eum  ipsum,  quo  cuncta  numerarentur,  aut  si  id  non 
5  esset,  ibi  tamen  eum  esse,  quo  peruenire  satageret.  hunc  uero  totis 
uiribus  conprehendit,  qui  iam  uniuersae  ueritatis  index  futurus, 
ille,  cuius  mentionem  fecit  Alypius,  cum  de  Academicis  quaerere- 
mus,  quasi  Proteus  in  manibus  erat.  imagines  enim  falsae  rerum 
earum,  quas  numeramus,  ab  illo  occultissimo,  quo  numeramus, 
10  defluentes  in  sese  rapiunt  cogitationem  et  saepe  illum,  cum  iam 
tenetur,  elabi  faciunt. 

XVL  44.  Quibus  si  quisque  non  cesserit  et  illa  omnia,  quae  per 
tot  disciplinas  late  uarieque  diffusa  sunt,  ad  unum  quiddam  simplex 
uerum  certumque  redegerit,  eruditi  dignissimus  nomine  non  teniere 

15  iam  quaerit  illa  diuina  non  iam  credenda  solum  uerum  etiam  con- 
templanda  intellegenda  atque  retinenda.  quisquis  autem  uel  adhuc 
seruus  cupiditatum  et  inhians  rebus  pereuntibus  uel  iam  ista 
fugiens  casteque  uiuens,  nesciens  tamen,  quid  sit  nihil,  quid  inforniis 
materia,  quid  formatum  exanime,  quid  corpus,  quid  exanime  in 

20  corpore,  quid  locus,  quid  tempus,  quid  in  loco,  quid  in  tempore, 
quid  motus  secundum  locum,  quid  motus  non  secundum  locum, 
quid  stabilis  motus,  quid  sit  aeuum,  quid  sit  nec  in  loco  esse  nec 
nusquam,  quid  sit  praeter  tempus  et  semper,  quid  sit  et  nusquam 
essc  et  nusquam  non  cssc  ct  numquam  esse  et  numquam  non  esse, 

25  quisquis  ergo  ista  nescicns,  non  dico  de  summo  illo  dco,  qui  scitur 
melius  ncsciendo,  sed  de  anima  ipsa  sua  quaercre  ac  disputare 
uolucrit,  tantum  errabit,  quantum  errari  plurimum  potcst.  facil'" 

7cf.  c.  Acad.  1115,11 

1  probare  M  precepit  T  2  prosusPwJ  et  quidquid— posse  om.Aml 
posset]  posse  P  4  cunta  Pml  5  eam  a  6  compraehen*sis  A  index 
{xadd.m2)A  7  quaeremus  P  8  protheus cof^t/.  I2quisque]quis  T  illa  om.?H 
13  quoddam  3/m  14  erudiri  jl/         dignissimiis  (o?>i.  nomine)//3/P  nomine 

dignissimus.4  edr/.       15  pr.  iam  om.il/     17  inhyans  T  hinians  //     10  pr.  exanime] 
anime  A  alt.  cxanime  HMP  species  ATedd.  20  in  temporo  (in  >.  m:3)  P 

21  alt.  quid  motus— hjcum  om.Hml  22  alt.  quid  sit  om.A  23  praeter] 

praeteritum  il/       alt.  quid]  et  quid  edd.       et  numquam  esse — i.on  essc  om.Aml 
26  post  scd  add.  Aml  si  c«.  /. 

L.XIII.   Aujust.  I  pars  III.  .■.!.  K  n  o  e  1  I.  12 


178  III.    De    ordine 

aiitem  ista  cos^noscet,  qui  numcros  simplicos  atque  intelleg*ibiles 
conprehenderit;  porro  istos  conprehendet,  qui  et  ingenio  ualens  et 
priuilegio  aetatis  aut  cuiuslibet  felicitatis  otiosus  et  studio  uehementer 
incensus  menioratum  disciplinarum  ordinem,  quantum  satis  est, 
fuerit  persecutus.  cum  enim  artes  illae  omnes  hberales  partim  ad  5 
usum  uitae  partini  ad  cognitionem  reruni  contemplationemque 
discantur,  usum  carum  assequi  difficinimum  est  nisi  ei,  qui  ab 
ipsa  pueritia  ingeniosissimus  instantissime  atque  constantissime 
operani  dederit. 

XVII.  45.  Quod  uero  ex  iUis  ad  id,  quod  quaerimus,  opus  est,  lo 
ne  te  quai^so,  mater.  haec  uelut  rerum  inmensa  quaedam  silua 
deterreat.  etenim  quaedam  de  omnibus  eligentur  numero  i^aucissinui, 
ui  potentissima,  cognitione  autem  multis  quidem  ardua,  tibi  tanien, 
cuius  ingenium  cotidie  mihi  nouum  est  et  cuius  aninium  uel  aetate 
uel  admirabili  temperantia  remotissimum  ab  oninibus  nugis  et  15 
magna  labe  corporis  enu^rgenteni  in  se  multum  surrexisse  cognosco, 
tam  erunt  faciha  quam  difficilia  tardissimis  miserrimeque  uiuen- 
tibus.  si  enim  dicani  te  facile  ad  eum  sermonem  peruenturam,  qui 
locutionis  et  linguae  uitio  careat,  profecto  nu^ntiar.  me  enim  ipsum, 
cui  magna  necessitas  fuit  ista  perdiscere,  adhuc  in  multis  uerborum  20 
sonis  Itali  exagitant  et  a  me  uicissim,  quod  ad  ipsum  sonum  attinet, 
reprehenduntur.  aliud  est  enim  esse  arte,  aliud  gente  securum. 
soloecismos  autem  quos  dicimus  fortasse  quisque  doctus  diligenter 
attendens  in  oratione  mea  reperiet;  non  enim  defuit,  qui  mihi 
nonnuUa  huius  inodi  uitia  ipsum  Ciceronem  fecisse  peritissime  25 
persuasisset.  barbarismorum  autem  genus  nostris  temporibus  tale 
conpertum  est,  ut  et  ipsa  eius  oratio  barbara  uideatur,  qua  Eoma 
seruata  est.  sed  tu  contemtis  istis  uel  puerilibus  rebus  uel  ad  te  non 
pertinentibus  ita  gramnuiticae  paene  diuinam  uim  naturani^que 
cognosces,uteiusaniniam  tenuisse,  corpusdisertisreliquisseuidearis.  30 

1  cognoscet  ista  edd.  i)  contcniplationemq;  (q;  m2)  T  10  pr.  quid 

llm2M  ad  id  om.M  11  ncj  nec  a  hoc  ex  hQc  Aml  13  ui]  om.M  inAP 
id  est  a  potcntissima  om.M  14  mihi  quotidie^  16  a  md^n?i  AHMT edd. 
emer**gentem  (ge  ras.)  P  17  qiiam  difficilia  om.Tml  18  peruenturum  ^m? 
19uiuo(uitios.w2j^  21  attiiiget.l/  22  reprehendentnr  Ji  23  solycismos //P 
quisquis  A  24  repperiet  AP  25  huiuscemodi  M  cyceronem  T 

26  persuaserit  711  27  ratio  HMPa  qua  ex  quia  A  28  tu]  cum  A  con- 
temptis  AHMT  29  uim  om.M  30  cognoscis  JMTm  dcsertis  P  reli- 
quisse  disertis  edd. 


II  16,  44—18,  47  179 

46.  Hoc  etiani  de  ceteris  hiiius  modi  artibus  dixerim,  quas  si 
penitus  fortasse  contenmis,  admoneo  te,  quantum  filius  audeo 
quantumque  permittis,  ut  fidem  istam  tuam,  quam  uenerandis 
mysteriis  percepisti,  firme  cauteque  custodias,  deinde  ut  in  hac 
5  uita  atque  moribus  constanter  uigilanterque  permaneas.  de  rebus 
auteni  obscurissimis  et  tamen  diuinis,  quomodo  deus  et  nihil  mali 
faeiat  et  sit  omnipotens  et  tanta  mala  fiant  et  cui  bono  mundum 
fecerit,  qui  non  erat  indiguus,  et  utrum  semper  fuerit  malum  an 
tempore  coeperit  et,  si  semper  fuit,  utrum  sub  conditione  dei  fuerit  et, 

10  si  fuit,  utrum  etiam  iste  mundus  semper  fuerit,  in  quo  illud  malum 
diuino  ordine  domaretur — si  autem  hic  mundus  ahquando  esse  coepit, 
quomodo,  antequam  esset,  potestate  dei  malum  tenebatur  et  quid 
opus  erat  mundum  fabricari,  quo  malum,  quod  iam  dei  potestas 
frenabat,  ad  poenas  animarum  inchideretur?  si  autem  fuit  tempus, 

15  quo  sub  dei  dominio  malum  non  erat,  quid  subito  accidit,  quod 
per  aeterna  retro  tempora  non  acciderat?  in  deo  enim  nouum  ex- 
titisse  consihum,  ne  dicam  impium,  ineptissimum  est  dicere.  si  autem 
inportunum  fuisse  et  quasi  improbum  malum  deo  dicimus,  quod 
nonnuUi  existimant,  iam  nemo  doctus  risum  tenebit,  nemo  non 

20  suscensebit  indoctus ;  quid  enim  potuit  deo  nocere  maU  nescio  qua 
illa  natura?  si  enini  dicunt  non  potuisse,  fabricandi  mundi  causa 
non  erit;  si  potuisse  dicunt,  inexpiabile  nefas  estdeum  uiolabilem 
credere,  nec  ita  saltem,  ut  uel  uirtute  prouiderit,  ne  sua  substantia 
uiolaretur;  namque  animam  poenas  hic  pendere  fatentur,  cum  inter 

25  eius  et  dei  substantiam  nihil  uehnt  omnino  distare.  si  auteni  istum 
mundum  non  factum  dicamus,  impium  est  atque  ingratum  credere, 
ne  illud  sequatur,  quod  deus  eum  non  fabricarit  —  ergo  de  his  atque 
huius  modi  rebus  aut  ordine  illo  eruditionis  aut  nullo  modo  quic- 
quam  requirendum  est. 

30  XVIII.  47.  Et  ne  quisquam  latissimum  ahquid  nos  conplexos 
esse  arbitretur,  hoc  dico  planius  atque  breuius,  ad  istarum  rerum 

1  huiasceraodi  M  2  paenitus  P        contempnis  P        .quo  (s.  co)  ad- 

moneo  A  8  indigus  ATm2  indignus  Ttnla  11  domitaretur  Ma  domina- 
retur  m  13  fabricare  Tml  14  fenabat  Tml  16  se  extitisse  P  constitisse  A 
19  alt.  nemo]  ne  modo  A  20  succensebit  AM  edd.  qua]  quae  H. 

quia  M  qualis  Am2  22  erat  M  23  saltim  AMP  ut  om.M  ne]  nec  HP 
24  hinc  AT  27  ne  T         illum  T         28  huiuscemodi  M  30  nos  om.M 

31  arbitretur  Tm2  in  ras.  arbitraretur  Aml 

\2* 


180  III.    De    ordine 

cognitionem  neminem  adspirare  debere  sine  illa  qnasi  duplici 
scientia  bonae  dispntationis  potentiaeque  numerorum.  si  quis 
etiam  hoc  plurimum  putat,  solos  numeros  optime  nouerit  aut 
solam  dialecticam.  si  et  hoc  infinitum  est,  tantum  perfecte  sciat, 
quid  sit  ununi  in  numeris  quantumque  ualeat  nonduni  in  illa  5 
sunima  lege  summoque  ordine  rerum  omnium,  sed  in  his,  quae 
cotidie  passini  sentimus  atque  agimus.  excipit  enim  hanc 
eruditionem  iam  ipsa  philosophiae  discipHna  et  in  ea  nihil 
phis  inueniet,  quam  quid  sit  unum,  sed  longe  altius  longeque 
diuinius.  euius  duplex  quaestio  est,  una  de  anima,  altera  de  deo.  10 
prinia  efficit,  ut  nosniet  ipsos  nouerimus,  altera,  ut  originem  no- 
stram.  iUa  nobis  dulcior,  ista  carior,  illa  nos  dignos  beata  uita, 
beatos  haec  facit,  prima  est  illa  discentibus,  ista  iam  doctis.  hic  est 
ordo  studiorum  sapientiae,  per  quem  fit  quisque  idoneus  ad  intelle- 
genduni  ordinem  rerum,  id  est  ad  dinoscendos  duos  mundos  et  15 
ipsum  parentem  uniuersitatis,  cuius  nuUa  scientia  est  in  anima 
nisi  scire,  quomodo  euni  nesciat. 

48.  Hunc  igitur  ordinem  tenens  anima  iam  philosophiae  tradita 
primo  se  ipsam  inspicit  et,  cui  iam  illa  eruditio  persuasit  aut  suam 
aut  se  ipsam  esse  rationem,  in  ratione  autem  aut  nihil  esse  mehus  20 
et  potentius  numeris  aut  nihil  ahud  quam  numerum  esse  rationem, 
ita  secum  loquetur:  ego  quodam  meo  motu  interiore  et  occulto  ea, 
quae  discenda  sunt,  possum  discernere  uel  conectere  et  haec  uis  mea 
ratio  uocatur.  quid  autem  discernendum  est,  nisi  quod  aut  unum 
putatur  et  non  est  aut  certe  non  tam  unum  est  quamputatur?  item  85 
cur  quid  conectendum  est,  nisi  ut  unum  fiat,  quantum  potest? 
ergo  et  in  discernendo  et  in  conectendo  unum  uolo  et  unum  amo, 
sed  cum  discerno,  purgatum,  cum  conecto,  integrum  uolo.  in  illa 
parte  uitantur  ahena,  in  hac  propria  copulantur,  ut  unum  ahquid 
perfectum  fiat.  lapis  ut  esset  lapis,  omnes  eius  partes  onmisque  30 
natura  in  unum  soUdata  est.  quid  arbor?  nonne  arbor  non  esset, 
si  una  non  esset?  quid  membra  cuiushbet  animantis  ac  uiscera  et 

ietom.M  5  nudu  T  m  om.HMPa  6  iis  m  Oinuei.it^Tm 
11  nostram  om.M  12  carior]  elatior  a  14  ordo  om.T  16  in  add.  Pmls.l. 
18  ergo  M  19  se  ipsam  primo  AT  23  possunt  {corr.  ml)  P  iiel]  et  M 
edd.  24  quid]  quod  Am2  quod  aut]  aut  id  quod  M  25  ♦quam*^  27  alt. 
uno  Pml  28  conectendo  H  31  non  (ne  s.  ml)  P  32  animamtis  Pml 
ac]  et  M 


II  18,  47—19,  49  181 

quidquid  est  eorum,  e  quibus  constat?  certe  si  unitatis  patiantur 
diuortium,  non  erit  animal.  amici  quid  aliud  quam  unum  esse  co- 
nantur?  et  quanto  magis  unum,  tanto  magis  amici  sunt.  populus 
una  ciuitas  est,  cui  est  periculosa  dissensio.  quid  est  autem  dissen- 
5  tire  nisi  non  unum  sentire?  ex  multis  militibus  fit  unus  exercitus. 
nonne  quaeuis  multitudo  eo  minus  uincitur,  quo  magis  in  unum 
coit?  unde  ipSa  coitio  in  unum  cuneus  nominatus  est  quasi  couneus. 
quid  amor  omnis  ?  nonne  unum  uult  fieri  cum  eo,  quod  amat  et,  si 
ei  contingat,  unum  cum  eo  fit  ?  uoluptas  ipsa  non  ob  aliud  delectat 

10  uehementius,  nisi  quod  amantia  sese  corpora  in  unum  coguntur. 
dolor  unde  perniciosus  est?  quia  id,  quod  unum  erat,  dissicere  niti- 
tur.  ergo  molestum  et  periculosum  est  unum  fieri  cum  eo,  quod 
separari  potest. 

XIX.  49.  Ex  multis  rebus  passim  ante  iacentibus,  deinde  in 

15  unamformam  congregatis  unam  facio  domum.melior  ego,  si  quidem 
ego  facio,  illa  fit,  ideo  melior,  quia  facio;  non  dubium  est  inde  me 
esse  meliorem,  quam  domus  est.  sed  non  inde  sum  melior  hirundine 
aut  apicula  —  nam  et  illa  nidos  adfabre  struit  et  illa  fauos  —  sed 
his  mehor,  quia  rationale  animal  sum.  at  si  in  ratis  dimensionibus  ratio 

20  est,  numquidnam  et  aues  quod  fabricant,  minus  apte  congruenter- 
que  dimensum  est  ?  immo  numerosissimum  est.  non  ergo  numerosa 
faciendo  sed  numeros  cognoscendo  melior  sum.  quid  ergo?  illae 
nescientes  operari  numerosa  poterant?  poterant  profecto.  unde  id 
docetur?  ex  eo,  quod  nos  quoque  certis  dimensionibus  linguam 

25  dentibus  et  palato  adcommodamus,  ut  ex  ore  litterae  ac  uerba  prorum- 
pant,  nec  tamen  cogitamus,  cum  loquimur,  quo  motu  oris  id  facere 
debeamus.  deinde  quis  bonus  cantator,  etiamsi  musicae  sit  imperitus, 
non  ipso  sensu  naturali  et  rhythmum  et  melos  perceptum  memoria 
custodiat  in  canendo,  quo  quid  fieri  numerosius  potest?  si  nescit 

30  indoctus,  sed  tanien  facit  operante  natura.    quando  autem  mehor 

1  est  om.A      e]  ex  M  et  P  a.  A      patiatur  iV/       2  diuortiuiim  P      erat  P 
5  ♦*milibus  (si  ras.)  P  milibus  A  similibus  HM  G  nonne]  non  HmlP  nam 

Hm2M  7  coit]  cogit  Hml  alt.  cuneos  (o  s.  u)  //  coneus  M  8  eo]  deo  a 
9  anle  contingat  add.  Pm2  s.l:  aliquid         11  quia]  nisijf  12  ah  ergo  incipit 

cap.  XIX  m  cum  eo  unum  f  ieri  edd.  18  affabre  AMT  20  numquid  M 
21  no.i  ex  nun  P  2'^  att.  poterant  om.HMP  24  linguamj  rationem  M 
26  cogitemus  Pinl  27  bonum  P  28  rythmum  P  rithmum  ^3/T  29  quod 
quid  HmlP  qnld  quod3/       si  HMP  hocATedd. 


182  III.    De    ordine 

et  pecoribus  praeponendus  ?  quando  nouit,  quod  faciat.  nihil  aliud 
me  pecori  praeponit,  nisi  quod  rationale  animal  sum. 

50.  Quomodo  igitur  inmortalis  estratioet  ego  simul  et  rationaie 
et  mortale  quiddam  definior  ?  an  ratio  non  est  inmortalis  ?  sed  unum 
ad  duo  uel  duo  ad  quattuor  uerissima  ratio  est  nec  magis  heri  fuit  5 
ista  ratio  uera  quam  hodie  nec  magis  cras  aut  post  annum  erit  uera 
nec,  si  omnis  iste  mundus  concidat,  poterit  ista  ratio  non  esse.  ista 
enim  semper  talis  est,  mundus  autem  iste  nec  heri  habuit  nec  cras 
habebit,  quod  habet  hodie,  nec  hodierno  ipso  die  uel  spatio  unius 
horae  eodem  loco  solem  habuit;  ita,  cum  in  eo  nihil  manet,  nihil  uel  10 
paruo  spatio  temporis  habet  eodem  riodo.  igitur  si  inmortalis  est 
ratio  et  ego,  quae  ista  omnia  uel  discerno  uel  conecto,  ratio  sum, 
illud,  quo  mortale  appellor,  non  est  meum;  aut  si  anima  non  id  est, 
quod  ratio,  et  tamen  ratione  utor  et  per  rationem  melior  sum,  a  de- 
teriore  ad  melius,  a  mortali  ad  inmortale  fus^iendum  est.  haec  et  15 
alia  multa  secum  aninia  bene  erudita  loquitur  atque  agitat,  quae 
persequi  nolo,  ne,  cum  ordinem  uos  docere  cupio,  modum  excedam, 
qui  pater  est  ordinis.  gradatim  enim  se  et  ad  mores  uitamque  opti- 
mam  non  iam  sola  fide  sed  certa  ratione  perducit.  cui  numerorum 
uim  atque  potentiam  diligenter  intuenti  nimis  indignum  uidebitur  20 
et  nimis  flendum  per  suam  scientiam  uersum  bene  currere  citha- 
ramque  concinere  et  suam  uitam  seque  ipsam,  quae  anima  est,  de- 
uium  iter  sequi  et  dominante  sibi  hbidine  cum  turpissimo  se  uitio- 
rum  strcpitu  dissonare. 

51.  Cum  auteni  se  conposuerit  et  ordinarit  atque  concinnam  25 
pulchramque  reddiderit,  audebit  iam  deum  uidere  atque  ipsum 
fontem,  unde  manat  omne  uerum,  ipsumque  patrem  ueritatis.  deus 
magne,  qui  erunt  illi  oculi,  quam  sani,  quam  decori,  quam  ualentes, 
quam  constantes,  quam  sereni,  quam  beati!  quid  autem  est  illud, 

1  fiicit  ec/rf.  nihilj  at  nihil //Tm  2  rationabile  P  3  ergo  ^4  4  quid- 
dam  P  quJddam  esse  AHMTedd.  5  pr.  ad]  at  HMml  ^at  P  alt.  at  HMmlPml 
aut  Pm2  Gilla^T  erat //P  7  conciJit  3/  8  eri  Pmi  lOmom.M 
12  quae]  qni  AHm2Medd.         13  quoj  quod  T         mecum  A  id  non  est  T 

15  fr.  at  HP  mortale  (i  s.  e)  P  16  erudit  alloquetiir  P  erudit  alloqueretur  H 
erudita  loquetur  Aml  18  ad  (d  s.  m2)  T  morem  H  21  uerbum  M 

cytharamque  codd.  23  se  om.Aml  25  po^ueiit.l/  ordinauerit  Pm2Tm2m 
ac  edd.  concinnatam  M  26  deum  omM  27  f!ei:m  M  28  magne  (e  in  ras  )  P 
uidentes  M       29  illud  est  M 


II  19,  49—20,  52  183 

quod  uident  ?  quid  quaeso,  quid  arbitremur,  quid  aestimemus,  quid 
loquamur?  cotidiana  uerba  occurrunt  et  sordidata  sunt  onmia  uilis- 
simis  rebus.  nihil  amplius  dicam  nisi  promitti  nobis  aspectum  pul- 
chritudinis,  cuius  imitatione  pulchra,  cuius  conparatione  foeda  sunt 
5  cetera.  hanc  quisquis  uiderit  —  uidebit  autem,  qui  bene  uiuit,  bene 
orat,  bene  studet  —  quando  eum  mouebit,  cur  ahus  optans  habere 
fihos  non  habet,  ahus  abundanter,  exponat  alius,  oderit  nascituros, 
dihgat  natos?  quomodo  non  repugnet  nihil  futurum  esse,  quod  non 
sit  apud  deum,  ex  quo  necesse  est  ordine  omnia  fieri  et  tamen  non 

10  frustra  deum  rogari  ?  postremo  quando  istum  uirum  mouebunt  aut 
ulla  onera  aut  ulla  pericula  aut  uUa  fastidia  aut  ulla  blandimenta 
fortunae  ?  in  hoc  enim  sensibih  mundo  uehementer  considerandum 
est,  quid  sit  tempus  et  locus,  ut,  quod  delectat  in  parte  siue  loci  siue 
temporis,  intellegatur  tamen  multo  esse  mehus  totum,  cuius  illa 

15  pars  est,  et  rursus,  quod  offendit  in  parte,  perspicuum  sit  homini 
docto  non  ob  ahud  offendere,  nisi  quia  non  uidetur  totum,  cui  pars 
illa  mirabihter  congruit,  in  illo  uero  mundo  intelle2,ibih  quamlibet 
partem  tamquam  totum  pulchram  esse  atque  perfectam.  dicentur 
ista  latius,  si  uestra  studia  siue  memoratum  istum  a  nobis  siue 

20  alium  fortasse  breuiorem  atque  commodiorem,  rectum  tamen  ordi- 
nem,  ut  hortor  ac  spero,  tenere  instituerint  atque  omnino  nauiter 
constanterque  tenuerint. 

XX.  52.  Quod  ut  nobis  hceat,  summa  opera  danda  est  optimis 
moribus;deus  enim  noster  aliter  nos  exaudire  non  poterit,  bene 
25  autem  uiuentes  facillime  exaudiet.  oremus  ergo,  non  ut  nobis  diuitiae 
uel  honores  uel  huius  modi  res  fluxae  atque  nutantes  et  quouis  resi- 
stente  transeuntes,  sed  ut  ea  proueniant,  quae  nos  bonos  faciant 
ac  beatos.  quae  uota  ut  deuotissime  inpleantur,  tibi  maxime  hoc 

12  cf.  Retract.  I  3,  2        23  cf.  Retract.  I  3,  9 

2  dccurrunt  AT  nobis  occurrunt  M  sordidi  AT  4  imitationem  (m  ru- 
hrica  del.)P  conparationem  P  7  habeat  ATm  habundanter  Atnl  abun- 
dantes  m         pr.  alios  H  8  diligat  HMP  alius  diligat  AT  diligat  alius  m 

nihil]  et  nihU  ^T  10  iustum  m  llhonera^  ulla  om.i¥  13  aZ/.  locis  P 
14  timen]  totu  Mm2  s.l.  et  rursus  illa  cuius  pars  estM  15  rursum  A  17  in- 
tellegibile  Pml  18  totam  {om.  tamquam)  a  20  rectum]  rerum  Tml  21  insti- 
tuerit  ^m2  gnauiter  ^  grauitcr //3/ erf<i.  25  fatillime  om.M  26  pr- uel 
Tm2sl.        all.  \w\  om.AT'        huiuscemodi  a        etom.^         28  deuotissima  a 


184  III.    De    ordine 

negotium,  mater,  iniungimus,  cuius  precibus  indubitanter  credo 
atque  confirmo  mihi  istam  mentem  deum  dedisse,  ut  inueniendae 
ueritati  nihil  omnino  praeponam,  nihil  aliud  uelim,  nihil  cogitem, 
nihil  amem,  nec  desino  credere  nos  hoc  tantum  boni,  quod  te  pro- 
merente  concupiuimus,  eadem  te  petente  adepturos.  iam  uero  te,  5 
Alypi,  quid  horter,  quid  moneam?  qui  propterea  nimius  non  es, 
quia  taha  quantumuis  amare  fortasse  semper  parum,  nimium  uero 
numquam  recte  dici  potest. 

53.  Hic  ille:  Uere  effecisti,  inquit,  ut  memoriam  doctissimo- 
rum  ac  magnorum  uirorum,  quae  ahquando  pro  rerum  magnitudine  10 
incredibihs  uidt?batur,  et  cotidiana  consideratione  et  ista  praesenti 
quae  in  te  nobis  est  admiratione  non  solum  dubiam  non  habeamus 
uerum  etiam,  si  necesse  sit,  de  iUa  iurare  possimus.  quid  enim  ?  nobis 
nonne  illa  uenerabihs  ac  prope  diuina  quae  iure  et  habita  est  et  pro- 
bata  Pythagorae  disciphna  abs  te  hodie  nostris  etiam  paene  ocuhs  15 
reserata  est,  cum  et  uitae  regulas  et  scientiae  non  tani  itinera  quam 
ipsos  campos  ac  hquida  aequora  et,  quod  ilh  uiro  magnae  uenerationi 
fuit,  ipsa  etiam  sacraria  ueritatis  ubi  essent,  quaha  essent,  quales 
quaererent,  et  breuiter  et  ita  plane  significasti,  ut,  quamuis  suspice- 
mur  et  credamus  tibi  esse  adhuc  secretiora,  tamen  non  absque  in-  20 
pudentia  nos  putemus,  si  amphus  quicquam  flagitandum  arbitremur  ? 

54.  Accipioista,  inquam,  hbenter  —  neque  enim  me  tam  uerba 
tua,  quae  uera  non  sunt,  quam  uerus  in  uerbis  animus  delectat 
atque  excitat  —  et  bene,  quod  ei  mittere  statuimus  has  htteras,  qui  de 
nobis  solet  hbenter  multa  mentiri.  si  qui  autem  ahi  fortasse  legerint,  25 
neque  hos  metuo,  ne  tibi  suscenseant.  quis  enim  amantis  errori  in 
iudicando  non  beneuolentissime  ignoscat?  quod  autem  Pythagorae 
mentionem  fecisti,  nescio  quo  illo  diuino  ordine  occulto  tibi  in  men- 

15.27  cf.  Retract.  I  3,  10 

1  indubitanterai?Yeconfirmo3f  2deumom.//  3ueritatePm2  4bonum 
ATedd.  promerentem  P  9  hic  om.//  efficisti  P  11  uideatur  A  con- 
sideratione  quotidiana  .4  12  in  te]  uitae  4  dubium  M  13  de  illa  om.M 
possumus  4m2  14  nonne]  non  de //MP  uenerabJlis //  15  pythagore  P 
phytagor^  MT  pytigor^  A  16  itinera  AT  inaera  HMPa  17  ueneratione  P 
19  pleue  Aedd.  21  n os  om.M  arbitremur  codd.  abs  te  arbitremur  edd. 
22  enim  om.M        24  quod]  quid  Aml  studuimu»  T        25  libenter  om.AT 

26  succenseant  AHmlM         27  beniuolentissime  AMPm2T        autem  om.Tml 
phytagortj  MT  pytagor^  A      28  illum  M      uidiuino  P 


II   20,  52—54  185 

teiu  uenisse  credo.  res  enim  multum  necessaria  mihi  prorsus  exciderat, 
quam  in  illo  uiro  —  si  quid  litteris  memoriae  mandatis  credendum 
est;  quamuisUarroni  quis  non  credat?  —  mirari  et  paene  cotidianis, 
ut  scis,ecferre  laudibus  soleo,  quod  regendae  rei  publicae  disciplinam 
5  suis  auditoribus  ultimam  tradebat  iam  doctis  iam  perfectis  iam 
sapientibus  iam  beatis.  tantos  ibi  enim  fluctus  uidebat,  ut  eis  nollet 
committere  nisi  uirum,  qui  et  in  regendo  paene  diuine  scopulos 
euitaret  et,  si  omnia  defecissent,  ipse  illis  fluctibus  quasi  scopulus 
fieret.  de  solo  enim  sapiinte  uerissime  dici  potest: 

10  i  11  e   u  e  i  u  t   p  e  1  a  g  i   r  u  p  e  s   i  m  m  o  t  a   r  e  s  i  s  t  i  t 

et  cetera,  quae  luculentis  in  hanc  sententiam  uersibus  dicta  sunt. 
Hic  finis  disputationis  factus  est  laetisque  onmibus  et  multum 
sperantibus    consessum   dimisimus,    cum   iam   nocturnum   lumen 
fuisset  inlatum. 


10  Uerg.  Aen.  VII  585 

2  de  litterisa  4  ecferre  scripsihsiec  ferre  AHmlMmlPT  efferre  Hm2Mm2 
edd-  gerendae  T  publicae  rei  M  5  trahebat  Aml  6  enim  ibi  AMT 
7  perniittere  AT  diuinae  P  11  luculentius  a  hac  HP  sententia  P 
12  hinc  A  AURELI  AGUSTINI  ■  DE  ORDINE  -  LIBER  -11.  EXPL.  P 

AURELII  AUGUSTIN  DE  ORDIN  LIBER  •II-  EXPLICIT  AH  EXPLICIT 
LIBERII-  DEORDINET  EXPLICITLIBER-II-  SCl  AUGDE  ORDINEM 


186  AuKiistini   Retractationum 


AUGUSTINI   EETEACTATIONUM  LIB.  I  CAP.   ]II. 
(PAG.  19,  8  ED.  KNOELL) 

DE   ORDINE  LIBRl  DUO. 

1  Per  idem  tempus,  inter  illos  quidem,  qui  de  Academicis  scripti 
sunt,  duos  etiam  libros  de  ordine  scripsi,  in  quibus  quaestio  magna  5 
uersatur,  utrum  omnia  bona  et  mala  diuinae  prouidentiae  ordo  con- 
tineat.  sed  cum  rem  uiderem  ad  intellegendum  difficilem  satis 
aegre  ad  eorum  perceptionem,  cum  quibus  agebam,  disputando  posse 
perduci,  de  ordine  studendi  loqui  malui,  cuni  a  corporalibus  ad  in- 
corporalia  potest  profici.  lo 

2  Uerum  et  his  libris  displicet  mihi  saepe  interpositum  fortunae 

3  uocabulum;  et  quod  non  addebam:  corporis,  quando  sensus  corporis 

4  nominaui;  et  quod  multum  tribui  liberaUbus  discipUnis,  quas  multi 
sancti  multum  nesciunt,  quidam  etiam  sciunt  et  sancti  non  sunt ;  et 

5  quod  Musas  quasi  ahqiuis  deas  quamuis  iocando  commemoraui;  15 
6.7  et  quod  admirationem  uitium  nuncupaui;  et  quod  philosophos  non 

8  uera  pietate  praeditos  dixi  uirtutis  luce  f  ulsisse ;  et  quod  duos  mundos 
unum  sensibilem,  alterum  intellegibilem,  non  ex  Platonis  uel  ex  Pla- 
tonicorum  persona,  sed  ex  mea  sic  commendaui,  tamquam  hoc  etiam 
dominus  significare  uoluerit,  quia  non  ait:  regnum  meum  non  est  20 
de  mundo,  sed  :regnum  meum  non  est  de  hoc  mundo, 
cum  possit  et  ahqua  locutione  dictum  inueniri  et,  si  alius  a  domino 
Christo  significatus  est  mundus,  ille  congruentius  possit  intellegi, 
in  quo  erit  c  a  e  I  u  m  n  0  u  u  m  e  t  t  e  r  r  a  n  0  u  a,  quando  con- 
plebitur  quod  oramus  dicentes :  a  d  u  e  n  i  a  t  r  e  g  n  u  m  t  u  u  m.  25 
nec  Plato  quidem  in  hoc  errauit,  quia  esse  mundum  inteUegibilem 
dixit,  si  non  uocabulum,  quod  ecclesiasticae  consuetudini  in  re 

11  De  ord.  II  9,  27  12  De  ord.  I  1,  2  cf.  Retract.  II,  4  13  De  ord. 
I  5,  15.  8,  24.  II 14,  39  sq.  14  De  ord.  I  3,  6.  8,  24.  II  14,  41  16  De  ord. 
I  3,  8  De  ord.  1 11,  31  17  De  ord.  I  11,  32  18  Plato  Resp.  p.  507.  Tim. 
p.  27  sq.  Diels  Doxogr.  p.  305^,  3.  p.  .334  *,  1.  cf.  Aug.  de  Acad.  III  17,  37 
21  loh.  18,  36      24  Es.  65,  17. 66, 22.  II  Petr.  3, 13.  Apoc.  21, 1      25  Matth.  6, 10 


lib.   I  cap.  3  187 

illa  inusitatum  est,  sed  ipsam  rem  uelimus  adtendere.  mundum 
quippe  ille  intellegibilem  nuncupauit  ipsam  rationem  sempiter- 
nam  atque  incommutabilem,  qua  fecit  deus  mundum.  quam  qui 
esse  negat,  sequitur,  ut  dicat  inrationabiliter  deum  fecisse  quod 
5  fecit,  aut,  cum  faceret  uel  antequam  faceret,  nescisse,  quid  faceret, 
si  apud  eum  ratio  faciendi  non  erat.  si  uero  erat,  sicut  erat,  ipsam 
uidetur  Plato  uocasse  intellegibilem  mundum.  nec  tamen  isto 
nomine  nos  uteremur,  si  iam  satis  essemus  litteris  ecclesiasticis 
eruditi. 

10  Nec  illud   mihi   placet,   quod   cum  dixissem:    summa  opera  9 

danda  est  optimis  morihus,  mox  addidi:  deus  enim  noster  aliter  nos 
exaudire  noyi  poterit;  hene  autem  uiuentes  facillime  exaudiet.  sic 
enim  dictum  est,  tamquam  deus  non  exaudiat  pecca- 
t  0  r  e  s ;  quod  quidem  dixit  in  euangelio,  sed  ille,  qui  nondum  co- 

15  gnouerat  Christum,  a  quo  iam  iuerat inhmiinatus  in  corpore.  nec  illud  10 
placet,   quod  Pythagorae  philosopho  tantum  laudis  dedi,  ut,  qui 
hanc  audit  uel  legit,  possit  putare  me  credidisse  nullos  errores  in 
Pythagorica  esse  doctrina,  cum  sint  plures  idemque  capitales. 
Hoc  opus  sic  incipit:  De  ordine  rerum,  Zenohi. 


3  Act.  17,  24         10  De  ord.  II  20,  52         13  loh.  9,  30  sq.  15  De  ord. 

II  20,  53  sq.         18  Aug.  de  ciu.  dei  VI  5.  VII  35 


I.  INDEX  LOCORUM. 


1.  LOCI  SACRAE  SCRIPTURAE 


Ps.  79.  8      135,  21 

Matth.  7.  7 29,  26 

loh.  6,  38 cf.  140,  17 

14,  8 114,  21 


loh.  18,36 144,  3 

I  Cor.  1,  24    .    .    cf.  24,  10.  114,  17 
Col.  2,  8 cf.  143,  28 


2.  SCRIPT()R1':S  ECCLESIASTICL 


Ambros.  hymn.  II  32  (XVI  1474  M) 

115,  22 

August.  c.  Acad.  III  5,  11  cf.  117,  7 

III  14,  30 cf.  90,  20 

—  de  beat.  uit.   2,  8  (p.   95,   23) 

cL  111,  30 
3 cf.  70,  3 

3,  18  (p.  103,  25)      .    .  cL  114,  11 

4,  3  (p.  115,  1)      ...  cf.  160,  18 

—  d^   ord.  I    7,    19   (p.    133,   30) 

cf.  161,  15 

I  8,  25 cf.  155,  14 

II  4,  11  (p.  154,  9)  .    .    cf.  161,  4 

—  Conf.  II  3,  5     ....  cf.  25,  7 

III  1,  1 cf.  25,  11 

III  4.  7 cf.  91,  14 


III  6,  10  sqq 

V  8,  14  sq 

VI  3,  4  sqq 

VI  14,  24 

VII  9,  13     ...  cf.  26 


cf.  91,  21 
cf.  25,  20 
.  cf.  92,  1 
cf.  26,  13 

21.    ^'2,  8 


VII  21,  27 cf. 


6 


VHI  2,  3 cf.  92,  8 

IX  1,  1  ([).  197,  13)     .    cf.  137,  6 
IX  2,  1 cf.  92    14 


August.  de  trin.  XIII  4,  7   .   .    7 

XIII  5,  8 cL  97 

-  de  ciu.  dei  IX  5  (I  416,  1 
cL  40, 
—  Retract.  11,2.  .  d.  3,  1 
46, 

11,3 cL  3 

I  1,  4 cL  5, 

11,5 cf.  7,  12. 

11,6 cL  12, 

I  1,  7 cf.  28, 

11,8 cf.  39, 

11,9 cf.  67, 

I  1,  10 cf.  74, 

I  1,  11   cf 

I  1,  12 cf. 

I  1,  13 cf 


I 
I 

I  3, 
I  3, 
I  3, 


I  2,  2 
I  2,  3 
I  2,  4 
3,  2 
3,  3 
4 
.5 
6 


78, 
75, 
81, 

.  .  .  .  cf.  91, 
.  .  .  .  cf.  93, 
.  .  .  .  cf.  107, 
.  .  .  .  cf.  166, 
cf.  123,  1.  166, 
cf.  136,  26.  157 
cf.  137,  14.  176 
.  .  .  .  cf.  126, 


,  3 
,  1 

H) 

13 

7. 

14 

,  9 

23 

15 

12 

6 
10 
20 
19 

6 
21 
11 
10 

9 
23 
23 
13 
,  9 
,  7 

9 


I.  Index  locorum. 


189 


August.  Retract.  I  3,  7  .   .  cf.  143,  18 

I  3,  8 cf.  144,     1 

I  3,  9 cf.  183,  25 

I  3,  10 cf.  184,  15.  27 


[Eugippii]  Excerpta  n.  23.  p.  124—128 

163,  18—166,  25 

Isidorus  Etym.  I  3,  1  .    .  cf.  172,  26 


3.   SCRIPTORES   PROFANI. 


Cicero  Cat.  I  23.  27     .    .  cf.  162,    5 

—  Deiot.  26 112,  28 

—  Uerr.  II  4,  82  .   .    .    cf.  38,  24 

—  de  orat.  I  47    .    .    .    cf.  40,  13 

—  Acad.  I  18    ....    cf.  79,  14 

II  18 .    cf.  31,  21 

II  19 cf.  67,  15 

II  21 cf.  169,    3 

II  34 cf.  61,    8 

II  39 cf.  32,  6.  77,  29 

II  40 cf.  53,  9.  68,  12 

II  48 cf.  65,    8 

II  57 cf.  31,  21 

II  59    .....    cf.  32,  3.  62,  12 
II  62 cf.  32,  6.  77,  29 

•II  66 cf.  71,    8 

II  77 cf.  60,    3 

II  79 cf.  66,  7.  67,  15 

II  103 cf.  53,  9.  68,  12 

II  108 cf.  77,  29 

II  112 cf.  61,    8 

II  147 cf.  31,  27 

II  148 cf.  31,  22 

frag,  19  M 42,  4 

frag.   20   M.   (p.   60,    12   Plasberg) 

56,  21 
frag.  21  M.(p.  61,17  Pl.)  cf.  79,  29 

—  de  off.  H  5 16,  13 

—  de  fin.  I  18  sqq.  .    .    cf.  63,  22 

—  Tusc.  I  40     ....  cf.  123,  12 
I  79 cf.  77,     2 

III  18 cf.  95,  23 

IV  57 16,  13 

V  28 cf.  7,  3 

V  28 96,  19 


Cic.  de  nat.  deorum  I  20    .  cf.  64,  8 

I  69 cf.  63,  22 

—  Lael.  20 55,  21 

—  de  fato  21  sqq.    .    .    cf.  63,  22 

—  Hort.  frag.  9  M.  .    .    cf.  91,  14 

frag.  36  M 7,  3.  96,  19 

frag.  39  M 97,  1 

frag.  76  M cf.  108,  24 

frag.  89  M cf.    100,  15 

frag.  100  M 71,  10 

frag.  101  M cf.  8,  26.  29 

Hort.  frag.  cf.  Usener,  Gott.  gel.  Anz. 

1892  p.  381 106,  7 

Diog.Laert.  III 7.  VIII,  50  cf.  59,  23 

Martianus  Capella  III  229  cf.  172,  26 

Ouid.  Met.  VII  159  sqq.    cf.  173,  21 

Sall.  Cat.  20 cf.  74,  29 

c.  52 cf.  112,  16 

Suid.  s.  u.  'Exadtj/nia  .    .    cf.  59,  23 

Terent.  Andr.  61 113,  26 

305  sq 108,  12 

350 67,  31 

730 .    134,  7 

—  Eun.  331 cf.  74,  19 

761 108,  3 

1024 127,  4.  8 

—  Heaut.  242    .    .    .    .    cf.  35,  27 

—  Phorm.  449 161,  6 

763 67,  31 

Uarro:    Wilmanns   de    M.    Ter.    Uar- 

ronis  libr.  gr.  frg.  92  (p.  209  sq.) 

cf.  172,  26 

Uerg.  eclog.  3,  105    .    .    .    cf.  51,  29 

3,  106  sq 51,  30 


190 


I.   Index  locorum. 


Uerg.  Georg.  II  480  sq.  .    .    172,    3 

IV  388  sqq cf.  54,    2 

—  Aen.  I  401 14,  25 

I  745  sq 172,    3 

II  152 cf.  69,  30 

III  88  sqq cf.  128,  11 

IV  181  sqq cf.  38,    1 

VI  14  sqq cf.  173,  21 

VII  585 185,  10. 


Uerg.  Aen.  VIII   194  sqq.   cf.  63,  2 

VIII  441      39,  12 

VIII  535 cf.  24,  1 

284  sqq cf.  173,  24 

IX  312  sq cf.  6,  15 

X  875 128,  9 

XI  424 36,  14 

XII  739 cf.  24,  1 


II.  INDEX  NOMINUM  ET  RERUM. 


Academia:  Academiae  sententia  77,  5. 
uetus  78,  26.  Academiae  nouae 
causam  aperire  33,  2.  quae  nouae 
Academiae  tribuuntur  77,  11.  causa 
Academiae  nouae  33,  2.  noua  ac 
uetus  32,  27.  33,  14.  differentia 
nouae  ac  ueteris  Academiae  32,  26. 
utraque  34,  6.  Academiae  tertiae 
princeps  atque  auctor  78,  12.  disci- 
dium  Academiae  33,  14.  16.  pa- 
tronus  Academiae  36,  12. 

Academici:  23,  8.  13.  24.  diu  guber- 
nacula  mea  A.  tenuerunt  91,  26. 
sapiens  Academicus  non  est  99,  23. 
100,  7.  ueteres  33,  19.  noui  rem 
insolitam  et  ab  opinione  ueterum 
remotissimam  conati  sunt  inducere 
34,  7.  noui  34,  26.  noui  ac  ueteres 
34,  13.  placita  Academicorum  40, 
18.     libri    de    Academicis    177,    7. 

Adeodatus  filius  Augustini  93,  25; 
cf.  99,  3.  103,  20  sqq. 

Aegeum  mare  47,  9. 

Aeneas  14,  24. 

Aesopus  factus  sum  28,  12. 

Albicerius  diuinus  17,  13.  21.  18,  18. 
19,3.12.  delirus  ariolus  16,18.  re- 
rum  humanarum  ac  diuinarum  scien- 
tiae  particeps  non  fuit  19,28.  20,  6. 

Alexandria  13,  7.  19. 

Alypius  (c/.  Conf.  VI  7,  11):  6,  17. 
23.  7,27.  9,  19.  29,7.30,16.31,7. 
32,  16.  21.  .33,  10.  34,  28.  35,  21. 
38,  4.  6  saepe  in  lihris  C.  Acad.  — 
100,  11.  124,  21.  125,  21.  passim  in 


lihris  De  ordine  145,2.  18.  151,  12. 

17.  152,  5.   153,  14  al 
animantia  inuisibilia  (i.  q.  daemones): 

aeriam  inuisibilium  animantium  na- 

turam  transilire  19,  17. 
animalia  aeria  (  i.  q.  daemones):  aerio- 

rum  animalium  fallacia  166,  5. 
Antiochus:    Philonis    auditor   34,   4. 

78,  17.    faeneus  ille  Platonicus  78, 

19.  25. 
apicula  18,  29.  181,  18. 
Apollo  128,  12. 

Arabicae  res  (i.  q.  odores):  26,  22. 
Arcesilas:  33,  28.  61,  10.    Arcesilan 

accus.  58,  5.    successor  Polemonis, 

Zenonis  condiscipulus   76,   28.   77, 

5.  24. 
architectus  171,  12. 
Aristoteles  79,  14. 
ars:  artes  liberales  178,  5. 
aruspices  18,  5. 
astrologia    magnum    religiosis     argu- 

mentum  tormentumque  curiosis  176, 

23. 
atomi  quasi  ancillulae  Epicuri  63,  21. 
augures  18,  5. 
Augustinus:  24,  28.  130,  11. 
auiculae,    quas     in     caueis     inclusas 

uidemus  50,  23. 

Baiae  27,  14. 

balneae:  4,  24.  106,  18.  in  balneis 
considere  45, 10.  in  balneas  ad  conse- 
dendum  uocaui  93,  15.  ire  coepe- 
ramus  in  balneas  137,  26.    balneas 


192 


II.   Index  nominum   et  reriim. 


rationabiles    possiimus    dicere   169, 

15. 
balneolae  52,  2. 

balneum :  in  balneo  consedimus  159,16. 
barbarismus :  barbarismos  quos  uocant 

poetae  adamauerunt  155,  19.    bar- 

barismorum  genus  178,  26. 
biuium  72,  19.  24. 
Bucolicum  carmen  51,  27. 

Calculo:  calculonum  professio  172,  26. 
Calliopa :  apud  Calliopam  te  intus  tene- 

bas  126,  6. 
cantator  181,  27. 
canticum:  inconueniens  locus  cantico 

135,  28.  136,  14. 
Carneades:  8,  20.  21.  23,  15.  31,  15. 

42,  29.  43,  4.  59,  4.  64,  4.  Carneade 

uocat.    62,    15.     18.    63,  6.     sibi 

Stoicos  atque  Chrysippum  conuel- 

lendos  euertendosque  proposuit  77, 

21.  23.    tertiae  Academiae  princeps 

atque  auctor  78,  11. 
carnifex:  quid  carnifice  tetrius?  154, 

31. 
Catilinae    coniuratio    162,    5.     oratio 

74,  29. 
cellarium:  de  cellario  promere  102,  3. 
Celsinus  26,  21  {fort.  idem,  quem  in 

Conf.  VII  9,  13  dicit   inmanissimo 

tyfo  turgidum). 
Chaldeus  131,  6. 

chorus:    choros    ciiiuscemodi    175,   6. 
Christus  140,  16.  17.  18.  21.  144,  1. 

Christo  gratias  agebat  135,  16. 
Chrysippus   Stoicus :    57,    3.    62,    19. 

77,  20.  27. 
Cicero  8,  22.  26.  28.  9,  26.  27.    10,  5. 

23,  15.    56,  18.  58,  10.  15.   79,  29. 

81,  11.    162,  1.    178,  25.    Ciceronis 

liber,  qui  Hortensius  uocatur  6,  14. 

91,  14.  uide  etiam  Tullius. 
cithara  175,  8.  182.  21. 


cochlearium  16,  22. 

comitialis  morbus  102,  7. 

comoedi  175,  5. 

coniectores  =-  Traumdeuter  18,  6  (c/. 

Lampr.  Alex.  13,  7.) 
coniux  sc.  Christus  137,  12. 
Cumanum  gymnasium  74,  5. 
Cupido:  135,  15.  (si)  Cupidinem  pal- 

liatum  (faciat)  171,  22. 
cymbahim  175,  8. 
Cynici  philosophi :  58,  28.  79,  10. 
Cyrenaici   multa   pro  sensibus  dicant 

67,  2. 

Daedahis  47,  7.  173,  21. 

daemon:    qui   daemonem    non   habet 

103,  18.    daemones,  aeris  animalia 

uihssima  18,  25.    u.  animaha. 
Democritus:  lis  inter  Democritum  et 

superiores  physicos  63,  18. 
dialectica  68, 11.  15.  69,  11.  13.  180,  4. 

quasi  formatrix  partium  76, 4.  d.  dis- 

ciplina  disciphnarum  174,  8.  29. 

discipUna  regendae  reipubhcae  185,  4. 

disputatio  non  paruae  rei,  quam  die 

,  natali  meo  habui  sc.  de  beata  uita 

145,  8. 
diuinus  i.  q.  ariolus  17,  5. 
doctores:  implorare  auxilia  doctorum 

72,  1.    in  libros  doctorum  90,  7. 

Emblema  122, 22.  cf.  Cic.  de  or.  III 171. 
Epicureus  66,  4.  67,  2.    Epicureorum 

greges  78,  18. 
Epicurus:  57,  6.  14.  31.  58,  9.  73,  31. 

heres  Democriti  63,  20. 
Euryalus:  Euryali  mater  173,  24. 

Flaccianus  19,  6.  doctissimus  et  claris- 
simus  uir  17,  3.  8. 

Galli  galhnatii  155,  14.  ineuntes  pug- 
nam  137.  28. 


II.  Index  nominum  et  rerum. 


193 


geometrae  123,  13. 

geometrica:  19,  11.  156.  13.  176,  18. 

Getulia  nostra  157,  6. 

Graecanica  scuta  72,  6. 

Graeculorum  leuitas  58,  16.  | 

Graecus  8,  21.    Graeca  pestis  42,  29.  | 
Graeca  industria  62,  25.    calumnia 
66,  27.    philosophia  75,  25.    Grae- 
cum  uerbum,  quo  philosophia  nomi- 
natur  143,  25. 

grammatica  173.  14.  174,  1.  29.  175, 
11.  178,  29. 

grammaticus  17,  13.  grammaticorum 
formidine  liberari  112,  17.  iudices 
in  (poetas)  grammaticos  esse  per- 
misit  175,  27. 

gymnasium  52.   2.    Cumanum  atque  \ 
adeo  Neapolitanum  74,  4. 

Helico  50,  15.   Heliconem  longo  inter- 

uallo  transcendere  126,  17. 
Hercules:  te  tamquam  semihominem  ' 

suffocabit  63,  2. 
Herculea  auxilia  Cynicorum  58.  27. 
hirundo  181,  17. 
historia    non    tam    historicis    quam 

grammaticis  laboriosa  173,  19. 
histriones  domestici  27,  15. 
honorarium  152,  27. 
Hortensius  liber  Ciceronis  6, 14.  50, 26. 

71,  9.  91,  14.  96.  28. 
hortuli   Epicuri     ( --    xtjttoi)   57.    18 

{locus  Ciceronis). 
Hymetium  mol  100.  16. 

Idus  Nouembres  93.  13. 

Itali:  semper  serenas  hiemes  orant 
157,  6.  in  multis  uorborum  sonis 
Augustinum  exagitant  178,  21. 

Italia  125,  19.  i 

Tupitor  176.  7. 

I 
Karthago  16,  19.  25.  U.  j 

LXIII.  Aujust.  I   |>ar.s  III.  ivi.   K  ii  o  e  1  1. 


Labyrinthus  51,  1. 

Lartidianus  consobrinus  Augustini  93, 

21.  99,  3. 
Latinae  litterae  78,  14. 
lenones  155,  4. 
libellus:  lucubrationis  opuscula  in  hanc 

libelli    partem    conferre    138,  25. 

sc.  de  leata  uiia  145,  9. 
Liber   sc.    Bacchus   57,    18. 
liber:   ut   libri  modus   esset   144,   16. 

liber    (opp.  tabula)   142,  15.    uide 

tabula. 
librarius:  librariorum  professio  172, 26. 
Licentius,    filius    Romaniani    5,    27. 

6,  6.  7,  7.  9.  24.  8,  6.  20.  22.  29. 

9,  15.  25.  10,  9.  11,  24.  27.  12,  10. 

13,  13  saepissime. 
htteratura  Latine  (grammatica)  dici- 

tur  173,  15, 
Lucilianus:     solus    frueris    Lucihano 

meo  29,  18. 
ludi  magister  163.  24. 
lyra  175,  8. 

^Magisterium  sc.  Academiae :  sub  Pole- 

monis  magisterio  76,  28. 
mater  Augustini  93,  19.  95,  2.  96,  23. 

98, 10.  99,  4. 102,  2.  104, 14.  105, 12. 

26.  109,  23  sqq.  115, 19.  142, 20.  145, 

5.   161,  2.  laudes  matris  178,  10  sqq. 
matrona:   constitue  (mer^trices)  nia- 

tronarum  loco  155,  6. 
melos:  inusitatum  135.  27.  perceptum 

181,  28. 
Memoria:    louis    et    Memoriae    fiUas 

Musas  176,  7. 
mensae  opimae,  si  conuiuiis  cotidianis 

struerentur  4,  19. 
meretrices  155,  4.  5. 
metaplasmus  155,  20. 
Metrodorus  Academicus  78,  22. 
Mnesarchus  Stoicus  78,  2(>. 
munera  ursorum  edero  4.  11. 

13 


194 


11.   Index   nominum  et  rerura. 


municipalis:    tabulae  4,   15.    m.  ha- 

bitus  4,  18. 
Musa  125,  13.  Musae  137,  14.  louis 

et  Memoriae  filiae  176,  8. 
musica  19, 11. 156, 13. 176,  9.  musicae 

imperitus  181,  27. 
mysterium  =^  dodrina  Christiana  24, 11. 

mysteria  diuina  92,.  10.    mysterium 

157, 14.  per  mysteria  credere  157, 19. 

mysteriis  uenerandis  179,4. 

Nauigius  frater  Augustini  7,  8.  8,  3. 

93,  19.  28.  99,  5.  100,  13.  104,  7. 

26.424,  21. 
Neapolitanum  gymnasium  74,  5. 
notarius:  adhibito  notario6,15;  uide 

stilus. 

Oceanus:  labentia  in  Oceanum  astra 

91,  18. 
oraculum:  uberrimamm  doctrinarum 

oraculis  3,  21. 
Orata  uide  Sergius. 
organum:  flatus  in  organis  175,  4. 

Palliati    sc.   philosophi:    palliatomm 

clauis  et  fustibus  58,  26. 
Paulus  apostolus  27,  6. 
Pelasga  ars  69,  30. 
Peripatetici  79,  10. 
Pherecydes  Syrus  75,  27. 
Philo  Academicus  34,  4.  homo  circum-  I 

spectissimus  78,  19.  26.  79,  1. 
philocalia  et  philosophia  prope  simi- 

liter  cognominatae  28,  1.  2.  4.  11. 
philosophia:    quam    summam    philo- 

sophiae    arcem    omnes   esse    confi- 

tentur  144,  12.    philosophiae  disci- 

phna  180,  8.  18. 
philosophorum  dissensiones  31,  27. 
physica:  in  physicis  nonnihil  scio  64, 

2.  9. 
physici :  ueteres  34, 8.  superiores  63, 18. 


planus  {jiXdvog}:  planus  de  his,  quos 

samardocos    uulgus    uocat    72,    30 

(c/.  Cmf.  IV  3,  4). 
Plato  33,  20.  76,  23.  79,  14.  80,  2. 

uir  sapientissimus  et  eruditissimus 

temporum  suomm  75,  21.  29.  76,  7. 

Platonis  auctoritas  legesque  78,  21. 

adyta  Platonis  78,  29.    Platonis  os 

emicuit  79, 4.  Platonis  fontes  77, 30. 

successores  Platonis  76,  17. 
Platonici  79,  10.  80,  16. 
Platonicus:  Platonica  sacrosancta  de- 

creta  76,  25.  homo  60,  4.  faeneus 

sc.  Antiochus  78,  16. 
Plotinus:  Platonicus  philosophus,  Pla- 

tonis  simihs  iudicatus  est  79,  16. 

lectis  Plotini  paucissimis  hbris  92,  8. 
poetica:  127,  28.  poeticae  studio  126, 

21. 
Polemo  Platonicus  76,  24.  27.  28. 
pomeria  amoena  27,  14. 
porticus  =  Stoici  57,  9.  58,  7. 
potestates,  quae  municipalem  habitum 

supercrescerent  4,  17. 
professio    43,  27.    inlustrior    25,   14. 

onus  professionis  sc.  rheioricae  92, 15. 
Proteus  54,  2.  55,  6.  8.  10.   quasi  P. 

in  manibus  erat  177,  8. 
pseudomenoe  31,  28. 
Pyramus  129,  20.    135,  15-.    137,  15. 

Pyramum  canere  126,  25. 
Pythagoras  75,  25.   Pythagorae  disci- 

phna   uenerabihs   ac   prope   diuina 

184,  15.  27. 
Pythagorei  75,  25. 

Rhetorica  174,  18.  29. 

rhythmus  181,  28.  qui  Latine  numerus 

dici  potuit  175,  21. 
Roma:  qua  (oratione)  R.  seruata  est 

178,  27. 
Romanianus    communiceps    Augustini 

{cf.  Conf.  VI  14,  24)  3,  4.  24,  28. 


II.   Index   nominum  et  rerum. 


195 


26,  23.  28,  23.  37,  6.  7.  aduersarius 
Romaniani  27,  12. 
Rusticus  consobrinus  Augustini  93,  21. 
99,  7. 

Sacerdos  noster  i.  e.  Amhrosius  1 15, 20. 

Sallustius,  lectissimus  pensator  uerbo- 
rum  112,  16. 

samardocus  uel  samardacus  {aa/udQ- 
Saxog)  72,  30. 

schemata  155,  20. 

schola  141,  29.  grammatici  17,  14. 
in  scholas  suas  disputationem  non 
introduxerunt  uet«res  Academici 
33,  24.  nostra  50,  25.  125,  20.  illa, 
unde  me  euasisse  gaudeo  139,  8.  rhe- 
torica  56,  10.  rhetoris  91,  14.  de 
omnium  schohs  proicietur  58,  24. 
Platonis  {sc.  Academia)  nomen  ex 
eo  dicitur  accepisse,  quod  a  populo 
sit  secreta  59,  23.  relicta  a  Platone 
76,  23.  27. 

secta  {locus  Ciceronis)  56,  22. 

septentrio  i.  e.  Amhrosius:  septen- 
trionem  cui  me  crederem  didici  92, 1. 

Sergius  Orata  homo  ditissimus    108, 

24.  110,  15. 

simulacrum:     simulacrorum     fallacia 

114,  11. 
Sirenes:  accus.  Sirenas  92,  16. 
Socrates    33,    20.    magister    Platonis 

75,  24. 
Socratica  subtilitas  76,  1. 
soHum  i.  q.  halneae:  s.  languido  tempe- 

rari  170,  3.  solio  himen  infundunt 

171,  10. 
soloecismus:  soloecismos  quos  uocant 

155, 18.  soloecismos  fortasse  quisque 

doctus    in    oratione    mea    reperiet 

178,  23. 
soritae  32,  1. 
stilus:  cum  stihim  nox  impediret  15, 

25.  stilo  excipere  35,  25.    stilum 


tenebrae  occupant  44,  8.  (=  nota- 
rius):  stilum  quasi  aurigam  modera- 
toremque  sermonis  56,  13.  adhi- 
bito  stilo,  quo  cuncta  exciperentur 
124,  16.  quae  te  amittere  stilus  iste 
non  sineret  161,  11. 

Stoici  33, 15.  76,  22.  77,  26.  78,  24.  28. 

Stoicus  31,  21.  sapiens  57,  1.  31. 

superstitio  i.  q.  Manichaeorum  doctrina 
5,  21.  puerilis  91, 18.  si  quid  super- 
stitionis  in  animum  reuolutum  est 
29,  12. 

sutor:  sutores  philosophatos  Htterae 
continent  143,  17. 

Tabulae  144,  16.  si  municipales  t.  te 

patronum    aere    signarent    4,    15. 

(=  Protokoll,  Notiztafel,  opp.  liber): 

ut  parcas  tabuhs,  quas  iam  non  ha- 

bemus  142,  14. 
Terentius  127,  5. 
tesserae,  quas  honestas  non  respuit 

4,  24. 
thalamus:  animas  thalamo  suo  dignas 

137,  12  c/.  coniux. 
Theodorus:    {Mallius   Th.  cf.  Retraci. 

I  2, 11)  89,  3.  91,9.  uir  et  ingenio 

et   eloquentia    et    ipsis    insignibus 

muneribusque    fortunae    et    mente 

praestantissimus  143,  7. 
Thisbe  129,  21.  135,  15. 
tragoedi  175,  5. 
Trygetius,  discipulus  Augustini  6,  6. 

20.  7,  3.  11.  8,  15.  19.  9,  18.  10,  6. 

13.  20.  11,  18  saepissime. 
Tulhus  55,  24.  96,  27.  106,  8.  108,  24. 

112,  27.  Marcus  T.  75,  12.  T.  noster 

78,  13.  79,  2.  u.  Cicero. 
Tuscum  iurgium  51,  24. 

Uarro  172,  27.  185,  3. 
uates,    qui    mente    loquuntur    ahena 
18,  9. 

13* 


196 


II.   Index  nominum  et  reriim. 


Uenus  135,  15.  si  pinnatam  Uenerem 
faciat  171,  22. 

Uerecundus  familiarissimus  gramma- 
iicus  et  ciuis  Mediolanensis  124,  14 
(c/.  Conf.  VIII  6,  13). 

Uergilius  14,  23.  15,  28.  17,  11.  30,  7. 

46,  3.  138,  28. 
nersus  unde  dictus  sit  175,  19. 


Uulcanius:    arma    inuicta    et    quasi 
Uulcania  24,  1. 

Zeno   Stoicus  31,  21.  32,  1.  33,  17. 

25.  57,  3.  9.  58,  4.  59,  28.  60,  2. 

61,  4.  7.  15.  23.  princeps  Stoicorum 

76,  22.  28.  29.  77,  13.  17. 
Zenobius   121,   4.   123,   24.   134,   20. 

139.  19. 


m.  INDEX  UERBORUM  ET 
LOCUTIONUM. 


A,  ab:  non  ab  re  est  46,26.  elatas  a 
ceruice  pinnulas  138,  12.  abs  te 
61,  12. 

aberrare  in  quoquam  33,  13. 

abire  longius  12,  18. 

ablatio:  ablatione  firmari  68,  31. 

ablatiuus  loci :  lecto  cubans  125,  18. 
ahlat.  tcmporis  pro  accus.:  uiam  agere 
longo  tempore  13, 10.  septem  diebus 
fnimus  otiosi  30,  6.  ablat.  quali- 
tatis :  licet  quisque  oculis  apertis 
sanis  purisque  sit  153,  22.  ablat. 
comparationis :  amplius  ista  res- 
ponsione  nihil  flagitare  151,  16. 
ablat.  absoluius :  uariis  impedimentis 
causis  13,  0.  quo  aduersario  35,  21. 
Tullius  se  uiuo  impatiens  79,  2. 
splene  uitioso  100,  13.  pendulis 
nutantibusque  his  110,  17.  uobis 
existimatoribus  confirmem  148,  5. 
pro  part.  coniuncto :  me  tecum 
laborante  non  parum  tomporis  dedi 
153,  1.  ablat.  pro  a  c.  ablat.: 
quibusHbet  aduersantibus  inpulsus 
17,  26.  quo  consulebatur  18,  20. 
quo  quasi  spiritu  admonitus  19, 
9.  quo  nescio  utrum  plus  exer- 
cearis  27,  12.  ablat.  gerund.  pro 
part.  praes.:  mirando  exclamas- 
sent     110.     1.       inhistrauit     subi- 


ciendo     113,   6.      126,   28.      132, 

24. 
absentia  a  sermone  nostro  animi  tui 

161,  8. 
absque:    absque    ueritate    peruenire 

7,  4.   non   absque   te    esse   placita 

40,  17.  a.  inpudentia  nos  putemus 

184,  20. 
accus.  interioris  obiecii:  qualem  (flam- 

mam)  aestuabamus  26,  20.  qualem 

uitam  nos  uiuamus   124,  6.     accu- 

sat.  pro  gen.  qualit.:   in  hoc  genus 

disputationes   142,  24.   ceteris  hoc 

genus  pestibus  155,  4. 
acriter  dulce  100,  16. 
aculeatum  et  contortum  100,  15   (c/. 

Cir.  Acad.  II  76) 
acumen     {opp.    grauitas).-     acuminis 

grauitatisque     moderata     uarietate 

175,  10. 

adducere    in    simultatem     sententias 

34,  6. 
adfabre  nidos  struit  hirundo  181,  18. 
adgredi  philosophiam  25,  1. 
adicere  animum  in  moras  173,  10. 
adminiculare:  mentem  19,16.   iter  ad- 

miniculasti  25,  17. 
adpertinere:  quae  adpertinent  149,  9. 
adprobare:  ilhid  inmortale  adprobatur 

176,  4. 

adserere  in  hbertatem  150,  4. 


198 


in.   Index   uerborum   et  locutionum. 


adsertio :  in  (ordinis)  adsertione  substi- 

tuere  151,  21. 
adspergere  lumen  27,  10. 
adspirare  ad  rerum  cognitionem  180, 1. 
adsumere    (=  nQoalafj,(idveiv)  64,  11. 

pars  antecedens    assumpta  68,  27. 
adtendere:  deum  103,  25.  a.  in  manus 

137,  2. 
aduentare  35,  15. 
aduenticio  spiritu  inflatus  140,  9. 
aduerhium  pro  adiectiuo  :  illas  superius 

disiunctiones   65,    21.    per   aetema 

retro  tempora  179,  16. 
aequor  transl.:  liquida  aequora  scien- 

tiae  184,  17. 
aeria  natura  inuisibilium  animantium 

19,  16. 
ager  =    rus,  uilla:    in    agro    uiuere 

6,  11. 
agere  uiam  longo  tempore   13,  10. 
agitare  quaestionem  126,  15. 
aiere   {opp.   negare)    52,  8.   21.   aisti 

55,  3. 
alienus  {opp.  proprius):   definitio   in- 

uasit  alienum   20,  25. 
alternare:    altemat    sonus    125,    23. 

in  utramque  naturam  158,  5. 
altitudo  naturalis  mentis  24,  14. 
altius  adtendere  111,  24. 
amator  animus  123,  25. 
ambages  disputationum  166,  18. 
ambire:  quid  non  ambiunt  oculi  aman- 

tum?   138,  2.   uerbis  128,   15. 
ambitiones:     ab     honorum     potesta- 

tumque  ambitionibus  164,  16. 
anacoluthia :    item    me    praesente   — 

omitto   illud  .   .,   sed   cum   16,25. 

alios  pios  et  bonos,  qui  neque  nos 

deseri  possunt  in  animum  inducere 

et   nullum    ordinem    uident    uolen- 

tesque  sibi  nudaricausas,errores  .  . 

conqueruntur   157,  1.  r/.  157,  25. 


anaphora :  quisquam  tibi  beatae  uitae 
.  .  .  quisquam  mentionem  facere 
auderet?  quisquam  tibi  persuadere 
posset .  .  4,27.  illud  ergo,illudtuum 

illud  ipsum  quod  in  te 

diuinum  .  .  .  5,  9.  euigila,  euigila 
5,  15.  ipsa  me  nutrit  ac  fouet,  ipsa 
me  .  .  liberauit.  ipsa  enim  docet  .  . 
ipsa  .  .  .  promittit  5,  19.  quid 
auri,  quid  argenti,  quid  denique 
alienorum  carminum  cogitemus  18, 
13.  cf.  22,  14.  24,  8.  15.  20.  25,  3. 
6.25.26,23.28,17.21.31,27.55,4. 
60,  10.  68,  26.  31.  73,  26.  75,  5. 
80,  26.  30.  92,  23.  129,  5.  138,  14. 
19.  141,  15.  20.  183,  1.  184,  3.  6. 
185,  5.  quid  hic  dicam?  quid? 
quidnam  ?  (c/.  Ter.  Eun.  910)  71,  28. 

ancoras  rumpere  92,  11. 

animo  aduertere  45,  12.  animum 
aduerterat  161,  4. 

animula  abiectissima  19,  8. 

annuere:  quid  tibi  uideor  annuere? 
140,  9.  c.  acc.  c.  inf.:  quod  cum 
annuerem    scribi    101,    17. 

antitheta  =  contraria  139,  20. 

aperire:  dies  se  aperuit  135,  19. 

appetere  absolute :  tunc  primum  pei- 
tinacius  appetimus  31,  2. 

aptus:  hominem  sibi  {uiriuli)  aptum 
3,  4. 

apud  Karthaginem  16,  19. 

ardere  fame  incognitae  (philosophiae) 
27,  12. 

argui  temeritatis  37,  2. 

ariohis  dehrus  20,  17. 

armare  transl.:  contra  eos  armabor  41  ^3. 

armatura  leuis  transl.  56,  10. 

arrisione  cautior  factus  34,  27. 

articulus:  moderatos  inpressit  arti- 
culos  175,  17. 

arx  transh:  arcem  locare  22.  8.  ar- 
cem    philosophiae   tenere  96,   25. 


III.    Index  uerborum  et   locutionum. 


199 


aspectus  i.  q.  oculi :  aspectui  facere 
iniuriam  171,  8. 

assensio  (=  ovyxard^eoig):  in  rem 
animum  declinat  a.  71,  22. 

asserere  alqm  beatum  8,  17. 

asyndeton:  si  humanissimus  liberalis- 
simus  mundissimus  fortunatissimus 
iactareris  4,  25.  si  diuinationem 
concedat,  adimat  res  diuinas  20,  9. 
titubans  properans  haesitans  27,  5. 
de  spe  de  uita  de  instituto  45,  14. 
probabile  occurrit,  secutus  est,  fecit 
74,  7.  industria  uigilantia  ingenio 
doctrina  75,  13.  totis  uelis,  omnibus 
remis  92,  7.  sentis  credis  intellegis 
136,  5.  acre  putidum  rancidum 
155,  23.  cf.  25,  3.  8.  26,  1.  27,  17. 
29,  6.  39,  6.  68,  5.  72,  27.  30.  108, 
25.  164,  13.  183,  6. 

aitractio :  uide  quaestionem  utrum 
soluta  sit  111,  11.  attractio  rela- 
tiui:  ordo  est,  quem  si  tenueri- 
mus,  perducet  ad  deum  139, 
11. 

auceps  transl.:  28,  8.  peritissimus 
uoluptatum  {locus  Ciceronis)  57,  8. 

auctoritatem  diuini  intellectus  decli- 
nare  79,  22. 

aueo  audire  10,  14. 

augurari  de  muribus  127,  10. 

aura:  in  auras  uerae  libertatis  emer- 
gere  3,  16.  auras  prosperas  orare 
24,  9.  auras  liberas  tibi  opto  28,  26. 

auriga   moderatorque    sermonis    56, 
14. 

auris:  eduxit  me  in  aures  125,  7. 

auspicato  procedere  56,  1.  c/.  Ter. 
Andr.  807. 

auxiliari  partibus  38,  7. 

auxiliator  22,  13. 

Bacchantes  57,  20  {locus  Ciceronis). 
barbarus:   oratio  barbara  178,  27. 


beatum  (=  t6  juaxdQiov):  hoc  est 
beatum  hominis  10,  26  (c/.  Cic.  de 
fin.  V  84).  quod  b.  esse  inter  nos 
conuenit  21,  10. 

belle   tectum   et  munitum   72,   13. 

bene  dialecticos  mouere  quaestionem 
prohibebant  78,  10. 

blandimenta  fortunae  183,   11. 

blandus:  b.  amator  et  sanctus  27,  17. 
b.  tranquillusque  dies  41,  9. 

Cadere  in  sapientem  sapientiae  per- 

ceptionem  70,  30. 
caducarius:  caducarii  sunt,  quos  comi- 

tiahs  morbus  subuertit  102,  6.  104, 

29. 
caedere:    sermo    caeditur    (c/.     Ter. 

Heaut.  242)  35,  27. 
caesum:  quae  caesa  et  membra  nomi- 

nant  175,  17. 
calumnia:  cahimnias  de  uerbis  commo- 

uere  42,  17.  c.  Graeca  66,  27. 
campus    transl.:    ne    in    principaUs 

quaestionis  campis  equitaret  oratio 

48,  14.  campos  scientiae  184,   17. 
canalis:  ligneoH  canales  128,  22. 
canere  uersum  17,  15. 
canorus:    50,    22.    quod    percutiendo 

canorum  esset  175,  8. 
capitaha  in  istos  uenerunt  in  mentem 

73,  15. 
captatorius:   uafrum   et   captatorium 

128,  5. 
captiosae   atque    fallaces   ratiujiculae 

69,  5. 
captiuus  transl.:  ut  te  optes  esse  capti- 

uum  36,  15.  c.  debeor  iure  uictoriae 

42,  30.  56,  7. 
caput  =  initium  :  ad  caput  recurrere 

21,  27. 
castissime  perlegere  (apostohim  Pau- 

lum)  27,  9. 
cauea  popularis  28,  7. 


200 


III.  Index  uerbomm  et  locutioniim. 


causae  deesse  11,  29. 

cautio  Academicorum  37,  16. 

censere    =    appellare :   sapientis  eum 

nomine  non  esse  censendum  151,  28. 
certus  c.  gen.:  sum  sententiae  127,  26. 

c.  tantae  rei  130,  5. 
cessare    =    otiosum   esse :   ab   officiis 

32,  10.  ab  edendo  102, 19.  cf.  72,  25. 

73,  23. 
cJiiasmus :  si  diuinationem   concedat, 

adimat  res  diuinas  20,  9.  modestia 

dicta  est  a  modo  et  a  temperie  tem- 

perantia   113,   8.     illa   nos   dignos 

beata  uita,  beatos  haec  facit  180, 12. 
cinis  transJ.:  de   Stoicorum  cineribus 

78,  28. 
circulus  123.  11.  ad  circulum  discipli- 

narum  reuocare  51,  1. 
circumfluentia  diuitiarum  4,  7. 
circumfluere:  abundans  atque  circum- 

fluens  98,  13. 
circumire  siluas  73,  6. 
circumspectissimus  homo  78,  20. 
clarere  51,  15. 
claudere  sermonem  22,  21. 
coagitare  99,  21. 
coaptatio  rerum  atque  conceptus  122, 

24. 
coarguere:  illa  definitio  auaritiae,  ista 

stultitiae  coargui  potest  20,  26. 
cocus  =  coquus  170,  8. 
cogere:    utrum    in    crastinum    pluuia 

cogatur  42,  25. 
cognitionis  humanae  inimici  40,  25. 
cognominare   =   appellare :  philocalia 

et    philosophia    similiter    cognomi- 

natae  sunt  28,  2.  cf.  123,  6. 
cohibere  adsensionem  45,  4.  69,  25. 

cohibe  te  potius  140,  26    {cf.  Ter. 

Heaut.  919). 
colla  praebere  44,  22. 
collocatio  uerborum :  nam  definitio  tua 

uide    quanta    facilitate    excludatur 


I       13,  1.,  quorum  meis  Htteris  sermo 
'       miscetur  143,  14.    absentia  a  ser- 

mone  nostro  animi  tui  161,  8. 
I  comitem  se  dare  =  assentiri  46,  18. 
I  commixtio  rerum  157,  3. 
j  communicatio  domus  25,  10. 
j  communis  notio  13, 1.  c.  sensus  93,  22 
i  compellatione  turbatior  .34,  20. 
i  compescere  famem  33,  10. 
,  complecti:    poeticam    50,    18.    mente 
!      finem  boni  67,  19. 
I  complexio    {cf.    Cornif.    rhet.    II    28) 
I       securissima  61 ,  20.  cf.  70,  24. 154, 11. 
i  comprehendibihs    {sec.   HP)   61,   27. 
1  comprehensio  (=  y.aTdhppi;)  ueri  6, 22. 
j  comtus:    comtiores  exhibet  amatores 
[       amplectendae  ueritati  136,  27. 

conatu  summo  inuenire  45,  20. 
t  concalefactio:  quorum  concalefactione 
tabificati  137,  6. 

concentus  rationabilis  170,  25. 

conceptio  animi  non  dissonat  47,  3. 

conceptus:  coaptatio  atque  c.  rerum 
122,  24. 

concertator  80,  25. 

concinere:  pia  deuotione  concinuerunt 
98,  23.  citharam  concinere  182,  22. 

conclusio:    securissima  68,  6.    uerum 
falsumque  in  una  conclusione  con- 
I       fligunt  69,  7.  cf.  100,  10.  19.  133,  7. 
I       conclusiones  mentientes  156,  7. 
I  concordare:    sententias    liquet  47,  3. 
1       mecum    amicus    de    religione    con- 
{       cordat  55,  19. 
{  concorditer  115,  29. 
I  condimenta  humanitatis  27,  24.  con- 
dimentis  humanitatis  aspersi  143,  2. 
suauissima  (carminum)  155,  22. 
'  condire:   locus  mira  urbanitate   con- 
i       ditus  56,  19.  conditum  scholastico 
I       melle  99,  20. 

j  conditio  =  creatura :  utrum  (malum) 
I       sub   conditione   dei   fuerit    179,   9. 


III.   Index  uerborum  et  locutionum. 


201 


condiiionales  sententiae :  quae  capere 
moliebantur,  nisi  coegisset  5,  17. 
amiseras,  ni  te  indutiae  repa- 
rassent  22,  7.  uires  dabat,  nisi 
Carneades  restitisset  77,  21. 

conexio  {i.  q.  conclusio)  65,  20.  68,  26 
(c/.  Quini.  5,  14,  6). 

confectum  {i.  q.  dulce)  melle  farre 
nuculeis  101,  5. 

conferre  sermonem  in  librum  30,  5. 

conficere:  pristina  disceptatione  con- 
fectum  est  45,  23. 

confingere :  quid  sibi  animus  confingat 
66,  2. 

conflare:  inuidia  conflata  est  32,  5 
(c/.  Ter.  Eun.  875,  Cic.  Cat.  1,  23. 
Cael.  29).  conflatis  et  consentien- 
tibus  uocibus  4,  14.  ne  ingenii 
scintillae   conflarentur   135,   6. 

conflictatio:  conflictationibus  agitata 
sententia  33,  18. 

conflictio:  54,  12.  81,  14.  c.  durauit 
78,  13. 

conflictus:  in  conflictum  redierant 
12,  7.  c.  exsurgit  39,  15. 

confundere:  quibus  cursus  confunde- 
retur  91,  17. 

congelare  in  torporem  inertiae  142,  9. 

congrua  tempori  ratio  23,  14. 

congruentia  =  doitwvia:  uniuersi- 
tatis  139,  18.  partium  rationabilis 
dicitur  170,  24. 

coniugaiio :  faxis  32,  25.  ausim  33,  11 
(c/.  Ter.  Eun.  884).  rediet  62,  27. 
rediemus  50,  11.  fastidiho  155,  23 
(c/.  Ter.  Heaui.  309  scibo ;  619 
opperibor)  exorturus  42,  3.  per- 
fruitus  21,  13.  uincare  36,  19. 
patiare  38,  16.  grauere  44,  4.  in- 
fitiere  74,  4.  mirere  123,  10. 

coniugaiio  periphr.  pro  juiuro  :  depreca- 
turus  sum  152, 9.  dicturus  est  152, 12. 

conlustrare  uniuersa  154,  22. 


connumerare  148,  22. 

conperire:  barbarismorum  genus  tale 

conpertum  est  178,  27. 
conpingere  nescientes  in  optatissimam 

terram  89,  14. 
conprobare  c.  dupl.  accus.:  inmortalem 

animam  177,  1. 
conquiescente  me  apud  me  33,  1. 
conquisitio  ueri  31 ,  17.  ueritatis  112, 15. 
consecutio  temporum  :  priusquam  quan- 

tum    sibi    allatum    fuerit    audisset 

17,    2.    cum    quaereret,    quid    sit 

respondendum  21,  14. 
consedere:    ad    consedendum    uocaui 

93,  16. 
consessus:  consessum  dimisimus  185, 

13. 
considere  97,  10.  106,  20. 
consolator  philosophus  74,   16. 
constitutus  =  a)v:   sub  casibus  con- 

stituta  109,  13.  c/.  108,  21.  139,  8. 
consulere  magis  uictoriae  quam  animo 

30,  11. 
contemtores  fortunae  uel  uberum  47, 5. 
contortum   et  aculeatum  (c/.  Cic.  Ac. 

II  76)  100,  15. 
contractus:  in  omni  contractu  atque 

conuersatione  cum  hominibus  164, 

27. 
contrarius:     contraria     =     dvTid^eia 

133,  20.  fateor  me  fonnidare  ista 

contraria  160,  20. 
controuersia  uerbi  40,  11.  20. 
contumacia  generosa  21,  23. 
conuenit  de  re  inter  nos  51,  6. 
conuergere:  medium,  quo  cuncta  con- 

uergunt  123,  12. 
conuiuium  transl.  114,  20.  115,  26. 
copiosissimis  rationibus  adfirmare  31, 

20. 
corda  =  chorda  :  pulsa  c.  170,28. 
cordatus  109,  17. 
cornu  uiae  72,  26. 


202 


III.   Index  uerborum  et  locutionum. 


coruscamen  temperantiae  24,  23. 
couneus  u.  cuneus. 
cruditas  102,  12. 
cuiuscemodi:  125,  26.  175,  6. 
cum  inuersum  26,  21.  125,  6.  10. 
cunabula   iransL:   c.   et   quasi   nidus 

studiorum  25,  18.  post  auctoritatis 

cunabula  165,  23. 
cuneus:  coitio  in  unum  c.  nominatus 

est  quasi  couneus  181,  7. 

Dare  =   concedere:  14,  3.  4.  20,  14. 

104,   4.   —  dedisti  mihi  magnum 

mirari  126,  7. 
datiuus  pro  ad  c.  acc:  optatae  tranquil- 

litati     nauem     perducere     92,    16. 

datiuus   ethicus :   ecce   tibi    26,  21. 

dat.  gerundii:   quibus  pellendis  uel 

uitandis  uel  differendis  sunt  neces- 

saria  107,  28.   huic  sententiae  con- 

cedendae  difficultatem  facit  108,  20. 
de:  pendere  de  auctoritate  101,  12. 
deambulare  30,  22.  35,  21.    deambu- 

latum  ire  {cf.   Terent.  Heaut.  587) 

12,  3. 
declinatio :  abl.  naui  47, 6.  cupiditatium 

12,  21.  25,  26   (c/.  128,  17).   aman- 

tum   138,  2. 
decoctus  =  maturus :  decocta  aetate 

165,  2. 
decolorare  splendorem  atque  serenita- 

tem  corporea  uocum  materia  176,3. 
decor  gymnasiorum  52,  2. 
dedicare  nomine  93,  5. 
dediscere  76,  26. 
deferre    =    prodere :    me    uigilantem 

detulit  127,  11. 
definitor  magnus  15,  14. 
defixus  in  cogitatione  12,  4.  42,  21. 
defluere:  imagines  ab  illo  occultissimo 

defluentes  177,  10. 
deformiter  uiuere  18,  19.  frondescere 

27,  20. 


degeneratio  157,  24. 

dehortator:   ex  dehortatore  in  adiu- 

torem  conuersus  25,  15. 
deierare  per  omne  diuinum  74,  19. 
delegationem  pertimescere  33,  14. 
delicata  nitidaque  conuiuia  27,  14. 
deUciae:  quod  deliciae  sitirent  4,  20. 

i.  q.   ludi,    iocus:    in  quascumque 

delicias  abiciens  27,  16. 
deliciosi  populi  78,  18. 
demerse:  demersius  miser  110,  19. 
demori  79,  4. 
depingere:    per    aureas    depictasque 

ianuas  143,  3. 
deponentia     passiue     adhibita:     per- 

contatus   16,   23.   adgressae   quae- 

stioni  satis  est  129,  11. 
deprecari  =  precari  24,  12.  152,  9. 
descendere  in  patrocinium  sapientiae 

15,  24.  16,  4. 
deserere  causam  35,  12. 
desertor  officiorum  32,  7. 
desudare:    non    parum    desudabimus 

142,  19. 
detergere  fastidium  litterarum  6,  8. 
determinare  =  definire  48,  10.  11. 
deuerticulum  14,  15. 
deuiare  13,  22. 
deuitare  neglegentiam  et  inpudentiam 

38,  13. 
deuius:  deuium  iter  sequi  182,  22. 
dictio  libera  forensisque  155,  24. 
diffamare:  illud  diffamatum  ll3,  25. 
differentia  {opp.  genus)  169,  5. 
diffidentia  inueniendi  ueri  128,  1. 
diffundere  mentis  oculos  154,  21. 
digerere  ebrietatem  132,  21. 
dignari:  respondere  52,  15.  habitare 

dignata  est  70,  19.  quando  digna- 

beris  97,  15. 
dimensio  rata  subtilisque  122,  10.  cf. 

171,  3.  7. 
dimitti  in  lacrimas  36,  10. 


III.   Index  uerborum  et  locutionum. 


203 


directo  78,  23. 

disceptatio  30,  19. 

discorditer:  partes  d.  conlocatas  171, 

13. 
discrepantia  mensae  102,  2. 
discussio  diligens  8,  5. 
disiunctio   (=  ,di£!i^evyiuevov):  64,  16. 

65,  21.  68,  28. 
disiunctum  (—  die^evy/uevov  d^lojjia): 

uera  sunt  ista  disiuncta  64,  10. 
dissicere    id,    quod    unum    erat    181, 

11. 
dissimilare:  dissimilanti  se  intellexisse 

163,  11. 
differre:    nihil    distulit    sua    cuique 

tribuere  162,  11. 
dissolui  per  innumera  scorta  16,  18. 
distributio  105,  29. 
diuerberare:    animus   fusus   inmensi- 

tate  diuerberatur  123,  18. 
diuortium  unitatis  pati  181,  2. 
doctus  c.  ablat.:  animae  doctae  disci- 

plinis  137,  21. 
domare  malum  179,  11. 
dominium:  sub  dei  dominio  179,  15. 
dubitanter  strepere  95,  11. 
ducere  diem  hesternum  46,  2. 
dudum  37,  10.  38,  5. 
dulcia  (opp.  amara)  105,  5. 
dumeta  opinionum  fallacium  27,  21. 

E,  ex:  ex  alieno  probabili  uiuere  73, 30. 

non  ex  eo  miserum  fuisse  110,  15. 

ex  eo  conficitur  111,  12.  e  causa  = 

causalis  (cf.  ex  usu  ==   litilis)  cui  e 

causa  fit  132,  8. 
ecferre  cotidianis  laudibus  185.  4.  cf. 

efferri  131,  8. 
edax  transL:  honestarum  artium  arden- 

tissimum  edacissimumque  6,  10. 
edere  sententiam  3,  21. 
edicere  =   proymntiare  17.  6. 
edisserere  51.  13.  65,  12. 


educere  (=  educare):  cui  educendae 
litterae  uigilauerunt  73,  27  (c/.  Ter. 
Andr.  911.  Eun.  748.  805)  cf. 
etiam  u.  auris. 

efferri  laudibus  131,  8.  cf.  ecferre 
185,  4. 

effringere  descriptionem  15,  1. 

effundere  uersum  115,  20. 

effusio  rei  exuberantis  113,  13. 

elaboratio:  libri  nomine  tuo  quam 
nostra  elaboratione  dulciores  124, 
8. 

elatum  ferculum  99,  21. 

elimare:  animum  35,  13.  elima  quid- 
quid  habes  acuminis  140,  4. 

elimate:  disputationem  elimatius  uolo 
prouenire  134,  19. 

eliquare:  eliquata  est  philosophiae 
disciplina  79,  16. 

ellipsis  uerbi :  quomodo  enim  {sc. 
potest  beatus  esse)  10,  21.  quid  tum 
postea?49,7.  deus  meliora!  151,12. 
quid  ergo  anima?  95,  1.  —  est  om.: 
si  mea  descriptio  uera  13,  25.  nemo 
sapiens  miser;  omnis  homo  aut  miser 
aut  beatus  15,  9.  non  mirum,  si 
sentiri  possunt  18,  24.  melior  tuo 
sapiente  20, 15.  cuius  hic  puer  filius  ? 
37,  5.  aliud  sensus,  aliud  per  sensum 
171,  27.  28,  4.  5.  6.  33,  16.  46,  22. 
60,  29.  61,  21.  81, 11.  98, 12.  100,  6. 
106,  14.  113,  22.  138,  19.  139,  3. 
154,  31.  155,  8.  —  esse  om.:  eum 
uictorem  probabile  est  38,  11. 
53,  16.  22.  —  fuit  om.:  si  semper 
deus  iustus  161, 18.  —  uerhum  eundi 
om.:  inde  ad  balneas  12,  8.  —  inquit 
om.:  8,  19.  24.  25.  28.  9,  9.  10,  13. 
50,  1.  161,  22.  —  inquam  07n.:  cui 
ego  146.  14.  cf.  37,  2.  5.  6.  —  attinet 
om.:  nihil  ad  me  43,  21.  79.  27.  146, 
28.  quid  ad  me  ?  67,  4.  —  scire  potui 
om.:  ego  uero  phira  68,  16. 


204 


III.    Index   uerborum  et  locutionum. 


emergere:    in   auras   uerae    libertatis 

3,  17.  magna  labe  corporis  emer- 

gentem  (animum)  178,  16. 
emicare  lumine  mentis  24,  22. 
en:  en  iterum  definio  14,  21.  en  adsum 

36,  24.  en  habes  38,  4. 
eneruiter:  nihil  eneruiter  faciant  164, 

18. 
enodatus:  qui  (soni)  quasi  enodati  ac 

simpHces  faucibus  defluerent  173,  3. 
enucleate  quaerere  33,  24. 
epanalepsis:   quomodo,    cum    sapiens 

in  corpore  esse  non  negetur,  quo 

pacto  fiat  158,  18. 
equitare    transL:    ne    in    quaestionis 

campis  equitaret  oratio  48,  15. 
erumpere   in  pulchritudinem  27,   19. 
esca  animae  95,  2. 
euadere  interitum  14,  16. 
euertere    loquendi    consuetudinem 

20,  8. 
euidentia  (=    ivdgyeia):   euidentiam 

rerum  circumspicere  62,  16. 
euincere  adulescentis  cupiditatem  25, 

14. 
euitationes  cautissimae   138,  7. 
euohii  domesticis  negotiis  41,  10. 
euomere:  quae  mihi  euomenda  in  adu- 

lescentes  uisa  sunt  144,  19. 
exaestuo  in  gratulatione  132,  15. 
exagitare:    adulescentem    inter    uere- 

cundiam  atque  constantiam  exagi- 

tatum  101,  19.  ItaH  me  in  uerborum 

sonis  exagitant  178,  21. 
examen:  sub  quorum  examine  dimi- 

camus  63,  12. 
excipere    domo    et    sumtu   et  animo 

25,  8. 
exchidere  spiritum  inmundum  103, 12. 
excogitatum :   infida  custos  excogita- 

torum   39,  16. 
excubiae  fortitudinis  110,  18. 
excurrere  in  nimium  114,  4. 


excuti  a  cursu  24,  6. 

execratio    incendiorum    uenenatorum 

137,  19. 
exemplum    (==  Original,  opp.  imago) 

78,  4. 
exhalare  bonas  res  Atabicas  26,  22. 
exhorrere:  quid  exhorreo?  34,  24. 
exigere:  poenas  105,  6.   =   postulare 

66,  5. 
existimare :    incolens    Academicorum 

mentes    sententia    existimata    est 

33,  20. 
exi^timator  148,  5. 
exorcizare  103,  13. 
expedire  se  laqueo  22,  1. 
expohre:    expohri    et    quasi    serenari 

ueritatem  76,  12. 
exsihre:  exsihiit  21,  24. 
extorquere  alqd  conchisione  53,  24. 

Fabellae  pueriles  39,  6. 

fabricare:  in  rebus  fabricatis  171,  7. 

mundum  179,  13.  27. 
faces  cupiditatium  12,  21. 
facetissime  inludere  assensum  72,  23. 
facies  philosophiae  27,  11. 
fallaciae  sensuum  31,  28. 
famehcus  animus  95,  16  (c/.  Ter.  Eun. 

260). 
fames  animorum  95,  19. 
fastidire:    fastidientes    alere    96,    12. 

fastidibo  155,  23. 
fastus  dominationis  138,  11. 
ferculum   102,  13.  in  f.  sese  ^endere 

99,  21. 
ferias  dare  transl.  38,  4. 
ferula:  feruhs  de  scholis  proicere  58,  25. 
fides:    bona    fide   31,   7.    12.   66,   26. 

bona  fides  est  ex  aninii  sententia 

32,  16.  18.  fidem  implorare  physi- 

corum  34,  9.  f.  corporum  perniciosa 

77,  19. 
fines  erroris  uidere  11,  23. 


III.    Index  uerborum  et  locutionum. 


205 


flagitare  c.  inf.:  si  clefiniri  flagitem 

15,  18. 
flagrantia  (=  studium):  earum  rerum 

est  sola  fl.  48,  7. 
flagrare  magna  necessitate  77,  17. 
flatus  fortunae  3,  11.  4,  9. 
fluctus  procellaeque  fortunae  24,  2. 
fomes:  fomitem  admouere  26,  15. 
formatrix:    subiungens    quasi   forma- 

tricem      iudicemque      dialecticam 

76,  3. 
formonsae  uirtute  animae  137,  21. 
fortassis  68,  14. 
fremitus  rationis  24,  22. 
frenare  malum  179,  14. 
frugalitas  a  fruge  nominata  95,  25. 
frustrari:  tua  definitio   frustrata  est 

13,  28. 
fugaces  a  memoria  res  139,  22. 
fugare  formidinem  38,  9. 
fui  pro  sum:  si  commoda  uisa  fuerit 

44,  3.  uisa  fuit  48,   13.   confessus 

fuerit  59,  19. 
fulgora  fulminibus  propiora  24,  19. 
fumosus:    ignem   fumosarum    cupidi- 

tatum  uestigiis  opprimere  128,  17. 
furores  31,  28. 
fusus  animus  a  se  123,  17. 
futurum  prospicere  151,  15. 

Geminare:  geminata  potestas  9,  22. 
miserias  g.  141,  16. 

geminum  pondus  auctoritatis  atque 
rationis  80,  10. 

genitiuus  a  sententia  pendens :  dispu- 
tationum  quod  uidetur  religiosius 
euasisse  93,  3.  —  genitiuus  qua- 
litatis:  cuius  impudentiae  sim 
48,  24.  61,  24.  —  genitiuus  ex- 
plicatiuus:  egestatis  nomen  111, 
23.  —  genitiuus  inhaerentiae :  dis- 
ciplina  disciplinarum   174,  7. 

gentilis  i.  q.  germanus :  28,  3. 


genus:  uerba  in  octo  genera  formasque 
digesta  sunt  173,  8.  {opp.  species, 
diffirentia)  169,4. 

germanus:  germanae  sunt  istae  28,  6. 
(=  uerus):  germana  philosophia 
157,  21. 

gestiens  i.  q.  laetus :  135,  8.  arridens 
atque  gestiens  inquam.  96,  25. 

gradus  comparationis :  summe  diuina 
91, 22.  comparatiuus :  est  raanifestior 
iustitiae  definitio  161,  16.  positiuus 
pro  comparatiuo :  obscurum  est, 
quam  ut  96,  3.  positiuus  pro  super- 
latiuo :  quam  sagaciter  possumus 
40,  1.  positiuus  c.  comparatiuo : 
uehementer  ac  saepius  26,  6.  magno- 
rum  excellentiorumque  philosopho- 
rum  44,  21.  posit.  c.  superlatiuo : 
necessarium  ac  summum  45,  16. 
doctorum  sapientissimorumque  ho- 
minum  90,  7.  magna  pars  atque 
pulcherrima  96,  2.  superl.  cum  posi- 
tiuo :  suauissimum  et  inductorium 
6,  5.  humanissime  atque  magne  89, 
3.  in  optatissimam  uitam  quietam- 
que  90,  18.  doctissimorum  ac  ma- 
gnorum  uirorum  184,  9. 

gratari  doctrinae  33,  12. 

gratis  tenere  morem  72,  31. 

gratum  habere:  32,  21.  36,  1. 

grauari  officium  magistri  44,  4. 

grauis:  grauibus  odoribus  serpentes 
fugantur  169,  29. 

gratutas  (opp.  acumen):  acuminis 
grauitatisque  moderata  uarietate 
175,  10. 

gremium:  philosophiae  28,  16.  92,5. 
refertissimo  gremio  deliciarum  174, 
17. 

grossus:  non  grossis  auribus  eam  debeo 
134,  19. 

gubernaculum  transl.:  gubernacula  mea 
repugnantia  uentis  91,  25. 


206 


III.   Index  uerborum   et  lociitionum. 


gulae  stimulo  concitatus  170,  15. 
gustum  mittere  6,  4. 

Habere  ahsoL:  bene  habet  54,  7.  106,4. 

c.   pari.    perfedi:    ignotum    habe- 

tis  71 , 9.  habere  inuentam  ueritatem 

101,  13. 
habitare  i.  q.  hahere :  ut  sese  habitare 

consuefacerent  animum  125,  5. 
habitus  {opp.  flagrantia);  48,  7.  23.  25. 

27. 
haurire :  philosophiam  ardentius  36, 4. 

nihil  artium  95,  16. 
hucine  mihi  silentium  parabatur  151, 

13. 

lactantia  pueriHs  ingenii  9,  12. 
iactanticukis  Academicus  58,  20. 
iactationes    uariae    duraeque    5,    14. 

uitae  huius  23,  17. 
idoneus  c.  infiniiiuo  :  i.  aliquid  definire 

11,  24. 
igitur  posi  quarium  uerhum  senieniiae 

posiia :  sine  deo  est,  inquam,  igitur 

147,  1  (c/.  p.  52,  27 :  ratio,  inquam, 

igitur  P,  quod  reiinere  dehui). 
ignoratio  ueri  40,  6. 
illa  —  illa  pro  illa  —  haec  181,  18. 
ilhic  161,  12  [cf.  Ter.  Eun.  833  saepe). 
imago :  in  imaginem  ueritatis  inducere 

55, 10.  --^  species ;  opp.  exemplum.- 

imagine  constantiae  deceptus  77, 17. 
imbibere  ordinem  rerum  127,  18. 
immanissimum  erroris  genus  13,  5. 
immorari  in  sermone  22,  22.  in  quae- 

stione  41,  25.  i.  superfkiis  92,  13. 
imperiosus  31,  4. 
improprie:  fihus  non  i.  deus  dicitur 

140,  27. 
impulsus,  us:  in  i.  inruere  42,  18. 
in:  in  tempore  30,  7.  in  amicum  surgere 

atque  grandescere  132, 12.  incendere 

in  studia  23,  5. 


incendium  iransL:  incredibile  26,  25. 
i.  q.  lihido :  incendia  uenenata  137, 
18. 

incolere  mentes  33,  19. 

incomti  ungues  57,  20. 

inconcussa  habitatio  127.  15. 

incubare  defossae  (pecuniae)  156,  25. 

inculcare  auribus  uersus  50,  22. 

inculpare:  mitis  atque  inculpanda 
conquestio  122,  5. 

incumbere  =  niii :  uehementissime  ut 
conuincerent  incubuerunt  31,  27. 

incuriose  uti  uerbis  112,  19. 

inde  (=  ideo)  13,  13. 

index  uniuersae  ueritatis  177,  6. 

indicaiiuus  in  interrogaiionf  ohliqua : 
miror  quomodo  asseris  21,  4.  ad- 
tendite,  quanta  cura  uerba  creata 
sunt  111,  25. 

indiguus  98,  12.  179,  8. 

indubitanter  4,  20. 

inducere:  inducto  quodam  probabili 
32,  8.  =  allicere :  inducendi  sunt 
sapientiae  nomine  60,  16. 

inductorius:  suauissimum  et,  ut  ita 
dicam,  inductorium  6,  5. 

induere:  fulgor  fenestris  induitur  134,9. 

ineffabiks:  ineffabili  et  sempiterna  lege 
dispositis  locis  154,  18.  i.  maiestatis 
intellegentia  163,  20. 

inexpiabile  nefas  179,  22. 

infamatus  calumniandi  impudentia 
77,  25. 

infantia  grammaticae  172,  27. 

inferre  =  dicere :  ipse  intulit  21,  17. 

infiniiiuus  perfecii:  satis  est  hoc 
dixisse  168,  24.  infiniiiuus  pro 
ut;  deambulatum  ire  surreximus 
12,  3.  uehementer  persuadere  in- 
cubuistis  64,  23.  infiniiiuus  pro 
suhstaniiuo :  nosse  tunicam  et 
nosse  pallium  non  esse  cum  deo 
147,    30.      ipsum    sentire    si    non 


III.   Index  uerborum  et  ^ocutionum. 


207 


(lamus     intellectui    148,    28.     quid 

sit  esse  cum  deo  151,3.  4.  menti  hoc 

est  intellegere,  quod  sensui  sentire 

153,  21.  158,  19. 
infinito:  sine  defixo  termino  infinito 

patere  172,  24. 
infixus  deo  150,  22. 
inflare:  conflictio  Latinas  litteras  in- 

flatura  78,  14. 
inflatus:  nihil  uidetur  inflatius  78,  15. 
infhiere:  si  influerent  honores  4,  17. 
ingruere:  ne  imber  ingrueret  125,  16. 
inhiare:  paratos  et  prorsus  inhiant^s 

6,  13.  in  philosophiam  26,  16.  ex- 

cogitandis  uersibus  50,  15.  inhiantes 

sibi  {sc.  pulchritudini)  iiectsitoYG^  138, 

4.  inhians  rebus  pereuntibus    177, 

17. 
inimicitiae   fallaciarum   ,39,   7.   inimi- 

citias  indicere  uoluptatibus  168,  9. 
initiare:  sacris,  quibus  initiamur  166, 

17. 
inlecebrosis  gurgitibus  absorbere  ani- 

mum  4,  8. 
innectere    quasi    uinculo    scriptorum 

139,  23. 
innuere:    ne    quid    undeunde    innuat 

pulchritudo  138,  2. 
inolescere:  inolita  opinio  44,  20.  ino- 

lita  rimula  respirare  126,  25.  i 

inops  Latinae  linguae  42,  14.  : 

inponere  modum  12,  7.  | 

inprobe:    fama    i.   inruisse   uidebatur   | 

37,  27.  i 

inprospera  tempestas  90,  1. 
in(|iiisitio  ueritatis  7,10.    9,2.  34,  21    i 

(cf.  con^piisitio). 
inquisitor:  ueritatis  22,  3.  rerum  {locus   i 

Ciceronis)  42,  10.  i 

inreptio:  ab  omni  falsitatis  inreptione    i 

defendere  174,  4. 
inruptus:   inrupta  iam   quies  est  151,    i 

14.  : 


insectari    uersus    126,  23. 
inserere:   successio    sermonum    se    in 
ordinem  disciplinae  inseret  139,  29. 
inseruire      sapientiae      inuestigandae 

80,  7. 

insidiari  pudicitiae  73,  25. 

insignia:  insignibus  muneribusque  for- 

tunae  143,  6. 
insignita:    quando    poterant    tam    i. 

memoriam  effugere  138,  24. 
insinuare   =  affirmare :  te  ipso  insi- 

nuante  40,  12. 
instare  inuestigandae  ueritati  11,  5.  = 

studere :  amicos  habere  instent  165, 3. 
instillare  flammulae   guttas  unguenti 

26,  22. 
institutum    uohintatemque    successio 

prospera  consecuta  est  109,  4. 
intemtata  quaestio  51,  25. 
intentionem   exspectationis   offendere 

81,  9. 

intentus:  intenta  proiectius  capita  138, 

6.    intenta  necessitate   162,  13. 
interponere  dextras  49,  12. 
interrogatiuncula  43,  9. 
interrumpere    ahs.:    profectio     inter- 

rumpere  me  compelht  9,  21. 
intersilere  133,  23. 
intertrudere :    folia    angustiis    canahs 

intertrusa  125,  27. 
intonare:  tantum  intonuit  24,  22. 
intorte  dicere  104,  15. 
inuasi  officii  inpudentia  38,  13. 
inuentor  ueritatis  43,  20. 
inuentum  tuum  labefactat  sententiam 

69,  24. 
inuestigator  .54,  3. 
inuicem:  aduersum  i.  8,  L3.  ad  i.  50, 

11.  super  i.  137,  16. 
inuitator  102,  1. 
inuohuTum:    ab    iniiohu'ris    corporis 

mentem    euohiere    20,    7.    magnum 

tegere  iniiohicris  91,  23. 


208 


III.   Index  uerbomm  et  locutionum. 


inuoluere:  quod  a  me  inuolutum  erat 

154,  14. 
inuolutio  =  ohscurum :  quidquid  inuo- 

lutionis  esset  expedire  33,  6. 
inuolutus :  ab  inuolutissimis  malis  libe- 

rare  157,  14. 
inurere   plagas   opinionum   solitudine 

123,  3. 
istic  sum   =   auscuUo  {cf.   Ter.  Hec. 

114)  10,  13.  20,  14. 
istinc  securus  sis  30,  27. 
istuc  (istud  in  his  lihris  uix  inuenitur ; 

apud  Terentium  istuc  usitatissimum 

est)  37,  24.  52,  28.  54,  18.  72,  12. 

140,  20. 
ita  =  propterea :  quod  ut  faciat,  ita 

natus  est  11,  2. 
iter  transl.:  itinera  scientiae  184,  16. 
iubar:  hoc  i.  sol  infundit  115,  6. 
iubere    c.    dat.:   ut    haec    ei    iubeat 

149,  6.  —  iubere  ut:    si  medicus 

illam,  ut  olfaceret,  iusserit  170,  5. 
iugum  auctoritatis  excutere  10,  11. 
iurare  de  illa  184,  13. 
iurgium:  i.  Tuscum  51,  24.  per  iurgia 

patrimonium  dissipare  63,  24. 
ius:  sui  iuris  te  esse  proclamans  3,  6. 

res  mei  iuris  est  9,  19.  de  iure  prae- 

scribere  31,  12. 
iuuenahs:   iuuenales  inlecebrae  5,  28. 

leuitas  43,  4. 
iuuentas:  intra  iuuentatem  164,  31. 

Labefactare  definitionem  22,  13. 
labes  corporis  12,  20.  178,  16. 
labentia  in  Oceanum  astra  91,  18. 
lambere  100,  12. 
languidus:  languido  temperari  sohum 

170,  3. 
lapillus:  lapillorum  uarietas  122,  21. 
lapsare:     rationis    lapsante    uestigio 

4,5. 
laquei  superbiae  38,  13. 


large    lateque    diffundere    orationem 

63,  15. 
latibulum  63,  1. 
latitare  32,  12. 
lautus :  laute  succincta  industria  Grae- 

ca  62,  24.  lautius  prandium  96,  10. 
laxari  in  profunda  {opp.  sursum  uocari) 

141,  16. 
lectissimus  pensator  uerborum  112, 16. 
lenocinari:    lenocinante   mercede    57, 

13. 
lepos  sermonis  80,  27. 
lex:   secundum   legem   mentis   uitam 

gubernare  21,  28. 
liberari    errore    9,  3.  grammaticorum 

formidine  112,  18. 
Uberator  dominus  115,  28. 
libet:  illud  auditum  libet  atque  inlicit 

171,  30. 
librare:  quo  sese  animus  librat  114,  4. 
ligneoli  canales  128,  22. 
ligurrire  66,  28.  99,  17.  170,  15. 
limes:  hoc  hmite  uniuersa  concludis 

48,  30. 
hppire:  hppientibus  ocuhs  141,  9. 
hquescere  95,  28. 
hquet  deierare  per  omne  diuinum  74, 

19  (c/.  Ter.  Eun.  331). 
liquide  atque  pure  sonare  171,  1. 
hs:  importunarum  litium  uincula  26, 

13.  htibus  omnia  perturbare  74,  9. 
htigiosum  tribunal  59,  21. 
litteratio:   quam   Uarro   litterationem 

appehat  172,  27. 
locutio:    locutionis    et    hnguae    uitio 

carere  178,  19. 
loqui  signa  futurorum  24,  26. 
hicidi  mores  156,  27. 
hicubratio:  adulescentium  hicubratio- 

nibus  125,  1.    lucubrationis    opus- 

cula  138,  25. 
hiculentis  in  hanc  sententiam  uersibus 

dicere  185,  11. 


III.   Index  uerborum  et  locutionum. 


209 


ludicra  (=  d&vojuara):  1.  de  manibus 
excussa  42,  11.  pueris  proponere 
44,  6. 

luraen:  philosophiae  30,  13.  lumina 
monstrosa  38,  2.  nocturnum  185, 13. 

lusus  uerhorum  :  errorem  definire  faci- 
lius  quam  finire  11,  25.  nihil  est 
foedius  risu  inrisione  dignissimo 
14,  11.  iterum  definio,  si  hoc  tu 
numquam  finire  statuisti  14,  21. 
meo  iure  cogam,  si  iure  a  me.. 
definitio  postulatur  15,  18.  ab 
inuolucris  corporis  mentem  euoluere 
20,  7.  si  tu  a  uinculis  eximereris, 
te  omnia  mea  uincula  rupturum  26, 
13.  nomen  ex  uulgi  nomine  con- 
temnere  28,  1.  dies  ita  serenus  efful- 
serat,  ut  serenandis  animis  con- 
gruere  uideretur  30,  14.  ne  te  metra 
uoluentem  in  epulis  sine  metro 
patiar  31,  5.  ut  cura  mea  mensa 
secura  sit  30,  30.  falsus  homo  do- 
cendus,  fallax  cauendus  32,  19.  non 
tam  percontationi  quam  percon- 
tanti  32,  26.  ut  uix  non  miser  sim, 
qui  uideor  miserandus  34,  22.  ista 
fundere  potius  quam  effundere  35, 
24.  disputationem  disputandi  gratia 
suscipere  39, 3.  aduersus  eos  erit,  qui 
Academicos  aduersos  fuisse  credide- 
runt  41, 1.  uideor  mihi  uidere  41, 23. 
89,  16.  c/.  135,  8.  qui  inuohiis, 
euohieris  49,  20.  ut  hoc  manifestum 
manifestius  edisseras  51,  13.  eum, 
qui  uictus  sit,  eo  ipso,  quo  uictus  sit, 
uictorem  se  esse  54,  11.  habet  non 
habere  111,  9.  occupare  praeoc- 
cupatum  127,  3.  sorex  prodit,  ut 
ego  uigilans  prodar  130,  30.  quid 
ordinate  uobis  ordinem  laudem  139, 
9.  est  suo  animo  nocens,  ordine 
aheno  poena  nocentium  155,  2.  scit 
scire,  sola  scientes  facere  uult  174, 

LXni.  August.  I  pars  III.  ed.  K  n  o  e  1  1. 


10,  qui  scitur  mehus  nesciendo  177, 
25.  cuius  nulla  scientia  est  in  anima 
nisi  scire,  quomodo  eum  nesciat 
180,  16.  c/.  46,  17.  69,28.  93,10. 
185,  7. 
lux  crastina  11,  30. 

Macer  et  scabiosus  fenerator  156,  25. 

macescere  94,  25. 

machinamentum :    machinamenta    et 

instrumenta  174,  6. 
magister:  ut  ego  uerborum,  tu  rerum 

m.  effectus  sis  167,  16. 
maledicta  iacere  43,  5. 
mancus:  manca  disputatio  44,  25. 
mandere  170,  18. 
manus  transL:  ad  manus  uenitur  23, 24. 

rem  in  m.  uenire  cogere  44,  26. 
meatus:  meatum  interpellare  125,  25. 
mederi  quaestioni  intemtatae  51,  26. 
medicare  plagas  123,  4. 
medietas:  uideo  quandam  medietatem 

131,  27. 
mediocres  Htterae  132,  13. 
medullae:  in  medullas  traicere  100, 18. 
medulHtus  inphcare  27,  4. 
mendicitas:  mendicitate  conteri  123, 

18. 
mendicus:  mendicissimam  calumniam 

fame  necare  69,  14. 
mentiri:  mentiente  hice  uestiri  90,  23. 
meritissime  detestari  79,  18. 
metas  legis  inponere  149,  6. 
ministrator  epularum  99,  18. 
mirari  magnum  126,  7. 
miscere:  quorum  meis  htteris  sermo 

miscetur  143,  14. 
moderare:  qui  (soni)  moderato  uarie 

hiatu  faucibus  defluerent  173,  3. 
moderatio  diuina  122,  9. 
modestia  dicta  est  a  modo  113,  8. 
modestus:  modesto  fine  determinare 

scientiam  48,  10. 

14 


210 


III.   Index  uerborum  et  locutionum. 


modulatio  171,  3. 

modulus  unius  tessellae  122,  19. 

modus  cantilenae  135,  26. 

moles:     exquisitissimae    aedificiorum 

4,   23.   molem   auctoritatis  obicere 

21,  21.  molem  transcendere  70,  3. 

m.  atque  machina  corporum  65,  10. 

uitiorum  141,  Q. 
moliri:   uiam   ordinemque  molita  est 

174,  24. 
monstrationem  approbare  73,  2. 
mora:  in  uocum  et  syllabarum  uarias 

moras  173,  11. 
moralia    =    rd  ij&ixd:    in  moralibus 

76,  1. 
morbidum  alimentum  96,  7. 
mortuae  curae  26,  1. 
motare:  motato  capite  abscessit  137, 

24. 
mox  ut   16,  1.   c/.  166,  1. 
mulcere :  sensum  mulcet  pulcher  motus 

171,  28. 
multiformes  erroris  tenebrae  79,   19. 
mundus  =  elegans  4,  26. 
mundus   intellegibilis   183,   17.   sensi- 

bilis  183,  12. 
munire  se  complexione  70,  24. 
munus  sapientis  31.  16. 
murmura  sc.  tempestatis  24,  19. 
mutae  (litterae)  173,  7. 

Nasci:  quaestio  nata  est  21,  18.  nata 

est  occasio  30,  20. 
naufragium  transL:  naufragia  cahim- 

niarum  15,  23.  opinionis  34,  1. 
nauiter  constanterque  ordinem  tenere 

183,  21. 
ne  interiedio:  27,  14.  30,  27. 
nec  =  ne-quidem  :  nec  fateris  saltem 

141,  28. 
nequitia  ex  eo,  quod  nequicquam  sit, 

dicta  95,  22.  112,  1. 
neruos  et  studia  explorare  22,  24. 


I   neutr.  plurale  adiectiui  pro  suhstantiuo : 

scabra  uitiorum  27,  20.  infida  cus^os 

excogitatorum  39,  16.  arcana  ueri- 

tatis  81,  4.  altissima  miseriarum  89, 

25.  ultima  {epularum)    =    Dessert: 
!       quaha  solent  u.  adponi  99,  19.  pro- 

pinqua  pratuli  106,  19.  periculosa 
:        141,  10.  inmensa  regionum  147,24. 

nidus  studiorum  25,  18. 
,    nihil:    n.  negotii     est    hoc    recordari 
I       41,19.  nihilo  egere  110,21.  =  non  : 
I       nihil  errabis  72,  22. 
I   nimium  aduerh. :  n.  falso  90, 9.  156, 17. 
nisi  forte  c.  ind.:  n.  f.  non  pudebit70, 

24.  74,  21. 
nisi  uero  c.  indicatiuo :  67,  14. 
niti  contra  rationem  40,  4.  71,  13.  quo 

nitendum  esset  89,  12. 
nitor:   balnearum  4,  24.  elegantia  n. 

mundissima   facies   rerum    27,    24. 

caeli  145,  3. 
nodus:  nodos  comprehensionis  laxare 

55,  12. 
nodi  =  tempora  anni :  omnia  ratis  suc- 

cessionibus  in  nodos  suos  urgentur 

130,  25. 
nomin.  c.  infinitiuo :  omnis  errare  con- 

ceditur  73,  20.  miseria  egestas  esse 

conuincitur  110,  23.  162,  9. 
non  pro  ne  ;  utinam  deuius  non  sis 

132,  26.  non  te  moueant  ista  160,  22. 

non  arbitretur  165,  1. 
notio  communis  13,  1. 
nubes  rerum  domesticarum  24,  16. 
nuculeus  101,  5. 
nugae:   uanae  opinionis  122,15.  car- 

minis    sc.    de    Pyramo  et     Thisbe 

136,  9. 
numerosus  =  apte  dimensus:  immo  nu- 

merosissimum  est  18^1,  21. 
numquidnam  (c/.  Terent.  Heaut.  429): 

6,  19.  35,  14.  66,  23.  29.  100,  14. 

104,  4.  129,  24.  181,  20. 


III.  Index  uerborum  et  locutionum. 


211 


nutare:  res  fluxae  atque  nutantes  183, 

26. 
nutu  flagitare  sententiam  7,  8. 

Obducere:   caelum   obduxerat   nubes 

159,  15. 
obiectio  quaestionis  51,  25. 
obluctari:  obluctans  mecum  36,  11. 
obniti  contra  89,  13. 
oboriri     =     oriri:    sapientiae     sidus 

oboritur  23,  20.   oboriri   solet   ad- 

miratio  126,  9. 
obsurdescere  51,  17. 
obtinere:   quod   si   obtinueris   45,   2. 

47,  16. 
obumbrati  uespere  45,  6. 
occipere  (c/.   Ter.  Eun.  636.  Heaut. 

319) :  pergere  o.  13,  21.  propinquare 

occipit  72,  27. 
occurrere:    occurrerunt   consentientes 

96,  20. 
oculi  interiores  intellectus  149,  28. 
offundere  nebulas  55,  24. 
omen  38,  8. 
omnimodus:    omnimoda    pulchritudo 

123,  25.  omnimodi  amores  135,  16. 
omnipotentissimus  deus  115,  11. 
operam    dare    c.    infinitiuo :    darent 

operam  instruere  atque  adminiculare 

19,  15. 
opes:  in  oculorum  opes  profecta  176, 

10. 
opifex:  uocabulorum  (locus  Ciceronis) 

42,  9.  suauitatis  171,  17. 
opinatio:  opinationem  subire  33,  28. 
opinator    magnus    {locus    Ciceronis) 

71,  8. 
oppugnator  Academicorum  38,  10. 
optimum    =    summum  honum  7,  13. 

16.  19. 
orbis:  membra  in  unum  quasi  orbem 

collecta  138,  10. 
otiosus  a  disputando  30,  6. 


Palma  iransl.  59,  18. 

palpitare :  palpitantem  atque  cadentem 

62,  22. 
pandere:  ut  te  panderes  96,  27.  or- 

dinem  rerum  121,  6. 
pannus:  in  pannos  recidunt  137,  6. 
parenthesis  longior :   179,  11  sqq. 
pariliter  dimetiri  123,  14. 
parricidium  patriae  75,  1. 
pars :  in  parte  {opp.  uniuersum)  3, 20 . 

quod  pro  partibus  meis  sit  30,  25. 

in  meis  partibus  55,  29. 
particula  =   Portion:   ad   uescendam 

particulam  101,  21. 
particula  interrogati&nis   secundo  uoc. 

postposita:  saltem  habesne  38,  27. 

omissa:  eum  commouebunt  67,  19. 

8,  21.  24.  14,  17.  18,  11.  12.  24,  24. 

34,18.  26.41,21.94,6.  17.98,21. 

105,    19.    21.    140,    22.     141,    28. 

146,  3. 
partim  pro  suhst.:  p.  placuit  102,  25. 
parturire:  respirationemparturire  3,16. 
pastoricius  51,  28. 
pati  nullum  grammaticum  93,  22. 
patrocinium:  patrocinio  non  ingratus 

43,  21.  causae  56,  18. 
patrona:     tenehrae     patronae     Aca- 

demicorum  44,  8. 
patronus  74,  13.  16.  patroni  senten- 

tiarum  8,  5. 
pauimentum  uide  uermiculatum. 
peculiaris:  ignoratio  ueri  mihi  p.  est 

40,  7. 
peculium  serui  curare  149,  15.  20. 
pecuniosus  125,  19. 
penetrale    156,  15.     penetralia    puri- 

tasque  mentis  25,  23. 
perpessio:    rerum    perpessione    miser 

108,  8. 
pedetemtim  14,  10. 
pendulus  110,  17.  ex  fortuna  97,  28. 
pensator  uerborum  112,  16. 

14* 


212 


III.   Index  uerborum  et  locutionum. 


perceptio    69,    16.    in    perceptionem 

uenire  61,  9.  25.  62,  14. 
percipere  33,  18.  ahsol  34,  12. 
percontator  129,  12.  19. 
percontatus  pass.  16,  23. 
perculsus  amore  46,  5. 
percutere:  percusso  iuxta  ligno  125, 

11. 
perducere  nauem  tranquillitati  92,  17. 
peredere:  cito  uos  peresuros  102,  14. 
perfrui:  perfruitus  21,  13. 
pergere  ad  studia  25,  7. 
periclum :  nihil  pericli  (locus  Terentii) 

67,  31. 
periculosa  =  pericula  141,  10. 
perlibenter  habeo  40,  25. 
permittere   pass.:   si   componere   illis 

ista  permittimur  162,  9. 
pemecessarius  111,  27. 
perpugnax  51,  12. 
perpurgare :  perpurgata  uirtutibus  148, 

30. 
persona:  personam  ueritatis  ostentare 

55,    11.   personam   patroni   ponere 

74,    16.   personam   magni   hominis 

sustinere  101,  27. 
perstrepere:  nescio  quid  perstrepens 

153,  6. 
persuadere  ahsol.  64,  22.   trans.:  ista 

posse    persuaderi    74,    29.    patriae 

parricidium  75,  1. 
pertendere :  diuina  prouidentia  perten- 

ditur  ad  nos  4,  2. 
pertrahere:   hoc  obruetur  aut  pertra- 

hetur  101,  8. 
pertransire:    ubi    unda    pertransierit 

125,  28. 
peruelle:  peruellem  adesses  126,   18. 
peruenire  absol.  47,  10. 
peruersitas  diffusa  est  121,  13. 
peruigil  124,  29. 
peruiuere  77,  20. 
pes:  pedes  et  accentus  175,  12, 


pestis    aemulationis    tabificae    atque 

inanis  iactantiae  142,  6.  hoc  genus 

pestibus  155,  4. 
philosophiae  militem  uel  ducem  nutrire 

156,  18. 
pinna  28,  9. 
pinnula:  pinnulae  auium  66,  12.  elatas 

a  ceruice  pinnulas  138,  12. 
plagae  opinionum  123,  2. 
plenus  ahsol.:  plenissima  uictoria  56,  2. 

libri  pleni  26,  21.  plena  est  sententia 

64,  14.  nihil  plenum  atque  solidum 

91 , 5.  pleniores  atque  maiores  95,  13. 

96,    5.     infra    quam    plenum    est 

114,  5. 
pluralis  nominum  ahstractorum  :  iacta- 

tiones  5,  14.  23,  17.  furores  31,  28. 

inimicitiae    fallaciarum    39,    7.     in 

luxurias  dominationes  superbias  114, 

6.  timoribus  114,  8.  uanitates  uariae 

superstitionis   115,    18.   euitationes 

138,  7.  ambitiones  164,  16.  ambages 

166,  18. 
plus  quam  humana  consuetudo  76,  20. 
pollutae    mentes    et    quasi    profanae 

41,  4. 
polysyndeton :  et  domo  et  sumtu  et 

animo  excepisti  25,  7. 
pompa  rerum  fortunaeque  142,  27. 
pondus  simulacrorum  amplexus  114, 

12. 
pone  balneas  125,  6. 
portus  transl.:  sapientiae  portus  3, 11. 

47,   12.  mentis  15,  21.  tutissimus 

philosophiae  24,  7.  89,  2. 
positus   =   constitutus,  oiv:  procul  p. 

43,  8. 
possessor:  possessores  uirtutum  (/ocws 

Cicermis)  106,  10. 
potis  esse:  si  potis  esset  17,  5.  c/.  Ter. 

Heaut.  321.  659. 
prae    pro    ahl.    comparationis :    prae 

sideribus  uiUora  19,  27. 


III.  Index  uerbonim  et  locutionum. 


213 


praefidenter :    praefidentius  apertius- 

que  pugnare  22,  5. 
praefulgere  pompa  rerum  fortunaeque 

142,  28. 
praepositio     postposita:     quos     inter 

35,  25. 
praeripere  ueloci  mente  160,  15. 
praescriptio  obicienda  48,  13. 
praesentia:   in  pr.   154,   11.   160,  8. 

168,  24,  172,  28. 

praesidium  transl.:  occupauit  p.  tuum 

22,  6.  praesidia  deserere  et  in  campo 

certare  63,  8. 
praesumere :  multum  praesumpsit  176, 

29.  te  . .  inuenisse  praesumis  29,  10. 

c/.  39,  10.  56,  11.  92,  27.  115,  25, 

144,  24. 
praeter:  uerbum  praeter  litteras  fun- 

dere    101,    18.   aliquid   pr.    codices 

agere  125,  4. 
praeuaricatio  124,  1. 
praeuenire:    ratio    praeueniat    risum 

14,  10. 
precario  44,  3    (c/.    Ter.  Eun.   319). 
pressus:   diuerso   pressu  oris   173,  4. 
primas:   clarum   primatemque   fecisti 

25,  10. 
primitias  libare  50,  27. 
priuilegium  aetatis  aut  cuiuslibet  feli- 

citatis  178,  3. 
pro:  pro  magno  beneficio  concedas  52, 

13.  p.  mysteriis  custodita  76,  18. 

p.  edacitate  creui  94,  20.  p.  magno 

proferre  110,  2.  numquam  pro  eius 

magnitudine  otiosus  accepi  139,  20. 
probabilitas  39,  22.  40,  14. 
procellosum  salum  89,  10. 
proclamare  pro  castitate  74,  9. 
procrastinationum  inpatiens  134,  23. 
procreare:  alias  disputationes  dispu- 

tatio  ista  procreabit  139,  28. 
procurare:  absentiam  139,24.  =  facere 

169,  28. 


procuratio  seruilis  121,  15. 

prodere  =  habere :  qualem  ratio  prodit 

52,  26.  53,  13. 
profanus  78,  8.  remota  longissime  ab 

intellectu  profanorum  3,  22. 
professio:  uentosa  (=  rhetorica)  5,  18. 
.   librariorum  et  calculonum  p.  172,  26. 
profiteri:    se    Ciceronis    aduersarium 

profitetur    10,  5.  scientiam  17,  24. 
profluere:  a  Platonis  fontibus  77,  30. 

profluens  sc.  aqua  130,  9  (c/.  Capit. 

Maxim.  26,  3.  31,  5). 
proicere :  proiecto  corporis  onere  24, 27. 

intenta  proiectius  capita  138,  6. 
proludere  39,  4. 

promere  sententiam  in  uerba   44,  17. 
promereri:  te  ipse  promereor  29,   21. 

quod  te  promerente  concupiuimus 

184,  4. 
prominere:    pulchra    non    prominent 

156,  4. 
promissa  maris  nimium  faiso  ridentis 

90,  9. 
promouere:  quid  promouissemus  142, 

21. 
pronomen    demonstr.    post    relatiuum: 

cui   parti   me   admoueam   eamque 

contingam  92,  21. 
propagare:  nihil  in  propaganda  uita 

pertimesco  fortunam  47,  26. 
proponere:  per  conexionem  proposui 

68,  27. 
propositio  68,  17. 
prorumpere  ore  35,  25. 
proturbare  clamitando  132,  24. 
prouenire    =    contingere :  ut  scientia 

raro  paucisque  proueniat  23,  23.  60, 

25.  108.  15. 
prouerhialiter    dicta :    in    terram,    ut 

dicitur,  cadere  sinitis  35,  25.  oportet 

alere  incipias  quem  cepisti  37,  11. 

ludicra    redigere    in    cistas    44,    6. 

mihi  pughos  miscuisti  50,  12.  rediet 


214 


III.  Index  uerborum  et  locutionum. 


bipennis  in  crura  62,  27.  illud  uul- 

gare    adserebat   infidum    hominem 

malo   suo  esse   cordatum   109,   16. 

oculum  in  mentem  iniecisti  160,  28. 
prouocare   ad    imperitorum    tenebras 

62,  22. 
prouoluere :  prouolutus  studio  poeticae 

126,  21.  ne  pedum  cursus  longius 

prouolueretur  175,  18. 
prout  168,  28. 
pugnare  =   repugnare:    nihil    pugno 

(locus  Ciceronis)  42,  7. 
pulmentum:    quamuis    p.    condiatur 

170,  8. 
purgatus:  neglegentiae  uituperatio  pur- 

gatior  122,  2. 

Quadratum  intellegibilium  numeromm 

65,  25. 
quaestuosus:  quaestuosissima  praedia 
^  109,  1. 

quamquam  c.  coniunctiuo :  165,  14. 
quamuis  c.  indicatiuo :  32,  13.  50,  16. 

56,  9. 
quasi  aduerhium :  q.  terra  et  q.  caelum 

64,  25.  cmiunctio:  6,  8.  54,  17. 
quasi  uero  c.  indicatiuo :  q.  u.  ego  sum 

magnus  definitor  aut. . .  puto  15, 13. 

q.  u.  cuiquam  uideri  potest  129,  3. 

c.  coniunctiuo :  16,  4.  37,  19.  52,  23. 
qui  aduerUum :  32,  24. 
quia  pro  acc.  c.  inf.:  illud  diligentius 

adtendamus,  quia  non  eguit  109, 19. 

ut  intellegamus,  quia  deus  iustus 

fuit  162,  9. 
quidni  {cf.Ter.  Andr.  315)  36, 17. 37, 12. 
quire:  queat  52,  26.  queunt  174,  15. 
quisque:  nisi  uiuens  quisque  sapiens 

fieri  possit  47,  23.  quibus  si  quisque 

non  cesserit  177,  12.  quisque  doctus 

178,   23.    fit   q.   idoneus   180,   14. 

=  quicumque:  quaeque   in  homine 

sunt  7,  17 


quo:  eo  libentius,quo  parum  prandeas 
30,  26. 

quod  pro  acc.  c.  inf.:  fateor,  quod 
perfectus  non  sit  10,  16.  fingens, 
quod  nihil  intellegam  15,  17.  credo, 
quod  negaremus,  diceremus  t-amen 
ita  uideri  42,  3.  nisi  forte  disseren- 
dum  uidetur,  quod  . . .  nos  faciat 
contemtores  47,  4.  uideri,  quod 
uideatur  52,  12.  uidetur,  quod... 
cum  deo  sunt  146,  27.  non  dixerim, 
quod  sine  deo  nihil  sit  146,  32.  c/. 
102,  26.  106,  11.  12. 

quod  pro  quid:  neque  uideo  quod  sequar 
35,  2.  ipsum  uerum  quod  sit  37,  14. 
quod  sentiam  39,  19.  ipsum  uerum 
quod  sit  ignorare  78,  6. 

quorsum  Ma?  37,  21.  quorsum  istuc? 
187,  13  (c/.  Ter.  Ad.  100). 

Rapere:  totum  100,8.  9.  a  rapiendo 
sese  abstinent  101,  26.  r.  se  ad 
diuinarum  rerum  beatissimam  con- 
templationem  174,  22.  r.  in  sese 
cogitationem  177,  10. 

ratio :  architecti  suo  uerbo  rationem  is- 
tam  uocant  et  partes  discorditer  con- 
locatas  non  habere  rationem  171, 12. 

rationabile  (esse  dixerunt),  quod  ra- 
tione  factum  esset  aut  dictum  169, 
14.  rationabiles  balneae  169,  15. 
rationabilium  mendaciorum  potes- 
tatem  175,  25.  176,  6. 

rationabihter  apparere . .  r.  sonat  169, 
24. 

rationale  esse  dixerunt,  quod  ratione 
uteretur  uel  uti  posset  169,  13. 

ratiuncula:  ratiunculae  captiosae  atque 
fallaces  69,5.  101,  1. 

recensere  libros  30,  7. 

recensio  liljri  Uergilii  15,  28. 

receptaculum :  receptaculis  tenebras 
tegens  70,  5. 


TII.   Index  uerborum  et  locutionum. 


215 


recurare:  si  aberrauero,  recurabis  id 

33,  13. 
redicere  =  respondere  148,  9. 
redire  in  uires  36,  12. 
referre  disputationem  in  litteras  23,  3. 

39,  16. 
refrenari  necessitatibus  26,  11. 
refrenatio  assensionis  (=    sjioxv)  32, 

13.  u.  suspensio. 
refundere  sibi  mentes  cogitationesque 

172,  18. 
regio:    in    regionem    originis    rediens 

39, 8.  r.  solumque  beatae  uitae  89, 2. 
relaxare  animum  12,  5. 
releuari    onere    alicuius    suscipiendae 

partis  6,  25. 
relidere:  relisit  se  strato  134,  3. 
remansio  72,  28. 
remeare  25,  11. 

remi  qualiumcumque  uirtutum  24,  3. 
remorsum  palatum  100,  17. 
reniti  50,  8. 
rennuere  12,  3.  geminatam  potestatem 

9,  23. 
renudare:  sanatis  renudatisque  oculis 

28,  14. 
renuntiationis    falsae    oculos    arguere 

66,  9. 
rependere  beneficium  141,  23. 
repensare  gratiam  25,  5. 
reponere  =  respondere  22,  6. 
repugnantia:  per  repugnantiam  enun- 

tiare  68,  28. 
requisita  naturae  135,  23. 
rescindere  67,  5. 
reserare  disciplinam  184,  16. 
resipiscere :  respiro  resipisco  redeo  ad   j 

me  26,  1.  patriam  79,  24  (c/.  Cic.  de 

deor.  nat.  II  46). 
respirare  25,  4.  in  nosmet  ipsos  46,  13. 
resplendere:  alia,  longe  alia  .  .   nunc 

luce  resplenduit  135,  14. 
reuolutus  in  tenebras  91,  7. 


ritus  castissimorum  sacrorum  103,  9. 
rixa  sapientis  et  sapientiae  70,  16. 
roborare:  sententiam  43,  6.  rationibus 

roborata  sententia  69,  22. 
rogatiuncula  34,  29.  41,  18. 
rogatu  meo  12,  11. 
rotunditas  176,  14. 
rudimenta  uolare  audentis  25,  19. 
rusticanus  51,  27. 

Sacraria  ueritatis  184,  18. 
sacrilegiura:    quo    sacrilegio    detesta- 

bilius  nihil  occurrit  163,  10. 
saeuire  transl.:  saeuiente  fortuna  98, 19. 
saltus  transl.:s.  et  uenustos  locos  inlu- 

strat  oratio  156,  3. 
satagere:  satagente  arte  humana  122, 

13.  quo  peruenire  satageret  177,  5. 
satietas  uictoriae  62,  11. 
satis  est  paucis  16,  21. 
scaber:   fumosum  et  scabrum   telum 

iacere  72,  3.  scabra  uitiorum  27,  20. 
scabies:  scabie  repletur  corpus  95,  20. 

scabiem  uoluptatum  scalpere  137,  6. 
scabiosus  fenerator  156,  25. 
scalpere  scabiem  uoluptatum  (c/.  Conf. 

IX  h  1)  137,  6. 
scelera  sententiarum  et  flagitia  73,  17. 
scholastico    melle     confectum    atque 

conditum  99,  20. 
scintillae  ingenii  135,  5. 
scopulus  transl.:  scopuli  uitae  121,  11. 

185,  7.  8. 
scriptio  epistolarum  41,  11. 
scrupulus    superstitionis    iniectus   est 

136,  11. 
sectator  138,  4. 
secundare:  fortunae  flatu  secundante 

3,  11. 
secus  se  habet  34,  14. 
sedulo  agere  45,  20. 
segregatio  multitudinis  123,  8. 
sementis  decoris  27,  19. 


216 


III.    Index  uerborum  et  locutionum. 


semihomo:     Hercules     te     tamquam 

semihominem  suffocabit  63,  3. 
semiuocales  173,  7. 
seponere  curam  respondendi  51,  14. 
serenare:    uultus    serenatos    36,    17. 

quasi  serenari  ueritatem  76,  12. 
serenitas  fallacissima  uoluptatum  ho- 

norumque  89,  26. 
serenus:  serenissime  intueri  129,  4. 
serpere  transL  77,  5. 
sidus  sapientiae  oboritur  23,  20. 
signare:    alqm  ciuiam    et  uicinorum 

patronum  s.  aere  4,  15. 
silua  inmensa  rerum  178,  11. 
similis  c.  dat.:  patri  37,  20.  c/.  37,  6.  8. 

neutr.:  alio  simili  uti  47,  6. 
sinceritas:  definitionem  paruae  laudis 

et  sinceritatis  61,  24. 
sincerus:   sincerissimam   ueritatem 

174,  12. 
sitire  deum  115,  4.  cur  Getulia  misera 

sitiat  157,  7. 
solidare:  omnes  partes  omnisque  na- 

tura  in  unum  solidata  est  180,  31. 
sopire:  scholam  nostram  non  sopitam 

125,  22. 
sordidare:  sordidatam  et  egentem  28, 9. 

sordidata    sunt    (uerba)    uilissimis 

rebus  183,  2. 
specto  =  expedo:  magno  opere  specto 

8,4. 
stabulum:   stabula  aprica  ponere   in 

animis  78,  19. 
stertere:     genere    humano     stertente 

65,  26. 
stipare:  colligi  atque  stipari  125,  29. 
stips:  dei  nomine  ac  sensu  tamquam 

stipe  contenti  137,  10. 
stomachanter  arridens  101,  16. 
stomachus  =  pedus :  stomachi  dolor 

124,  11.  ut  meo  stomacho  parcerem 

144,  17. 
stupor:  animi  17,  9.  ingeniorum  23, 18. 


suadere:  alqd  argumentis  69,  27.  quae 

suadentur  174,  12. 
sub:  sub  casibus  constituta  109,    13. 
subcrepare:    subcrepante    fragili   solo 

demergere  91,  6. 
sublucere:  mihi  subhicet  nescio  quid 

42,  19. 
submorari  =  a^i^Maw/Mm  morari:  sub- 

morans  131,  25. 
subn'.xus  bonitate  causae  34,  25. 
subridere:  ipsa  trepidatione  subridens 

140,  8. 
subticescere :  subticuit  aliquantum 

127,  1. 
subuenire  desiderio  29,  20. 
succendere:   amore  philosophiae   suc- 

cendi  91,  15. 
succidere  definitionem  62,  27. 
succinctus:  modesta  atque  succincta 

eruditio     discipHnarum     HberaUum 

136,  26.   cf.  62,  24. 
succinere:  succinentem  illud  prophe- 

ticum  135,  20. 
suffugium  praebere  51,  23. 
summam  rerum  amittere  transl.  22,  7. 
summissa  impoHtaeque  similhma  oratio 

156,  2. 
superambulare :  sibi  superambulantes 

91,  5. 
superbire  domino  (c/,  Conf.  IX  9,  19) 

149,  8. 
supercrescere    municipalem    habitum 

4,  18. 
supereuolare  19,  17. 
superfluo  quaerere  68,  13. 
superlabi  hgneohs  canalibus  128,  22. 
supersedere :    quibus    supersedendum 

arbitror  34,  12. 
superuenire:  negotio  153,  8.  quaestioni 

mater  superuenerat  161,  2. 
supinum  in  -u:  probatu  facile  33,  21. 
supinum     m-um:     ut  pergas    potum 

50,  25. 


III.  Index  uerboniin  et  locutionum. 


217 


surrectio  in  deum  ueritatemque  141, 9. 

suscipere  ahsoL:  suscipe  pro  his  55,  30. 
susceptorum  tuorum  ratione  152, 
23.    27. 

suspensio:  assensionis  (=  inoyi'])  32, 
13.  53,  19.  suspensione  atque  im- 
mobilitate  membrorum  140,  1. 

suspicari  contumaciam  25,  22. 

suspicere  caelum  36,  8. 

sustinere  assensionem  (c/.  cohibere) 
70,  9. 

synonyma :  somno  uetemoque  sopitum 
5,  13.  praefidentius  apertiusque  22, 
5.  inuoluit  atque  depressit  22,  15. 
disciplina  atque  scientia  23,  11. 
uel  calumnia  uel  pertinacia  uel  per- 
uicacia  23,  13.  socordia  uel  tarditate 
23,  18.  deuotione  atque  pietate  24, 

4.  in  horrorem  stuporemque  24,  25. 
aut  a  socordia  morum  aut  a  tarditate 
25,  3.  tu  animasti,  tu  impulisti,  tu 
fecisti  25,  3.  respiro  resipisco  redeo 
ad  me  26,  1.  fomentum  atque 
retinacukim  27,  1.  mirans  anhelans 
aestuans  27,  17.  uigentior  et  firmior 
28,  25.  dissokii  discutique  33,  17. 
rude  ac  nouum  33,  25.  firmior  et 
ualentior  36,  23.  aggredi  ac  subire 
39, 18.  piger  et  prorsus  segnis  39,  23. 
lassum  prostratumque  43,  17.  pro- 
babile  ac  ueri  simile  45,  22.  sibi 
usurpet  ac  uindicet  46,  8.  eadem 
repugnante  atque  inuita  46,  21. 
uiuere  ac  ualere  47,  2.  abicore  atque 
contemnere  47,  11.  ad  cakem 
finesque  49,  11.  acute  ac  subti- 
kter  49,  22.  reknquere  atque 
neglegere  50,  10.  inania  et  uen- 
tosa  sequi  et  colHgere  58,  16.  fixa 
atque  fundata  62,  27.  flagitiis  ac 
facinoribus   74,  25    (cf.    Conf.  III 

5,  15  sgq.).  sollertissime  pru- 
dentissimeque  75,  11.  conuellendos 


euertendosque  77,  27.  peruicacia 
pertinaciaque  79,  4.  decknare  atque 
summittere  79,  23.  nutat  et  fluctuat 
92,  22.  uinculum  atque  conmercium 
92,  24.  ad  conplendum  ac  per- 
ficiendum  hominem  94,  10.  manus 
atque  morsus  abstinere  95,  8.  re- 
cusant  et  respuunt  96,  16.  sumere 
ac  uorare  96, 17.  cumulate  largeque 

98,  4.   serenissime   ac   sinceiissime 

99,  12.  auidissimi  rapacissimique 
conuiuae  101,  25.  sereniore  ac  pur- 
gatiore  spiritu  103, 16.  euoluit  atque 
eruit  114,  3.  cohercetur  et  regitur 
121,5.  uersari  atque  fkictua.e  122, 
18.  a  ceno  corporis  atque  sordibus 

136,  17.  praesumere  et  sperare  139, 
14.  suspensione  atque  immobiktate 
membrorum  140,  1.  introducere  ac 
proseminare  142,  6.  sordes  atque 
exuuiae   149,   1.  labe   ac  dedecore 

155,  6.  rerum  cakgine  atque  com- 
mixtione  157,  3.  debiktat  ac  de- 
truncat  163,  8.  in  omni  contractu 
atque  conuersatione  164,  27.  cupi- 
diores     flagrantioresque     166,     28. 

Tabifica  aemulatio  142,  5. 
tabificare:    concalefactione    tabificati 

137,  6. 

tam  ante  quam  omissum  :  habere  quam 
uos  estis  intentos  139,  18.  nihil 
quam    nimium     formidandum    est 

156,  17. 

tanto  opere  (cf.  magno  opere  45,  17) 

34,  20  {cf.  Ter.  Heaut.  786.  Hec.  283). 
tantum  ^  tantummodo  Ib,  9.  =  tam : 

res  tantum  aka  133,  1. 
tardus:    ad   occukandam    tardioribus 

sententiam  40,  22. 
temperantia  dicta  a  temperie  113,  8. 
temperare:     a     concubitu     103,     23. 

ahsol.  161,  2. 


218 


III.   Index  uerbomm  et  locutionum. 


temperies  113,  8.   caeli  42,  24.  blanda 

145,  4. 
temptare:  definitio  temptata  est  20,  1. 
tendere  in  molestiam  66,  22. 
tenebrae:  naturae  32,  11.  imperitiae 

141,  7. 
tenebrosus  carcer  =  corpus  10,  18. 
tenus  probabili  fundata  sententia  43, 6. 
tesseUa  122,  19. 

theatricus  plausus  prosperrimus  4,  12. 
toi-por  ingemescendus  mentis  60,  6. 
torquere  aciem  (in  sensus)  174,   26. 
tortuose  27,  20. 
tragoediae     lacrimabiles     fortunarum 

90,  5. 
trepidare    c.    injiniiiuo:    conuerti    et 

intueri  trepidamus  115,  8. 
tripotens:     tripotentem     patrem     et 

filium  et  sanctum  spiritum  157,  25. 
tristis:  dies  tristior  44,  10. 
triumphare  de  libidinibus  39,  8.  j 

trudere:  in  prandium  33,  7.  foras  de    | 

castris    71,    30.    trusus    in    alienas   | 

angustias  152,  6. 
tueri:  quod  tuetur  ac  sequitur  17,  29. 

sententiam  22,  8. 
tute  pro  tu  {cf.  Ter.  Andr.  151  et  saepe) 

52,  15. 

Uacare  fingendis  uersibus  46,  4. 

uafer:  uafrum  quiddam  et  capta- 
torium  128,  4. 

ualitudo  47,  17. 

uallare  rem  defensionis  muro  139,  31. 

uasculum  95,  6. 

uber  =  uhertas :  terrae  129,  14.  ubera 
philosophiae  6,  2.  47,  5. 

uela  uerborum  tendere  15,  22. 

uelificare  ad  Sirenas  92,  15. 

uelle  c.  coniunctiuo :  uolo  legatur  30, 
18.  peruellem  adesses  126,  18.  — 
disputationem  uolo  susceptam  39, 
3.  ut  ignotum  nobis  uelis  142,  13. 


uenia  tua  bona  153,  7. 

uenire  contra  alqd  62,  12. 

uentosae  famae  ardor  142,  8. 

ueridicus  altus  =  deus  128.  14. 

uermiculatum  pauimentum  122,  19. 

uero:  uero  amat  132,  28. 

uersare:  quaestionem  53,  4.  syllabas 

diligenti  consideratione  175,  12. 
uersutia:  uersutiae  cedere  61,  19. 
uersutus :  cum  uersutissimis  hominibus 

agimus  71,  27. 
uertere    intr.:   quod   uertat    in   peius 

164,  23. 
uertex:  in  uerticem  Hbertatis  exsiluit 

21,  24. 
uestibulum:  defensionis  43.  16.  philo- 

sophiae  62,  26. 
uestigium  rationis  4,  5. 
uia  transl.:  in  uiam  redi  36.  23. 
uicinus  {opp.  ciuis)  4,  16. 
uideri  c.  acc.  c.  inf.:  utrum  uideatur 

deum  non   fnisse   iustum   161,   17. 

—   uideor  uidere   41,  23.     89,  16. 

135,  8. 
uigilare  c.  dat.:  cui  educendae  atquo 

instituendae     litterae     uigilauerimt 

73,  28. 
uincula  interrogationum  130,  18. 
uindicare  animum  a  corporis  labe  12,20. 
uiolabilis:    deum    uiolabilem    credere 

179,  22. 
uirtus:  uirtutes,  quas  ciuiles  uocabat 

76,  14. 
uiscera:  admittere  in  u.  100,  11.  u. 

inflare  100,  16. 
uiscum  libidinis  28,  7. 
uisor  fratris  36,  25, 
uituperatio  neglegentiae  122,  1. 
uiuere:  potest  uiuere  auctoritas  8,  18. 

in  studiis  12,  18.  48,  3. 
ultimum    sermonis    168,    11.    ultima 

(=   Desserty.   qualia  solent  ultima 

adponi  99,  19. 


III.   Index  uerborum   et  locutionum. 


219 


unde    (=    ct    propierea):    u.    gloriari 

solent  56,  17.  cf.  21.  21.  =  propter 

quod  134,  25. 
undeunde   19,  1.    138,  2. 
uocales  173,  6. 
uolitare  libere  28,  10. 
uolutatio  foliorum  131,  14. 
uoraciter  inruere  in  epulas  99,  14. 
urbanitas  adumbratae  uenustatis  27, 

25. 
ut. .  .ne:  faxis.  ut  illud. ...  ne  pigeat 

32,    25.      ut    officium    ne    grauere 

44.  4. 


utrum     in     interrorjatione     simpUci : 

quaero.    utrum    non    uiuat    11,    9. 

c/.  14,  5.  20,  22.  21,  25.  35.  1.  42,  2. 

24.  43,  14.  44,  30.  49,  24.  52.  30. 

53,  1.  2  saepe,    —    utrum     firmis- 

simum    nescio  81,  14. 
utrumnam:  utrumnam  dies  sit  13,  3: 

u.  possit  uerum  inueniri  40,  2.  51,  20. 
uulgaris:  u.  et  male  Latinus  sermo  104, 

28.  uulgare  illud  adserebat  109,  16. 

Zeugma :  tu  adulescentem  et  domo  et 
sumtu   et   animo    excepisti    25,    7. 


DATE   DUE 


o 


CAT.     NO.     113  7 


76006 

BR 

Augustine, 

Salnt 

60     • 

Opera  sect.l  pars  3 

V.63 

Contra  academicos 

CSEL  63 

STACKS 

1 

ER 

*»-. 

C-iBk   G5 

60 

*.    ''(■ 

^6 

^:'£c<d 

./ 

v-t 

pAJi^  3